Menińshe, qazaq mektebindegi barlyq pánder ana tilinde ótýi tıis. Al aǵylshyn tili sabaǵyn orys tili saǵattary esebinen kúsheıtýge bolady. Óıtkeni, orys tilin ıgerý Qazaqstanda anaǵurlym jeńilirek.
Elimizdegi orys mektepteriniń basty kemshiligi – qazaqsha bilý deńgeıiniń báseńdigi. Sondyqtan orys mektebinde memlekettik til sabaǵy orys tili men aǵylshyn tili sabaqtary esebinen kúsheıtilýi kerek. Men óz basym úsh tuǵyrly emes, eki tuǵyrly til saıasatyn qoldaımyn. Aıtalyq, eki tildi, ıaǵnı qazaq tili men aǵylshyn tilin prıorıtet qylsaq, orys tilin qazaqtyń 25% bilse, biz úshin osynyń ózi jaqsy nátıje bolar edi. Al mekteptegi oqý qazaq pen aǵylshynsha bolǵany durys. Bárimiz aǵylshyn tildi ıgerip ketpesimiz anyq. Bizge qazaq qaýymynyń 20% aǵylshynsha bilse de jetedi.
Endi kishigirim mysal keltireıik. Máselen, álem baqytsyz Nıgerıa men baqytty Malaızıa degen elderdi jaqsy biledi. Nıgerıa – aǵylshyn tildi memleket. Onyń ústine olarda hrıstıandar kóp. Munaıy da mol. Sóıte tura Nıgerıa baqytsyz memleket. Munda sozylmaly azamat soǵysy, terorızm qaýpi eldiń berekesin ketirip bitti. Nıgerıaǵa uqsas Lıberıa da hrıstıandar eli. Aǵylshynsha sóıleıdi, táp-táýir demokratıasy bar. Biraq ol da – baqytsyz el. Al, Malaızıa bolsa – ultjandy memleket. Malaızıanyń saıası elıtasy óz halqyn etnıkalyq qytaılyqtardyń domınantasynan sýyryp aldy. Malaılardyń saıası elıtasy eń aldymen tól halqynyń máselelerin kóterip, ult konsolıdasıasyn júzege asyrdy. Osy arqyly olar ekonomıkalyq jáne ındýstrıaldyq modernızasıaǵa qol jetkizdi.
Endi ózimizge keleıik. Qazaq nelikten Kárim Másimovti jaqtyrmaıdy? Másele, Másimovtiń «memlekettik tildi bilmeıtindiginde» emes, másele onyń «orystyǵynda» jatyr. Iá, solaı, Másimov myrza ózin orystildi qazaq retinde kórsetkisi keldi. Al, bizdiń qazaq saıası orysshyldardy jek kóredi. Sóıte tura ol qaǵazdan oqyp, qazaqsha sóıleýi arqyly ózine qazaq jaqtyrmaıtyn keri pıar jasap alady. Osyndaı sebepter «Másimov oralmandardyń ata mekenge qaıtýyna qarsy» degen sekildi kúdikter týǵyzýda.
Kárim Másimovti qazaqtyń jaqtyrmaıtynynyń ekinshi faktory – ákesiniń isi. Kárim Másimovtiń ákesi biraz qazaq baspasózin shýlatty, ol shý negizdi me, negizsiz be bilmeımin, biraq bul jaıt Másimovtiń onsyz da máz emes ımıjin buzdy.
Úshinshi faktor, Qazaqstannyń bir kezdegi basshysy – Ismaıl Iýsýpovqa qatysty. Ismaıl Iýsýpov Qazaqstannyń basshysy retinde qazaq aldynda abyroısyz boldy.
Búgingi tańda qazaqshany óz betimen úırenip, qazaqpen quda-jekjat bolatyn etnos bar. Sonyń ishinde mysaly uıǵyrlar da jeterlik. Qazaqqa eń kóp sińip kele jatqan etnostardyń ishinde qaraqalpaqtar men uıǵyrlar kósh bastap tur. Egerde Másimov bastapqy kezde orysshyldyqtan bas tartyp, qazaqshyldyǵyn kórsetse, ol búgingideı qazaqqa jat bolmas edi. Sondaı-aq, elimizdegi ózge etnos ókilderine Másimov úlgi bolar edi.
Másimov syndy sheneýnikterdiń orys tilinen bas tarta almaýy sebebinen elimizde joǵaryda aıtqan qazaq tili men aǵylshyn tilin ıgerýge jol ashylmaı tur.
Men baqytsyz Nıgerıa sekildi elge aınalýdan qorqamyn.
Ázimbaı Ǵalı, Abai.kz
