Jer reformasy jónindegi komısıanyń otyrysy túrli pikir men usynystyń alańyna aınalýda. Komısıa músheleri de dáleldi dáıektemelerin ortaǵa salyp keledi. Eshqaısysy eskerýsiz qalmaıtyny anyq. Jer reformasy jónindegi komısıanyń quqyqtyq jumys tobynyń jetekshisi jáne B.Taıjan atyndaǵy qordyń prezıdenti Muhtar Taıjan myrzanyń Halyqaralyq «Túrkistan» gazetinde jarıalanǵan suhbatyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

 – Muhtar myrza, buǵan deıin jer reformasy jónindegi komısıanyń birneshe otyrysy ótti. Qazir bul kóshpeli otyrysqa jalǵasýda. Qalaı oılaısyz, komısıaǵa úlken úmit artyp otyrǵan halyqtyń senimi aqtala ma?

– Biz senbi saıyn Astanaǵa nemese oblystardaǵy kóshpeli otyrystarǵa ushyp baryp, bir ústeldiń basynda pikirimizdi, oıymyzdy beker aıtyp júrgen joqpyz dep oılaımyn. Komısıa otyrysy bir nátıje beretin shyǵar dep úmittenemin. Nege deseńiz, áý basta komısıa músheleriniń pikiri bir-birimen úılespeıtin. Qazir birimizdi ekinshimiz tyńdaý arqyly biraz jaıtqa qanyqtyq. Tipti, keıbirimizdiń bastapqy pikirimiz ózgerdi. Janynda otyrǵan adamǵa kúmánmen, senimsizdikpen qarasaq, qazir olaı emes. Sebebi, komısıa músheleri de qazaq, bılikte otyrǵandar da qazaq. Olarǵa da jer kerek.

Sońǵy otyrystyń birinde tórt mańyzdy másele qaraldy. Birinshiden, latıfýndıserge qarsy naqty qadam. Jerdiń kólemin shekteý. Bul buryn bolmady. Ekinshi, qazaq azamattaryna jerdi jalǵa beretin boldyq. Úshinshiden, shekaramyzdyń qasyndaǵy jerler jekemenshikke de, jalǵa da berilmeıdi. Tórtinshi, jaıylym jer týraly. Ár aýyldyń naqty radıýsy belgilenedi. Sonyń ishindegi jaıylym jerler eshkimge berilmeıdi. Árıne,  talqylaý barysynda biz kelispeıtin jerler bar. Mysaly, kadastr jaıy. Qazir elektrondyq kadastr bar. Biraq jer kimniń ıeliginde ekendigi týraly naqty málimet joq. Qanshama jerdi menshiktep alǵan «qojaıyndardyń» aty atalmaıdy.

– Bul óte kúrdeli másele ǵoı.  Qyzylorda oblysynda ótken otyrys barysynda Úkimet basshysynyń orynbasary ári aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov: «Qazirgi zańnamaǵa sáıkes, iri jer ıelenýshileri týraly aqparat qupıa málimetterge jatady. Biz ol tizimdi jarıalaıtyn bolsaq, onda sol jarıalanǵan adamdar bizdi sotqa berýi múmkin. Óıtkeni olardyń quqyǵyn zań júzinde buzǵan bolamyz, ıaǵnı zańdy da eskerý kerek. Al ony jarıalaý úshin olardyń kelisimi bolýy kerek» degen joq pa?

–  1,3 mln. gektardy sattyq. Kimge sattyq? Kimder olar? Qansha jerleri bar? Olar ne istep jatyr? Qaıda turady? Osy týraly bir aqparat bar ma? Joq. Meniń usynysym, jer halyqtiki bolǵan soń, onymen kim aınalysatyndyǵy jaıyndaǵy málimetter ashyq bolýy tıis. Qazir bul málimetter jabyq. Sebebi, «Jeke málimetter týraly» zań bar. Osy máseleni talqylap, zańdy ózgertý kerek. Sebebi, jer – jeke esepshot emes, jeke páter emes, jer – halyqtiki. Jer – ata-babamyzdyń mıras etken baılyǵy. Jer – turaqty uǵym. Eger páterdi salsańyz, artynan qıratyp tastaýǵa bolady. Jerdi olaı ete almaısyz. Jer – ulttyń qazynasy. Sondyqtan da jer týraly málimettiń bári ashyq bolý kerek. Menińshe, álgi «Jeke málimetter týraly» zańdy jańadan jazý kerek. Ekinshiden, búgingi tańda Qazaqstanǵa kelgen sheteldik azamat fırma ashyp, 49 paıyzyn ózi, 51 paıyzyn el azamatyna beredi de, jermen aınalysa alady. Biz buǵan jol bermeýimiz qajet. Eger jerdi sheteldikterge satpaımyz desek, onda zańǵa ózgertýler engizeıik. Bizde osy máselege baılanysty qazir ortaq sheshim joq.

