Sheteldikterge toqymdaı jerdi de jalǵa berýge bolmaıdy dep shyr-pyry shyqqan halyqtyń kúmáni aqyry shyndyqqa aınaldy. Bul – naqty dálel. Qazaqstanǵa kelip, birik­ken kásiporyn qurǵan qytaılyq kompanıalardyń kókeıinde ne jatqanyn áıgileı­tin kep. Bılik basyndaǵylar budan keıin de áýelgi nıetinen aınymasa, onda qazaq jeriniń bútindigine, qazaq eliniń táýelsizdigine tóngen qaterdiń shyndap kúsh alǵany. Biz osylaı oılaýǵa májbúrmiz.

Sonymen, qazaq ká­sipkeri Qytaı kompanıasynyń qaqpanyna qalaı tústi? Otandyq sharýa qojalyǵynyń obal-saýabyna qaraıtyn birde-bir memlekettik mekemeniń tabylmaýynda ne syr bar? Birigýinen búlinýi tez bolǵan seriktestiktiń endigi taǵdyry qandaı bolmaq?

Áńgimeni basynan bas­taıyq. «Qordaı Halal-Et» selolyq tutyný ko­o­peratıvi – asa iri bolmasa da, elimizdegi irgeli sharýa qojalyqtarynyń biri. Jambyl oblysynyń Qordaı aýdanynda 2009 jyly qurylǵan kooperatıv bir jyldan keıin ózine tıesili jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ege bastaǵan. 2010-2012 jyldar aralyǵynda jyl saıyn 250 gektar jerge júgeri, 1 myń gektar jerge maqsary, 500 gektarǵa soıa, 1 myń gektarǵa arpa ekken. Túsim jaman bolmaǵan. Orta eseppen jyl saıyn 1 myń tonna maqsary, 1,5 myń tonna arpa, 20 myń tonna júgeri jınaǵan. Sý qu­byrlary ornatylyp, egis alqaptarynyń bári sýmen tolyq qamtamasyz etil­gen. Tipti kooperatıv ózi­ne tıesili jerge elektr jelilerin de tartqan.

2012 jyldyń jazynan bastap osyndaı júıeli jumystyń keteýi ketip, berekesi qashady. Sebe­bi sol kezde kooperatıv tóraǵasy Sattar Beıseqojaev qytaılyq ınvestorlarmen kelisimshartqa otyrǵan. Sheteldik tarap: «Birigip jumys isteıik. Mal bordaqylaý alańdaryn salamyz, tamshylatyp sýarý tehnologıasyn engizemiz» dep ýádeni úıip-tógedi. Sóı­tip, bi­rikken «SPK Qordaı Halal-Et» JSHS quryl­ǵan. Onyń jarǵylyq kapıtalynyń 54 paıyzy «Qordaı Halal-Etke» tıesili bolsa, 46 paıyzy qytaılyq «Ýeız Grýp» JSHS-nyń menshigine ótedi. Osy jerde erekshe eskeretin bir másele bar. Qytaılyq kompanıa «ınvestısıa ákelý úshin jerdi jar­ǵylyq qorǵa engize­sińder. Olaı bolmasa, bir tıyn da qarjy ákele almaımyz» degen talap qoıady. Osylaısha «Qordaı Halal-Et» koopera­tıvi 49 jylǵa jalǵa al­ǵan 8 myń gektar jer jarǵylyq kapıtalǵa ótken.

Al endi «Ýeız Grýp» degen qaıdan shyqqan seriktestik, bul jóninde de málimet bere keteıik. Sheteldiktermen birige­min dep basyna bále taýyp alǵan Sattar Beıseqojaevtyń aıtýynsha, «Ýeız Grýp» JSHS Gonkonktaǵy «Oriental Patron Group» atty alyp ınvestısıalyq kompanıanyń Qazaqstandaǵy fılıaly eken. In­ves­tısıa taratqysh alpa­ýyttyń Qazaqstandaǵy jaıǵan qanaty jalǵyz «Ýeız Grýppen» shektel­meıdi. Onyń quramynda tehnıkany lızıńke be­retin «Pármen» JSHS já­ne nesıe taratatyn «Jin dou development fund» mekemesi de bar. Osynyń bárine Hao Bın esimdi qytaılyq azamat jetek­shilik etedi. Onyń tóbesi­nen qarap turatyn taǵy bir dókeı bar. Ol – qy­taılyq Djan Veıdon (Djeıms) degen álde­bireý.

