Túrkıa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas úshin jańa kezeń bastaldy. Árıne, eki eldiń ara qatynasynyń búgingideı mańyzdy betburys jasaýy tarıh kitaptarynda oryn alyp úlgergen sheber dıplomatıa men strategıalyq jetistiktiń arqasy ekeni ras. Bul jeńis pen jetistiktiń bas keıipkeri – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev.
Ótken kúnderi «Húrrıet» gazetiniń kósemsózshisi Murat Ietkın eki el arasyndaǵy qarym-qatynastyń qalaısha qalpyna kelgenin egjeı-tegjeı jetkizgen bolatyn. Degenmen Qazaqstannyń saıası-ekonomıkalyq jaǵdaıyn o bastan zerttep júrgendikten, Nursultan Nazarbaevtyń budan buryn aıtylǵan bitimgerlik bastamasy týraly jurtshylyqqa tolyq kórsetilmedi dep oılaımyn.
Endeshe, Qazaq Eliniń kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń tarıhı bitimgerlik bastamalaryna qatysty beımálim tustaryna toqtala keteıik.
Reseı ushaǵynyń atyp túsirilgen 2015 jyldyń 24 qarasha kúni
- Byltyr jeltoqsan aıynda Túrkıa Prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵan men Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Reseıge qatysty ekijaqty qarym-qatynastyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, telefon arqyly sóılesedi.
- Jańa jyldyń qańtar aıynda týrısik operatorlar men qonaq úıler arasyndaǵy jaǵdaı kúrt ózgere bastaıdy. Ótken jylmen salystyrǵanda Túrkıaǵa keletin reseılik týrıserdiń sany 90 paıyzǵa tómendeıdi. Sol kezde qazaq qoǵamy jaǵdaıdyń áldeqaıda kúrdeli ekendigine kóz jetkizedi.
- Sodan Túrkıanyń resmı delegasıasynyń 5 aqpan kúni Qazaqstanǵa jumys is-saparmen keletindigi týraly habar jetedi. Túrkıa Premer-mınıstri bastaǵan delegasıa quramynda Premer-mınıstr orynbasary Tuǵryl Túrkesh pen Kólik jáne komýnıkasıa mınıstri Bınalı Iyldyrym bolady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevpen ótken resmı kelissózder shamamen 3 saǵatqa sozylady. Túrkıa-Reseı qarym-qatynasyn qalpyna keltirý úshin alǵashqy usynystar osy kezdesýde aıtylady.
Tarıhı proses bastaldy
- Álgi Astanadaǵy kezdesýden keıin Nursultan Nazarbaev Reseı Prezıdenti V.Pýtınmen telefon arqyly sóılesip, Túrkıaǵa qatysty kózqarasyn bilip, tamyryn basyp kóredi. Budan buryn «Túrki áleminiń Aqsaqaly» bolyp atanǵan kóregen qazaq Kóshbasshysy reseılik áriptesiniń ońdy kózqarasyn baıqap, «tarıhı tabystyrý» rólin atqarýǵa bel býyp kirisedi.
- 12-14 sáýir kúnderi aralyǵynda Túrkıada ótken Islam Yntymaqtastyq Uıymynyń jınalysyna qatysý úshin Nursultan Nazarbaev Ystambul qalasyna keledi. Sáýirdiń 13 juldyzynda «Iyldyz» saraıynda ekijaqty kezdesýler ótedi. Sol tusta qazaq kóshbasshysy Nazarbaev pen Túrkıa Prezıdenti Erdoǵannyń 1.5 saǵattyq jeke kezdesýi bolady. Kezdesý barysynda Prezıdent Erdoǵan Reseıge qatysty máseleniń sheshimin tabý úshin alǵashqy ret Nursultan Nazarbaevtan qoldaý suraıdy.
- 13 sáýirde Nursultan Nazarbaev túrkıalyq áriptesi Erdoǵanǵa resmı hat jiberedi. Elbasy Nazarbaevtyń Erdoǵanǵa joldaǵan hatynda, byltyr bolǵan apatty oqıǵaǵa baılanysty kóńil aıtyp, izgi nıetin bildiretin hat daıyndap, Reseı Prezıdentine jiberýdi usynady.
- Bul prosestiń negizgi kilti – hatty joldaýǵa sheshim qabyldanǵan soń, Qazaqstan kóbasshysy Nursultan Nazarbaev 9 mamyrda Jeńis kúni merekesine oraı V.Pýtınmen kezdesý úshin Máskeýge attanady. Ásili, Reseı Prezıdenti osy kezdesýde kelisim beretin kórinedi. Sodan soń mamyr aıynyń aıaǵynda Nursultan Nazarbaev reseılik áriptesimen Sankt-Peterbýrgte taǵy da basqosyp, Túrkıaǵa qatysty máseleni kóteredi.