Eki úlken saıası suraq bar. Birinshi – jerdi Qazaqstan azamattaryna satýǵa bola ma? Ekinshi – sheteldikterge jalǵa berýge bola ma? Bizdiń ustanym – jerdi satýǵa da, jalǵa da berýge bolmaıdy. Halyq osy másele úshin mıtıńige shyqty. Sodan keıin Elbasy «Halyqqa unamaıtyn zań kerek emes» dep osy komısıany qurdy. Endi komısıa bul suraqtarǵa naqty jaýap berýi kerek.

– Álginde ǵana «Bastapqyda bir-birimizdi túsinbeı, ár túrli pikirde boldyq» dedińiz. Ózińiz de á degennen-aq «jerdi satý kerek» degen edińiz, Biraq pikirińizdi ózgerýge ne túrtki boldy?

– Ózim lıberalmyn. Kásipkermin. Qarjy salasyn jetik biletin mamanmyn. Eger biz belgili sharttar men arnaıy shekteýler qoısaq, sonyń ishinde jerdi sheteldikterge satpaımyz desek, osy ustanymda qalýymyz kerek. Iá, basynda sheteldik tájirıbege súıenip, «ózimizdiń dıqandar da  jerdi jekemenshikke alyp, eńbek etip, baıyp jatsa qanekeı…» dep oıladym. Biraq keıin jerimizde tártip joq ekendigine kóz jetkizgende pikirim ózgerdi. Jermen oınaýǵa bolmaıdy. Eger memlekettik júıe taza, jemqorlyqtan ada bolsa, aqparat túgel ashyq túrde jarıa etilse, osyndaı máseleni kóterýge bolar edi. Saıasatker qatelik jasap, ony ýaqytynda túsinse, uıalýdyń qajeti joq. Kim qatelik jasamaıdy? Qalada ósken qazaqpyn. Aýyldaǵy jaǵdaıdy naqty bilmedim ǵoı. Eldi mekenderdi aralaǵanda bárine kózim jetti. Jalpy ahýaldyń qandaı ekenin bilgen kezde pikirimnen bas tarttym. Sebebi, halyqty tyńdap úırenýimiz kerek. Kópshiliktiń pikirimen sanasý qajet. Intýısıamen qarsy shyqqan halyq jerdiń máselesimen jiti tanys. Qysqasy, jekemenshikke jol bermeý kerek. Áıtpese, jerden múldem aırylyp qalamyz. Jerdi jekemenshikke berýge memlekettiń júıesi de, sanasy da daıyn emes.

– Bir pikirińizde «Igerilmeı jatqan jerlerdi taratýǵa asyqpaý kerek. Jat jerde júrgen qandastardy da umytpaý lázim. Erteń kelgende olarǵa jer tappaı qalyp júrmeıik» degen edińiz…  

– Igerilmeı jatqan jer kóp degendi jıi aıtamyz. Shynynda da, erteń urpaǵymyz ne isteıdi? Sosyn shetelde bes mıllıon qandasymyz bar emes pe?! Olar erte me, kesh pe, elge oralady. Olarǵa da jer kerek. Bul jaǵyn da oılaýǵa tıispiz.

– Komısıadaǵy 75 adamnyń 59-y memlekettik qyzmetkerler. Jeme-jemge kelgende aıtqan usynystyń kóbi kodekske enbeı qalý qaýpi joq pa?

