Jaqynda Úkimet janyndaǵy Jer reformasy jónindegi komısıanyń da jumysy qorytyndylanady. Shilde aıynyń sońynda premer-mınıstrdi qabyldaǵan Prezıdent N. Nazarbaev oǵan tamyz aıynda Jer komısıasynyń jumysyn qorytyndylaýdy tapsyrǵany esimizde.
«Tamyz aıynyń sońynda Úkimettiń keńeıtilgen otyrysyn ótkizip, ary qaraıǵy áreketterdi pysyqtaý úshin barlyq kórsetilgen máseleler boıynsha sheshimder shyǵarýdy suraımyn», - degen edi Elbasy sol joly.
Aldaǵy senbide toǵyzynshy ret bas qosatyn Jer komısıasy mamyr aıynan beri jer daýyndaǵy negizgi máseleler boıynsha bir toqtamǵa kelmedi. Qoǵam narazylyǵyna ushyraǵan jerdi Qazaqstan azamattary men kompanıalaryna jeke menshikke satý, sheteldikterge jáne sheteldikterdiń úlesi bar kompanıalarǵa jalǵa berýge tyıym salatyn naqty usynystar áli bekitilmedi. Ázirge bir jeke, zańdy tulǵaǵa jalǵa beriletin jer kólemin shekteý, jaıylym jerler retinde eldi-mekender aınalasynan bos jerler qaldyrý, Qazaqstan azamattaryna aýyl sharýashylyq jerlerin jalǵa alý múmkindigin qaldyrý, shekaralyq aımaqtardaǵyy jer ýchaskelerin jalǵa berýge, satýǵa tyıym salý syndy tórt máselede ǵana komısıa músheleriniń sózi bir jerden shyǵyp otyr. Al, qalǵan, negizgi máseleler áli ashyq kúıinde qaldy. Segiz otyrysta bir jaqty etilmegen ol máseleler endigi ýaqytta oń sheshim taba qoıady deý qıyn.
Sodan bolar kún saıyn komısıa jumysyna kúmánmen qaraýshylardyń kúdigi qoıýlanyp bara jatqandaı. Narazylyq aksıalaryn uıymdastyryp, belsendilik tanytqan Maks Boqaev pen Talǵat Aıannyń, astanalyq Mahambet Ábjanniń ústinen qylmystyq is qozǵalýy, mıtıń qarsańynda birqatar belsendilerdiń ákimshilik jaýapkershilikke tartylýy da jer reformasyna qarsy shyqqandardyń qarqynyn báseńdetip tastaǵany anyq.
Jer komısıasynyń alǵashqy otyrysyna qatysyp, keıin onyń jumysynan bas tartqan belsendi Maqsat İlıasuly jer máselesiniń komısıa aıasynda oń sheshim tabatynyna senbeıdi.
«Endi mine, mıtıńiden de, komısıadan da elge, jerge paıda azdaý bolyp turǵan sıaqty. Sebebi, basty maqsatymyzǵa, ıaǵnı jerdi eshkimge satqyzbaýǵa, sheteldikterge jalǵa da bergizbeýge qol jetkize almaıtyn sıaqtymyz. Sebebi, osy aptanyń senbisinde jer komısıasynyń sońǵy jınalysy ótedi degen de sybys bar. Al, negizgi másele, jerdi eshkimge satqyzbaýdy, sheteldikterge jalǵa da bergizbeýdi qamtamasyz etetin zań jobasy jasalǵan joq, jer ıeleriniń aty-jóni jarıalanǵan joq, jerdiń qanshasy jeke menshikte, qanshasy satylǵan, olardyń bári kimderdiń qolynda, bári-bári belgisiz, sol baıaǵy qalpynda qalyp barady», - degen ol aldaǵy ýaqytta da komısıa jumysynyń qandaı nátıje kórsetetinine qaramastan belsendilerdiń birlikte bolýy kerek dep sanaıdy.
Sonymen qatar, M. İlıasuly Jer komısıasynyń aqyrǵy sheshimi halyq qalaǵandaı bolyp shyqpasa, oǵan komısıa quramynda jerdi sheteldikterge jalǵa berýge, el azamattaryna jeke menshikke satýǵa qarsy batyl málimdemeler jasap júrgen Muhtar Shahanov, Aıdos Sarym, Muhtar Taıjan, Januzaq Ákim, Dos Kóshim syndy tulǵalardy aıyptaýdyń qajeti joqtyǵyn aıtady.
Al, Jer komısıasynyń múshesi, ondaǵy quqyqtyq toptyń jetekshisi Muhtar Taıjan komısıa jumysy kóptiń talap etip otyrǵanyndaı nátıje shyǵarmasa «áńgime basqasha bolatynyn» eskertip otyr.
«Eger Komısıanyń nátıjesi shyqpasa, túbi maqsaty halyqty aldaý bolyp shyqsa, onda áńgime basqasha bolady. Onymen kelisem. Biraq, meıirimdi jolmen nátıjege jetý úshin aıaǵyna deıin bar kúshimizdi salý kerek. Biz ózimizdi aldap soǵýǵa jol bermeımiz. Oǵan halyq ta jibermeıdi», - dep jazady Muhtar Taıjan.
Saıasatker buǵan deıin de jer máselesi oń sheshim tappasa, kóktemdegi narazylyq sharalary kúz aılarynda da qaıtalanýy múmkin ekenin eskertken edi. Áleýmettik jelilerde, BAQ-ta basqa da saıasatkerler, belsendiler, jýrnalıser jerdiń shetelidkterge jalǵa berilýine, el azamattaryna jeke menshikke satylýyna narazylyq bildirýde.