- Aǵymdaǵy jyldyń 20 maýsym kúni Qazaqstannyń Túrkıadaǵy elshisi Janseıit Túımebaevqa Tashkentte ótetin SHYU samıtinde Túrkıaǵa qatysty barlyq jaǵdaıdyń jasalatyndyǵy týraly habar keledi. Sondaı-aq, hattyń shuǵyl daıyndalyp, SHYU samıti barysynda Reseı Prezıdenti V.Pýtınge qolma-qol berý kerek dep, Túrkıa tarapyna jetkizý mindeti tapsyrylady. Elshi J.Túımebaev 21 maýsymǵa deıin Túrkıa Syrtqy ister mınıstri Mevlút Chavýshoglýmen shuǵyl kezdesip, sodan keıin keshiktirmeı Túrkıa Prezıdent ákimshiliginiń resmı ókili Ibrahım Kalynǵa habarlaıdy. I.Kalyn Prezıdent Erdoǵanǵa bul aqparatty jetkizetindigin jáne qabyldanǵan sheshimdi habarlaıtyndyǵyn aıtady. Sonymen Túrkıa Prezıdenti hattyń jazylýyna kelisim beredi.
Ýaqytpen jarys
- Nursultan Nazarbaev 22 maýsym kúni Tashkent qalasyna kelgen soń, eń aldymen hattyń jaǵdaıyn suraıdy. Óıtkeni hattyń keshigýi eriksiz alańdaýshylyq týǵyzady. Ýaqytpen jarysatyn syndy sát. Túski ýaqytta V.Pýtın Tashkent qalasynan (Qytaıǵa is-saparmen) ushyp ketý kerek bolatyn. Sonymen hat Túrkıanyń Ózbekstandaǵy elshiligi arqyly Nursultan Nazarbaevqa jetedi. Elbasy eki eldi tabystyratyn mazmunda jazylgan hat mátinin unatady. Endi Túrkıa Prezıdentiniń jeke qoly qoıylǵan hatty V.Pýtınniń qolyna jetkizý mindeti turdy.
- Túrkıa Prezıdent ákimshliginiń resmı ókili I.Kalyn jeke ushaqpen tańǵy saǵat 05.00 Tashkent qalasyna qaraı attanady. Ushyp bara jatqanyna 1.5 saǵat ýaqyt ótkenine qaramastan, Tashkenttiń áýejaıyna qoný úshin áli ruqsat berilmegen edi. Jalpy, sol aralyqta elshi J.Túımebaev pen I.Kalyn keshki ýaqyttan bastap, túni boıy sóılesip otyrady. Tashkentke qona almaı júrgen I.Kalyn elshi J.Túımebaevpen baılanysyn úzbeıdi. (Internet jelisi arqyly alǵashqy hat almasý tańǵy saǵat 05.30 bastalady). Ushaqty ne Bakýge, ne bolmasa Tashkentke jaqyn Shymkent qalasyna qondyrýdy surastyryp jatqanda, I.Kalyn elshi J.Túımebaevtan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ózbek áriptesimen sóılesýin ótinedi. Ózbekistan Prezıdenti I.Karımovpen kezdesken Nursultan Nazarbaev ushaqty qondyrý úshin ruqsat berýge kóndiredi. I.Karımov Ózbekistan Premer-mınıstrine tapsyrady.
- Ushaqtyń qonǵan sáti de óte mańyzdy... Sebebi Túrkıa Prezıdent ákimshiliginiń resmı ókili I.Kalyndy Qazaqstannyń Ózbekstandaǵy elshisiniń ózi qarsalyp, Elbasy Nursultan Nazarbaevpen jolyqtyrady. Ýaqyttyń az bolǵanyna qaramastan, atalmysh hat memleket basshylarynyń birlesken baspasóz konferensıasy bastalmaı turyp qolǵa jetý kerek bolatyn. Nursultan Nazarbaev V.Pýtınniń resmı ókili Iý.Ýshakov arqyly hatty jetkizedi.
V. Pýtınniń jaǵymdy jaýaby
- Túski as kezinde Reseı Prezıdenti V.Pýtın hatty osy qalpynda qabyldaıtynyn Nursultan Nazarbaevqa habarlaıdy.
- Sonymen maýsymnyń 27 kúni resmı habarlandyrý jasaýǵa sheshim qabyldanady. Túrkıa Prezıdent ákimshiliginiń resmı ókili I.Kalyn: «Reseımen qarym-qatynasty damytý máselesinde kelisimge keldik» dep, kópten kútken málimdemeni jasaıdy. Túrkıa-Reseı qarym-qatynasynyń qalpyna keletindigi týraly habar jarıalanǵannan keıin Rejdep Taıyp Erdoǵan men Nursultan Nazarbaev telefon arqyly sóılesedi. Túrkıa Prezıdenti Erdoǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevty resmı túrde Túrkıaǵa shaqyrady. Málim bolǵandaı, aǵymdaǵy jyldyń 5 tamyz kúni Nursultan Nazarbaev Ankaraǵa resmı saparmen kelip, Túrkıany jáne Túrkıa Prezıdentin qoldaıtyndyǵy týraly málimdeme jasady.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bitimgerlik bastamasy jáne jasaǵan strategıalyq qadamdary «Túrki áleminiń Aqsaqaly» deıtin atqa qanshalyqty ylaıyqty ekendigin taǵy bir márte dáleldedi.
Kúrshat ZORLÝ
«Ienı Chaǵ» gazeti
13.08.2016