– Qaýip joq sıaqty. Báribir sońǵy sheshimdi Elbasy qabyldaıdy. Bılik jermen oınaýǵa bolmaıtynyn bildi. Qazaq bala satsa da, jerin satpaıdy. Jermen, tilmen, dinmen, tarıhpen oınaýǵa bolmaıdy. Qazaq kedeı bolsa da, «shúkir» dep otyra beretin halyq. Nan men qara sháıǵa da shúkir deıdi. Biraq qazaq jerge, tilge, dinge kelgende kóteriledi. Jer satýdy nemese jalǵa berýdi qoldaıtyndar da óz pikirin men sekildi ózgerte alady. Adam qatelik jasasa, moıyndaý kerek. Ol eshqandaı qylmys ne qıanat emes. Sondyqtan komısıa jumysynyń sońynda biraýyzdan jerdi satpaýǵa, sheteldikterge jalǵa bermeýge daýys beremiz dep úmittenemin. Muny Elbasy da qoldaıdy dep oılaımyn.

– Komısıa otyrysynan ketpeıtinińizdi málimdedińiz. Másele, bul otyrysqa qatysýda da emes, halyqtyń oı-pikirin jetkizýde ǵoı. Solaı emes pe?

– Ózińiz bilesiz, áýelgi kezde komısıa músheliginen bas tartqandar boldy. Menińshe, bul saıası qatelik. Árıne, saıası kúres kóshede ótedi. Ol ras. Eger bılik seni shaqyryp, «ne oıyńyz bar, pikirińizdi bir ústeldiń basynda tyńdap, talqylaıyq…» dese, nege bas tartýym kerek? Halyqtyń atynan sóıleıtin adam kerek. Bul máseleni tek aıqaı-shýmen emes, zańdy jetik bilý arqyly sheshý qajet. Al zańdy ózgertý úshin bir ǵana jol bar, ol – jer reformasy jónindegi komısıa der edim. Qazir bar jumysymdy ysyryp qoıyp, komısıa otyrysan qalmaýǵa tyrysamyn. Sol úshin biraz shaqyrtýdan bas tarttym. Mendegi ustanym – barý kerek, qatysý kerek.

Naǵyz ıntellektýaldy shaıqas osy komısıa otyrysynda ótýde. Halyq tikeleı efır arqyly bárin kórip, qadaǵalap otyr. Durys aıtasyz, másele komısıada biz neshe adam ekendigimizde emes, másele onda halyqtyń oı-pikirin jetkizetin, aqylǵa qonymdy argýmentter aıtatyn jannyń bolýynda. Maǵan sondaı mısıa buıyrǵan eken, laıyqty oryndaýym kerek. Biz ózimiz bılik qulaq aspaı jatyr dep, kelissóz alańy kerek dep suradyq. Mine, bılik halyq únin estip, bizge sondaı alań usyndy. Endi biz tikeleı dıskýssıadan alshaqtamaı, óz dáıektemelerimizdi aıtýymyz qajet. Sondaı-aq bizge otyrystyń sany emes, sapasy kerek. Jer reformasy jónindegi komısıa tóraǵasy Asqar Myrzahmetov «búkil oblysty aralap shyǵamyz» dedi. Sondyqtan halyqtyń kóńilin alańdatpaı, barlyq oblys jurtynyń pikirin bilýimiz kerek.

– Jer reformasy jónindegi komısıanyń quqyqtyq jumys tobynyń jetekshisi retinde qandaı máselege den qoıǵan jón dep sanaısyz?

