Godfreı Lıas atty aǵylshyn dıplomaty jáne jýrnalısi 1956 jyly Londonda basylyp shyqqan “Kazakh Exodus” ıaǵnyı “Qazaq bosýy” atty kitabynda Ospan batyrdy jastaıynan soǵys óneri men taktıkasyna Bóke batyrdyń baýlyǵanyn keltiredi.
Kitapta Ospan batyr týraly jan jaqty málimet beriledi. Bul kitapty Ospan batyr týraly shetelderde kólemdi málimet bergen alǵashqy eńbek dep aıtýǵa bolady. Onda sonymen qatar Túrkıalyq kósh jetekshileri Qalıbek ákim, Hamza Shómishbaıuly, Sultan Shárip Táıji, Qusaıyn Táıji týraly kóptegen málimetter keltiriledi.
Ospan batyrdy esimin alǵash ret Túrkıa qazaqtarynan estip bilgenin aıta kelip Godfreı Lıas Ospan batyrdyń Túrkıanyń Qaısary qalasyna ornalasqan Qusaıyn Táıji aýlyna barǵanda aqyn Qaramolla Seıithanulynyń áńgimelep bergenin málimdeıdi. Qaramollanyń osy kezdesýden az aldyn ǵana Ospan batyr jaıynda bir dastan jazyp shyqqanyn atap ótedi. Osy dastandy magnetofonǵa da jazyp alǵan avtor Ospan batyr sháıit bolǵanyna jańa ǵana bes jyl tolsa da ol týraly ańyz-áńgime shejirelerdiń bul qazaqtar arasynda aıtyla bastaǵanyn keltiredi.
1987 jyly Túrkıanyń Ystambul qalasynda qaıtys bolǵan Qaramollanyń otbasyna habarlasyp osy dastandy suradyq. Ókinishke oraı, Qaramollanyń úlken uly Sultan ol dastan qol jazbanyń bolǵanyn, biraq 1990 jyly Barkólden kelgen naǵashysynyń qadala surap ony kitap qyp Úrimshide shyǵaratynyn aıtyp alyp ketkenin aıtty.
Godfreı 1956 jyly basylyp shyqqan eńbeginde Ospan batyrdyń balalyq shaǵynan tutqynǵa túsken 1951 aqpan aıyna deıingi ómiri men kúresin jan jaqty baıandaıdy. Árıne kitap ol kezdiń, ıaǵnı budan 60 jyldan asa ýaqyt aldyńǵy málimetteri turǵysynan alyp qaraǵanda qundy kitap. Al bugingi málimetter turǵysynan onda bir qatar kemshilikter men qatelikterdiń bolǵany baıqalady.
Máselen avtor, Ospan batyrdy jastaıynan soǵys óneri men taktıkasyna Bóke batyrdyń baýlyǵanyn keltiredi. Onyń bul pikirin túrik zertteýshileri arasynda da taraǵan. Óıtkeni bul kitap 1960 jyldary Túrik tiline aýdarylyp basylady. Sol sebepten túrik ǵalymdary arasynda Ospan batyrdyń soǵys ónerin Bóke batyrdan úırengeni jaıynda uǵym qalyptasqan. Bizdińshe bul múmkin em, óıtkeni Bóke batyr Tıbette 1904 jyly ystan qaıtys bolǵanda Ospan batyr nebary bes-aq jasta edi. Bul jastaǵy balanyń soǵys ónerin úırene almasy anyq. Sondyqtan qazaq tilin bilmeıtin kitap avtorynyń Bóke batyr men Zýqa batyrdy shatastyrǵan bolýy kerek. Óıtkeni eki esim aıtylý turǵysynan uqsas keledi. Eki batyr arasyndaǵy baılanystardy qarastyrǵanymyzda oıymyzdyń negizsiz emes ekenin baıqadyq.
Qolda bar málimetter Ospan batyrdy soǵysqa úıretken, nemese batyrlyq tulǵasyna eligip ósken kóterilisshiniń Zýqa batyr bolýynyń ábden yqtımal ekenin kórsetedi. Óıtkeni olar 1929 jyly qytaılar aılakerlikpen qolǵa túsirip óltirgen Zýqa batyr men Ospan batyr arasynda baılanys bolǵanyn aıǵaqtaıdy. Baı-manaptar men óktem ákimderden alyp kedeıler men jetim-jesirlerge úlestirip bergen, sondyqtan qazaqtyń Robın Gýdy dep ataýǵa bolatyn Zýqa batyrdyń jas kezinen Ospannyń tegin jigit emes, keıin úlken batyr bolatynyn boljaǵany jóninde de derekter barshylyq.
Sonymen birge Zýqa batyr Ospan batyr aýylymen qudandaly bolyp keledi. Zýqa batyrdyń Ospan batyrdyń rýy molqydan bes kelin túsirgen. Tipti bireýi, atap aıtqanda tórtinshi uly jáne búginderi Almatyda Raıymbek aýlynda turatyn Arslan Tosyn aǵamyzdyń ákesi Shádetke quda túsken kelini Salıha Ospan batyrǵa nemereles bolyp keledi. Sondyqtan, Zýqa nemeresi Pazıla Sultansháripqyzy Janaltaıdyń bizge bergen málimetine qaraǵanda, Ospan batyr Salıha apaıyna baryp kelip Zýqa aýylymen aralasyp júredi eken. Ásirese Shádet baldyzym dep Ospanmen ázildesip kúresip júredi eken.