Qysqasy, 2013 jyly «Jin dou» mekemesi «SPK Qordaı Halal-Et» JSHS-ǵa nesıe (2 mln 320 myń AQSH dollary) beredi. Alaıda, merzimi 1 jyl ǵana!

«Men sonda Hao Bınnen “Nege 1 jyl? Qysqa ýa­qytta biz ony qalaı qaıtaramyz?» dep suradym. Ol: «Jin dou» bizdiń mekeme, oǵan bola alańdamańyz. Qajet bolsa, kelisimshart merzimin uzartamyz. Bizge keregi – qarjynyń tezirek jet­keni. Qoryqpaı jumysyńyzdy júrgize berińiz» dedi. Men oǵan sendim» deıdi S.Beıseqojaev.

Sonymen, «SPK Qordaı Halal-Et» seriktes­tigine «Pármen» JSHS arqyly birqatar aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy jet­ki­­ziledi. Nesıeniń basym bóligine 729 gektar jerge tamshylatyp sýarý júıe­­si tartylady.

Qyzyqtyń kókesi osydan keıin bastalǵan. Arada 6 aı ǵana ýaqyt ótkende «Jin dou» qaryzdy qaıtarýdy talap etedi. Qoryqpa dep qazaqty arqasynan qaqqan Hao Bın áýelgi sózinen aınyp shyǵady. Al nesıeni shuǵyl qaıtarý esh múmkin emes. Óıtkeni qarjy tamshylatyp sýarý tehnologıasyn júrgizýge jumsalyp ketken. Muny bile tura qytaılyq tarap «BDO Kazakhstan» halyq­aralyq aýdıtorlyq kompanıasy arqyly seriktestiń jumysyna tekserý júrgizedi. Biraq esh zańbuzýshylyq, bálege ilik bolar esh sebep tappaıdy. Soǵan qaramas­tan, qytaılyqtar birigip jumys isteýden bas tartady. «Pármennen» kelgen tehnıkalardy qaıtaryp alady da, «SPK Qordaı Halal-Et» seriktestigin sotqa be­redi. Jáne sottan seriktes­tikti bankrot dep tanýdy suraıdy.

Sonda Qytaı kompanıasy munyń bárin ne úshin istep otyr? Olardyń araǵa jyl salmaı jatyp bastapqy jospardan aınýynda ne syr bar? Muny S.Beıseqojaev bylaı túsindiredi: «Olar­dyń kókeıin ne tesip bara jat­qanyn men keıin uqtym. Qytaılyqtarǵa keregi jer ǵana! Basqaǵa basyn aýyrtpaıdy. Meniń olarǵa senip, óz jerimdi jarǵylyq qorǵa engizýim qatelik bolyp shyqty. Biraq qordyń 54 paıyzy óz enshimde bolǵandyqtan, olarǵa toqymdaı jerdi de bermeımin. Esesine, meni turalatyp, tuıyqqa tiredi. Jumys isteýime múmkindik qaldyrmady. Máseleni sheshýdiń birneshe jolyn usynyp edim, onyń birine de kónbedi. Tipti «Jerdi bizge berseń ǵana qaryzyńnan qutylasyń» degendi ashyq aıtty».

Al qazaq kásipkeri qytaılyq áriptesterine qandaı usynystar jasady? Aldymen S.Beıseqojaev alynǵan qarjyny birneshe jylda bólip tóleýdi usynǵan. Biraq qytaılyq kompanıa oǵan kelispeıdi. Sodan keıin kókónis saqtaý qoımasy sekildi óz ıeligindegi jyljymaıtyn múlik­terdi berýge talpynady. Bul múlikterdiń quny qansha ekeni zańdyq turǵyda naqtylanǵan. Qujattary da daıyn. Alaıda qytaılar odan da bas tartady. Endi qandaı jol qaldy? Jalǵyz jol – qolma-qol aqshamen qaıtarý. Úlken somadaǵy qarjyny uzaq izdegen kásipker aqyry «Qazagroqarjy» kompanıasynan nesıe alyp, boryshyn ótemekke, sóıtip, qytaılyqtarmen aradaǵy daýdy bitirýge umtylady. Biraq ol úshin seriktestiktiń kóp dúnıesin kepilge qoıýǵa týra keledi. Al sheteldik tarap buǵan da qarsylyq tanytqan.