Sonymen, ázirge komısıa ishindegi de, odan tysqary da jerge arasha surap júrgen azamattar ózderiniń bastapqy ustanymdarynan qaıtpaǵanyn kóremiz. Úkimettiń Jer reformasyn ashyq qoldaǵandar da raıynan qaıta qoıdy dep aıta almaımyz. Tipti, «Jer – kıemiz! Oǵan biz ıemiz!» dep júrgen biraz uranshyl depýtattar men akademıkterdiń de syndarly sátte bılikti qoldap ketpeıtinine eshkim kepildik bere almaıdy. Onyń ústine, Prezıdent qoldanylýyna moratorıı jarıalaǵan Jer kodeksin sol qalpynda elge túsindirýmen aınalysyp júrgen keıbir toptardyń áreketi de kúmán týǵyzady. Sol «túsindirý» jumystaryna qarap, ol azamattar ne Prezıdent Jarlyǵyn, sol Jarlyq negizinde Jer kodeksine moratorıı jarıalaý týraly qabyldanǵan zańdy moıyndamaıdy, ne jerdi kimge satyp, kimge jalǵa berý máselesi endigisi sheshilip qoıǵan degen de oıǵa qalatynyńyz anyq.
Al, endi sóz basynda aıtylǵandaı jumysy aıaqtalýǵa jaqyn qalǵan Jer komısıasyna toqtalsaq. Onyń jumys nátıjesi qandaı bolady? Zańnamaǵa tikeleı ózgerister daıyndap, Parlamentke usyna ma, joq álde, ol ózgeristerdi Úkimet ózi jasaı ma degen uıymdastyrýshylyq máselelerinen buryn aqyrǵy sheshimniń qandaı mazmunda bolatyny kópti tolǵandyryp otyr. Jerdi jeke menshikke satý, shetelge jalǵa berý degen negizgi eki máselege qatysty qandaı qorytyndy jasalady? Mine, mańyzdysy – osy.
Biz óz tarapymyzdan osy ýaqytqa deıin komısıa otyrysynda saıasatkerler, agrarlyq sala mamandary, ǵalymdar, «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasy, «Nur Otan» partıasy ókilderi, t.b., uıymdar jasaǵan málimdemeler men usynystardy saralaı kele komısıa jumysynyń nátıjesine tómendegideı boljam jasap kórdik. Al, M. Shahanov, J. Ákim, A. Sarym, A. Kúrishbaev, M. Taıjan, D. Kóshim syndy biren-saran komısıa múshesiniń ashyq narazylyq bildirgeni bolmasa, ondaǵylardyń deni ekonomıkany, aýylsharýashylyǵyn kóterýdiń, ınvestısıa tartýdyń birden-bir joly jerdi sheteldikterge jalǵa berý, Qazaqstan azamattaryna jeke menshikke satý dep otyr. Sonymen, tóraǵalyǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri, vıse-premer Asqar Myrzahmetovke ótken Jer komısıasy tómendegideı usynystar jasaýmen shektelýi múmkin:
- Jerdi Qazaqstan Respýblıkasy azamattaryna 49 jylǵa jalǵa berý múmkindigi qaldyrylsyn;
- Shekaralyq aımaqtardaǵy shekaradan belgili bir qashyqtyqtaǵy aýyl sharýashylyq jerleri satylmasyn, jalǵa berilmesin;
- Aýyldar men basqa da eldi-mekenderdiń aınalasynda belgili-bir radıýstaǵy jerler eshkimge satylmasyn, jalǵa berilmesin, sol eldi-meken turǵyndaryna mal jaıý úshin paıdalaný múmkindigi berilsin;
- Bir jeke, zańdy tulǵaǵa jalǵa beriletin, satylatyn aýylsharýashylyq jer kóleminiń shekti mólsheri bekitilsin;
- Jer ıelenýshiler men paıdalanýshylar týraly málimetterdiń ashyqtyǵy men qol jetimdiligi qamtamasyz etilsin;
- Belgilengen shekti mólsher kóleminde QR azamattaryna aýylsharýashylyq jerlerin jeke menshikke satýǵa ruqsat etilsin;
- Shet el azamattary men sheteldik jeke, zańdy tulǵalardyń úlesi bar kompanıalarǵa 15 jyl merzimge aýylsharýashylyq jerlerin shekti mólsherin saqtaı otyryp jalǵa berýge ruqsat etilsin.
Qansha qalamasaq ta komısıadaǵy jáne odan tys alańdaǵy usynys, pikirlerdi salmaqtaı kele osyndaı boljam jasaýǵa májbúrmiz. Biraq, komısıa mundaı qadam jasaýy aqyrǵy sheshim dep aıtýǵa jáne bolmaıdy. Óıtkeni, Elbasy aıtqandaı, «Halyqqa unamaıtyn zańnyń memleketke de qajeti joq».Komısıanyń aqyrǵy sheshimi antıhalyqtyq sıpat alsa, tipti, ekonomıkalyq-áleýmettik qıyn jaǵdaıda eldegi qoǵamdyq-saıası ahýaldyń shıelenisip ketýine de aparyp soǵýy múmkin. Sondyqtan, jyl sońyna deıin jarıalanǵan prezıdenttik moratorııdiń merzimin uzartý týraly nusqa da qaperde bolǵany jón.
Darhan Muqantegi