– Biz kelisim kestesi boıynsha bárine ózgertý jasaýǵa tyrystyq. Búginge deıin jospar boıynsha kele jatyrmyz. Árıne, bárimiz jyldam sheshim qabyldaǵymyz keledi. Ómirde olaı bolmaıdy ǵoı. Mysaly, «Nur Otan» partıasy tóraǵasynyń orynbasary Muhtar Qul-Muhammed myrza «shekaralyq jerler berilmesin!» degen naqty usynysyn jetkizdi. Sózbe-sóz keltire ketýdiń artyqtyǵy joq shyǵar. Ol: «Qazaqstan jeri keń baıtaq bolǵanymen, shekaralas otyrǵan aýdandar da kóp. Komısıa jumysynyń alǵashqy otyrysynan búgingi kúnge deıin kóterilip kelgen máseleniń biri – shekaralyq aýdanǵa qatysty. Talqylanyp otyrǵan kodekste kórsetilmese de qazirgi qoldanystaǵy zańnama boıynsha, shekaraǵa nebári 3 shaqyrym jerdegi jerdi jalǵa berýge bolmaıdy. Qalǵan qashyqtyqta Qazaqstannyń óz azamattaryna jalǵa berýge bolatyn norma bar. Biraq osyny paıdalanyp, keıbir jerlerde jergilikti ákimder sol jerdi “Qazaqstan azamattaryna berdim” degen jeleýmen ishinde sheteldik azamattardyń úlesi bar kompanıalarǵa ketip qaldy degen áńgime bar. Qazir eshkimniń atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıa­ıyn. Muny tıisti quqyq qorǵaý oryndary tekserip, jaýabyn berý kerek. Al meniń usynysym – Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Zaısan, Úrjar, Almaty oblysyndaǵy Alakól, Jarkent, Narynqol (Raıymbek) sıaqty shekaranyń aýzynda otyrǵan aýdandardaǵy jerdi erteń túrli jaǵdaılarmen, adamnan qýlyq aspaǵan, sheteldik azamat joq bolsa da, keıbir “podstavnoı” adamdar arqyly kirip ketetin sheteldik kompanıalar alyp ketpes úshin osy bes aýdannyń jeri túgeldeı memlekettiń menshiginde bolý kerek dep esepteımin. Bul aýdannyń sany beseý ǵana bolǵanymen, jerine Eýropanyń birneshe memleketteri syıyp ketedi. Talqylap jatqan máselege osy usynysymdy engizýdi ótinemin», – dedi. Mine, qulaq asar usynys! Iaǵnı, shekaralas aýmaqtar memlekettiń menshiginde bolý kerek.

– Jer máselesi kóterilgen sátte el aýzynda «Qazaqtyń jeri Qytaıǵa satylady-mys» degen áńgimeler jeldeı esti. Sizdińshe, qaı kórshiden qorqýymyz kerek? Qytaıdan ba, Reseıden be?

– Ekeýinen de qorqamyn.

– Áý basta siz «Qytaıdan qorqýdyń qajeti joq» degen pikir aıtyp edińiz…

– Bizde «kıtaefobıa» degen bar. Biraq Qytaı Reseı sıaqty agresıaly el emes. Sońǵy otyz jyldyń ishinde eshkimge qarýmen barǵan joq. Reseı she? Moldavaǵa, Grýzıaǵa, Ýkraınaǵa bardy. NATO agresıaly Reseıdi toqtatý úshin sanksıa engizdi. Al Qytaı sońǵy jyldary mundaı qadamǵa barǵan emes. Menińshe, Qytaı ózin álem arenasynda saýdager sıaqty ustaıdy. Iaǵnı, Qytaı bizge «satyp alý-satý» ustanymy boıynsha usyna alatyn dúnıesi bolsa – usynady, Qytaı zorlyqpen áreket jasamaıdy. Olar tek paıda tabý jaǵyn oılaıdy. Al, biz ishteı ózimizge ózimiz satqyndyq jasasaq, olar ony utymdy paıdalanyp ketýi múmkin.

 «Qazaqta satqyndyq, kórealmaýshylyq degen jaman qasıet bar»

 – Jer reformasy jónindegi komısıa otyrysynyń qyzyp turǵan shaǵynda, sizge qarsy jaqtan lap qoıyp jatqandar bar eken. Ózińiz aıtpaqshy, bul «aqparattyq soǵys» pa, álde basqa ma?   