Mine, sol 2013 jyldan beri qos tarap ıtis-tartyspen kún keship kele jatyr. Áıtse de sheshilgen sharýa joq. Agrarlyq salada ózindik orny bar «SPK Qordaı Halal-Et» kooperatıvi qurdymǵa ketýge taıaǵan. Qytaılyqtar kelmeı turǵanda onda eńbek etip, bala-shaǵasyn asyraǵan 60-70 adam búginde jumyssyzdar qataryna qosylǵan.

Jalpy, bul oqıǵadan neni ańǵarýǵa bolady? Birinshiden, shetelden ınvestısıa tartyp, azyq-túlik óndirisin damytpaq bolǵan, biraq aılaly áriptes­teriniń aldaýyna túsip, jerden aıyrylyp qalý qaýpi tóngen kásipker sol qıyndyqtarmen tek ózi ǵana kúresýge májbúr. Bul daýly máseleni sheshýge ne jergilikti ákimshilik, ne Kásipker­ler palatasy men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi umtylmaǵan. 8 myń gektar alqap 49 jylǵa jal­ǵa alǵan otandyq seriktestiktiń jeri bolǵanymen, ol eń aldymen memlekettiń menshigi. Sol mem­lekettiń menshigin qorǵaıtyn, onyń sheteldikterdiń qolyna ótip ketpeýin qadaǵalaıtyn, onyń zańdylyǵyn tekseretin birde-bir memlekettik mekemeniń bolmaǵany qalaı? Fermerdiń barlyǵy jaqsy agronom bolýy múmkin. Biraq barlyǵy birdeı zańger emes qoı. Sonda olardyń quqyn kim qorǵaıdy?

Ekinshiden, otandyq kásipker­di kópe-kórneý qaryzǵa kirgizip, jerdi tartyp alýǵa umtylý – taza basynǵandyq. Eshbir memleket mundaı bassyzdyqqa jol bermeıdi. Sonda Qazaqstanda bilgenin istep júrgen qytaılyq kompanıa kimge senedi? Álde joǵaryda olardy qoldap-qorǵashtap otyrǵan bireý bar ma? Bolsa, ol kim?

Úshinshiden, sheteldikterge jalǵa jer berip, ınvestısıa tartpaq bolyp júrgen bılikke osy oqıǵa úlken sabaq bolýy tıis. Osydan 3 jyl buryn kelgen ınvestısıanyń sońy ne bolǵanyn, birikken kásiporynnyń jerdi durys paıdalanǵan-paıdalanbaǵanyn eshbir mekemeniń tekser­meýi de tańqaldyrady. Eger erteń jer qazaqstandyqtarǵa satyla qalsa, dál osy sqema boıynsha sheteldikterdiń qolyna ótip ketpeýine esh kepildik joq.

Tórtinshiden, joǵaryda aty atalǵan birneshe qytaılyq kompanıanyń qarmaǵyna túsip, tal qarmaǵan adam jalǵyz S.Beıseqojaev pa, álde basqalar da bar ma? Qytaıdan qansha ınvestısıa keldi? Ol qaıda jumsaldy? Taǵy birikken qansha kásip­oryn bar? Olardyń jaı-kúıi qalaı? Birikken kásiporyn­dardyń ıeligindegi jerdiń bári ıgerilip jatyr ma álde “SPK Qordaı Halal-Et» kooperatıvi­niń jeri sekildi «qańtarylyp» tur ma? Mine, osy saýaldarǵa shuǵyl jaýap izdelýi shart.

Árıne, elge búıregi buratyn, jerge jany ashıtyn bılik bolsa! 

Sansyzbaı Nurbaba

«Jas Alash» gazeti. Túpnusqadaǵy taqyryp: Qazaq kásipkeri qytaı kompanıasynyń qaqpanyna qalaı tústi?