Bir kúni Zýqa batyr Kóktoǵaı Kúrede tary torbalap jatqanda jas Ospandy kóredi. Onyń myqtylyǵyn uly Shádetten estip júrgen Zýqa batyr ony synaý maqsatynda bir dorba taryny arqasyna salýdy suraıdy. Sonda 100 kg taryny Ospan batyr kótergen eken. Muny kórgen Zýqa bul jigit tegin emes, keıin úlken batyr bolady degen. Osydan keıin arada bir neshe jyl ótkennen keıin Zýqanyń jigitteri Ospan aýylynyń jylqylaryn alyp ketedi. Ospan arttarynan qýyp jetip Zýqanyn úsh – tórt jigitin jyǵyp jylqylardy alyp qalady. Muny estigen Zýqa batyr burynǵy aıtqan sózin eske alyp “Men sizderge baıaǵyda aıtyp edim, bul myqty jigit bolady dep. Ony shaqyryńdar” dep shaqyrtyp shaı beredi. Shaıdan soń Ospanǵa batasyn bergen Zýqa aýyl adamdaryna “bul jigitti qurmettep júrińder” depti.
Zýqa batyrdyn Almatyda turatyn taǵy bir nemeresi Arslan Shádetuly Tosunmen áńgimeleskenimizde Ospan batyr men Zýqa batyr arasyndaǵy qatnastar týraly málimetter aıtyp berdi. Zýqa 1929 jyly ustalyp sháıit etilgennen keıin Sultan Shárip bastaǵan Zýqa urpaqtary Shynqaı jaqqa aýyp ketip qalady. Arada on bes jyldaı ýaqyt ótkennen keıin, atap aıtqanda 1946 jyly Ospan batyr Altaıǵa ýálı bolǵanda olarǵa hat jiberip “Qaıtyńdar el tynyshtaldy” dep Altaıǵa shaqyrady. Sultan Shárip muny habar alady, biraq ózderiń shaqyrǵan Ospannyń qaı Ospan ekenin bilmeıdi. Sonda jezdesi Shádet “Bul taq meniń baldyzym Ospan bolý kerek” dep qasyna úsh jigit ertip Altaıǵa attanady. Bular Ospan aýylyna jaqyndaǵanda, Ospan bir tóbede otyr eken. Alystan úsh – tórt atty kisiniń qarasy kóringende “Aldynda kele jatqan Zýqanyń tórtinshi uly Shóden bolýy kerek” deıdi. Adam jaqyndaǵanda rasynda aldaǵy kisi Shádet bolyp shyǵady. Sonda qasyndaǵylar “Onyń Shádet ekenin sonaý alystan qaıtyp bilip qoıdyńyz?” dep suraǵanda Ospan: “Óıtkeni ol meniń jaqyn jezdem, atqa mingende bir aıaǵyn aldyna salyp otyrady.” degen.Sóıtip 15 jyldan keıin jezdesin qarasynan tanyp qoıǵan eken. Ospan olarǵa bes atar myltyq, at berip eline qaıtarady.
Sonymen qoryta aıtqanda, aǵylshyn dıplomaty jáne jýrnalısi Godfreı Lıastyń 1956 jyly Londonda basylyp shyqqan “Kazakh Exodus” atty kitabynda aıtqanyndaı, Ospan batyrdy jastaıynan soǵys óneri men taktıkasyna baýlyǵan Bóke batyr emes, Zýqa batyr. Joǵaryda biz aıtqan faktılerdi eske alatyn bolsaq, Zýqa batyr, Ospan batyrǵa bálkim ádeıi soǵys óneri týraly tálim-tárbıe bermegen bolýy da múmkin. Biraq, Ospan batyrdyń jastaıynan Zýqa batyrdan bata alǵany jáne oǵan eliktep ózine úlgi (rol model) etip óskeni aqıqat. Sondyqtan 1940 jyly búkil halyq qarýlaryn tapsyryp Shyń Shy Saıǵa berilip jatqanda, ol qarýyn alyp ózi jeke dara da bolsa múdirmeı taýǵa shyǵyp kúreske bekinip otyr. Mine sondyqtan bıyl onnan asa memlekette 150 jyldyǵy toılanyp jatqan Zýqa batyr tek halqyn zorlyq-zombylyqtan, ádiletsizdikten qorǵaǵan myqty batyr emes, sonymen qatar batystyq tarıhshylar “qazaqtyń altyn anyzy” dep joǵary baǵa bergen Ospan batyrǵa soǵys ónerin úıretken nemese oǵan halqynyń ulttyq múddelerin qorǵaý jolynda kúreske umtylýynda úlgi bolǵan uly tulǵa da. Jany jannatta bolsyn!
Ábdiýaqap Qara
Mımar Sınan Kórkem Óner Ýnıversıtetiniń profesory, tarıh ǵylymynyń doktory