– Sizge basynan baıandap bereıin. Geroıhan Qystaýbaev pen Ómirzaq Aqjigit degen kisilerdi jaqsy tanymaıtyn edim. Birde ózderi kelip: «Ákeńdi jaqsy bilýshi edik. Talaı jyl shákirti boldyq, aralastyq» dedi. Ákemmen jaqyn aralasqan adamdardy qalaı ózekten tebesiń?! Sosyn olar: «Qazaqstandy aralaý oıymyzda bar. Bizge qarajat jaǵynan kómek bere alasyń ba?» dedi. Qýana kelistim. Sebebi, ózimniń de elimizdiń tamasha óńirlerin aralaý kópten beri oıymda júrgen. Sóıtip «Jaraıdy, birge aralaıyq» dedim. Eki kólik berip, qarajat jaǵyn túgel kóterdim. 40 kúndeı júrdik. Jýrnalıs Geroıhan Qystaýbaev Óskemende aýyryp qaldy. Ushaqqqa bılet alyp, Almatyǵa salyp jiberdim. Al, jýrnalıs Ómirzaq Aqjigit Aıagózge kelgende «Muhtar, maǵan bir kólik berseń, ózim bólek qydyryp, jol-jónekeı Alakólge soǵyp, Almatyǵa bara berer edim» dedi. Oǵan da «jaraıdy» dedim. Sodan ne kerek, kólikti jyldamdyqty asyryp aıdaǵan ba, jolda aýdaryp tastapty. «Almatyǵa jetken soń, jóndep bereıin» dedi. Eki-úsh aı ótti. Sózinde turmady. Oǵan da qatty ashýlana qoımadym. «Jastary úlken aǵalarym ǵoı. Onyń ústine qarapaıym jýrnalıser. Qaıbir jýrnalısiń aqshasy asyp-tasyp júr edi…» dep keshirdim. Taǵy da bárin óz moınyma aldym. Osyndaı jaǵdaılardan keıin Geroıhan aǵanyń artymnan áńgime terip júrgenine tańym bar. Aıaqastynan ol kisini qandaı túlen túrtti eken? Óz-ózinen kelip: «Maǵan 3 mln teńge bermeseń, áleýmettik jelige sen týraly jaman aqparat jarıalaımyn» deıdi. Osyndaı da sóz bola ma? Bul ne sonda? Árıne «bermeımin!» dedim. Bul taza bopsalaý ǵoı! Bul naǵyz satqyndyq! Ákemniń bedeli bar, ózim de qazir vıse-premerlermen qatar otyryp, pikirimdi aıtyp júrmin. Balalarym joǵary oqý ornynda oqyp júr. Bálkim, meni kóre almaıtyn shyǵar, kim bilsin?! Shynymdy aıtsam, ne bolǵanyn ózim de túsinbeımin. 20 jyl boıy «ultshylmyz» dep júrgen aǵalarǵa osy qylyq jarasa ma? Ári-beriden soń bul adamı kelbetine, jýrnalısik qyzmetine syn emes pe?! «Ultshyl» retinde qoldarynan túk kelmedi ǵoı. «Uıym quramyz» dep edi. Qaıda sol uıymy? Jańózen oqıǵasy bolǵan kezde osy ultshyldar qaıda júrdi?

–  Sizdi «kóre almaıtyndaı» ol kisilermen teteles, ne qurdas emessiz ǵoı…

– Basqa sebep tappaı otyrmyn. Ózim qatty tańqaldym. «Gereke, sizge ne boldy?» dep suradym ǵoı. Balam oqýǵa túskende toı jasap, shaqyrdym. Jaqyn dos bolmasaq ta, jaqsy qarym-qatynasta júrdik. Ákemniń asynan da qaldyrmadym. Aıaqastynan osyndaı minezi paıda boldy. Shúkir, halyqtyń aldynda bir kisideı bedelim bar. Bálkim, bul áreketim bireýlerge unamaıtyn shyǵar.

– Al, «sharýalarǵa 500 tonna pıaz, ıaǵnı 35 mln teńge aqsha bereshek» degen áńgime qaıdan shyqty? Bilýimizshe, siz pıaz egýmen de aınalysasyz ǵoı…

– Sharýalarmen birge jumys isteımin. Qarajat jaǵynan kómektesem. Olar ózi egedi. Bul da jala. Eshqandaı dálelderi joq. Kerek bolsa, sharýalar maǵan qaryz. Ony eldiń aldynda jarıalasam, kimge qyzyq?! Ol ózimniń sheke sharýam ǵoı. Kópshilikke qatysy joq nárseniń ne keregi bar? Aınalyp kelgende, meni qaryz qylyp qoıypty. Menińshe, buǵan da Geroıhan aǵanyń qatysy bar sıaqty. Áý basta sotqa berip, jazalaǵym da kelgen. Adam yza bolǵanda neshe túrli oılaıdy. Al, ekinshi jaǵynan bul kisilerdiń bul tirligi «bala-shaǵanyń oıyny» sıaqty. Ári-beriden soń Geroıhan kim? Ol –qarapaıym jýrnalıs qana. Maǵan solarmen «soǵysyp» júrgen kerek pe? Sotqa bersem, basym aýyrady, altyn ýaqytymdy alady. Ári bul qandaı is? Jıirkenishti tirlik qoı. Ulttyq másele, onyń ishinde jer máselesimen aınalysyp júrgende, bul ne táıiri? Bálkim, oǵan meniń úlken máselelerden ketip, ózimen ǵana aınalysqanym kerek shyǵar, kim bilsin? Ultshyldardyń bir-birimen daýlasyp júrgeni alǵash ret emes. Bizge ultshyldardyń basqa býyny kerek. Jańa býyn, jańa tolqyn ondaı bolmaýy kerek.  Ideıa, maqsat ortaq bolý kerek. Eger aqyldy adamdar qarsy shyqsa, ýaıymdamas edim. Qazaqta satqyndyq, kórealmaýshylyq degen jaman qasıet bar. Aýyzbirshilik joq. Bir-birimen qyrylysyp júredi. Qysqasy, olardyń deńgeıine túskim kelmeıdi.

–  Sharýalardyń, dıqanshylardyń jaǵdaıymen jaqsy tanyspyn dep qaldyńyz. Jer reformasy jónindegi komıısıaǵa múshe bolǵaly biraz oblysqa baryp keldińiz. Jalpy, aýyl halqynyń turmysy qalaı?

– Aýylda jer jetispeıdi. Bári menshiktiń qolynda. 1945 jyly Japonıada reforma jasaldy. Feodaldardan jerdi alyp, shaǵyn sharýalarǵa bólip berdi. Sóıtip, sharýalar baıyp, eldiń turmysy jaqsaryp, ekonomıkasy damı bastady. Árıne, bul biz úshin ázirge arman. Buǵan daıyn da emespiz. Aýylda jer, sý, qarajat jetispeı jatyr. Qazaqtyń qolynan bári keledi. «Qazaq – jalqaý» degen ótirik. Qazaq jalqaý bolsa, osynshama jerdi saqtap qala almas edi. Qazaqqa múmkindik berý kerek. Týra Japonıadaǵydaı múmkindik bizge de berilse ǵoı.

Alysqa barmaı-aq, Almaty oblysy, Sheńgeldi aýylyna jolyńyz tússe, bárine kóz jetkizer edińiz. Dıqandar jersiz júr. Olar bes, eki gektardan jalǵa alyp, egin egip, kúnin kórýde. Al kerisinshe, bir fırmanyń qolynda 1200 gektar jer bar. Bul paradoks emes pe?! Ádildik qaıda? Bizge osy júıeni buzý kerek. Ol ol ma, taǵy bir «qojaıynnyń» jeri bosqa tur. Ne egin ekpeıdi, ne baspana salmaıdy. Sondyqtan ár adamnyń belgili bir shekteýli ǵana jeri bolý kerek. Sonda ǵana aýyl kórkeıedi, damıdy. Árıne, qaǵaz júzinde jazý ońaı, júzege asyrý basqa másele. Biz engizgen ózgerister men usynystardy komısıa aldaǵy ýaqytta da baqylaýda ustaý kerek.

«Shet tilin meńgere alamyn da, nege óz týǵan tilimde sóıleı almaýym kerek?»

 – Urpaq tárbıelep otyrǵan áke retinde, qoǵamda qyzý talqyǵa túsken úshtildilik týraly pikirińiz qandaı?

–  Balalarym mektepti qazaqsha bitirdi. Ózim qalada ósken asfálttiń balasymyn. 1980 jyldary Almaty orystanǵan qala etin. 16 paıyz ǵana qazaq bolatyn. Aýladaǵy balanyń bári orys ultynyń ókilderi edi. Soǵan qaramastan, balalardy qazaq mektebine berdik. Árıne, aǵylshyn tili sózsiz kerek. Zaman talabyna saı aǵylshyn tilin úırený artyq emes. Biraq ony ana tilinen joǵary qoımaý qajet. Balaǵa negizgi bilim qazaq tilinde sińirilýi kerek. Búkil álemde solaı. Al, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi shet tilin ana tiliniń ornyna qoıyp otyr. Jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde oqytýdy qolǵa almaqshy. Buǵan qarsy shyǵýymyz kerek. Bul konstıtýsıalyq quqyqty buzý. Konstıtýsıada: «Ár adam ana tilinde bilim alýǵa quqyǵy bar» delingen. Mıllıondaǵan qazaq balasynyń qaı tilde oqıtynyn mınıstrlik sheshpeıdi. Balamyzdyń qaı tilde oqıtynyn, biz, ıaǵnı ata-ana sheshýi qajet. Árıne, arnaıy daryndy balalarǵa arnalǵan mektepter bar. Aǵylshyn tilinde bilim alǵysy keletinder sonda barsyn. Qarsylyq joq. Biraq qazaq mektebi qalý kerek. Mysaly, Grýzıa, Estonıa, Latvıa, Ýkraına mektepteri óz ana tilinen bas tartyp jatqan joq qoı. Kerisinshe, orys tiliniń qoldanys aıasy tarylyp barady. Al, bizde kerisinshe.

– Jaqynda Bilim jáne ǵylym mınıstri Erlan Saǵadıev orystildi depýtattardy qazaq tilin jedeldetip úıretetin topqa qatysýǵa shaqyrǵan edi. Buǵan ne aıtasyz?

– Qazaq tilin bilmeıtin mınıstr, depýtat bolmaýy kerek. Memlekettik sheneýniktiń bári qazaq tilin jetik bilýi qajet. Úkimet basshysynan bastap qazaq tilinen emtıhan tapsyrýy tıis. Emtıhandy nege prezıdent qana tapsyrady? Nege premer, mınıstrler tapsyrmaıdy? Sonda ǵana úkimet músheleriniń qatarynda qazaq tilin bilmeıtinder otyrmaıtyn edi. Óz ultyna, halqyna qarsy áreketter jasamaıtyn edi. Jaraıdy, orystildi depýtattar memlekettiń qarjysyna qazaqsha úırensin delik. Alaıda, budan Parlamentte qazaq tilinde emin-erkin sóılep ketken orystildi depýtatty kórgen joqpyn. Qanshama aqsha shyǵyn bolýda.

– Áýelgide siz de qazaq tiline shorqaq edińiz. Qazir táp-táýir sóıleısiz. Ár adamnyń ana tilinde sóıleýi úshin bastysy ne qajet?

– Bastysy – nıet kerek. Nege shet tilin meńgere alamyn da, óz týǵan tilimde sóıleı almaýym kerek? Brinshiden – nıet joq, ekinshiden – qajettilik joq. Eger álginde aıtqandaı bári emtıhan tapsyrsa, bári basqasha bolar edi.  Balalardy qazaq mektebine berý kerek. Qazaq mektebi qazaqı tárbıe beredi. Orys mektebinde oqıtyndardyń tárbıesi basqa. Qazir qarasańyz, 89 paıyz qazaqtyń balalary orys mektebinde oqyp júr. Nege? Sebebi, bári saıasatqa baılanysty.

– Osydan eki jyl buryn «saıasattan ketemin» dep jarıa etken edińiz. Al qazir sheshimdi ózgertýge ne sebep?

– Alash qaırateri Álıhan Bókeıhannyń: «Ultyna, jurtyna qyzmet etý –

bilimnen emes, minezden» degen sózi bar. Eki jyl buryn ketýge májbúr boldym. Ol kezde bıznesime qatty qysym boldy. Bıznesti báribir tartyp aldy. Sot arqyly joqqa shyǵardy. Bul ózime jáne otbasyma qatty soqqy bop tıdi. Saıasatta máńgi júrý qıyn. Qarajat jaǵynan, moraldyq jaǵynan aýyr. Alaıda, sol kezde «Eger elimizde mańyzdy oqıǵalar oryn alsa, qaıta oralamyn» dedim. Endi qazir jer máselesi týyndady. Eger biz jerden aırylyp qalatyn bolsaq, bizge bıznes ne úshin kerek, balalarǵa bilimdi ne úshin beremiz? Sondyqtan da qol qýsyryp otyra almadym. Al jerge qatysty másele týyndaǵanda, múldem shydaı almadym. Jer reformasy jónindegi komısıa qurylǵanda úkimette otyrǵandardyń ózi: «Aıtatyn oıyń bar ma? Qatysasyń ba?» dedi, árıne qýana kelistim.

Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan Dınara Myńjasarqyzy