Kesheli beri el aýzynda júrgen Ózbekstan prezıdenti Islam Kárimovtiń densaýlyq jaǵdaıy týraly habarlar shırek ǵasyr boıy bir ǵana adam basqaryp kele jatqan Qazaqstannyń da saıası bolashaǵyna qatysty boljamdar jasaýǵa ıtermeleıdi. Postkeńestik keńistikte bılik basynda uzaq otyrǵan sanaýly basshylardyń biri – bizdiń prezıdent. Ózbekstanmen taǵdyr-talaıy uqsas bolǵanymen Qazaqstannyń baýyrlas elden birqatar saıası erekshelikteri, ózine ǵana tán ishki ıntrıgalary da joq emes.
Qazaqstannyń is basyndaǵy prezıdenti 2015 jyldyń sáýirinde saılanǵan. Demek, Konstıtýsıaǵa saı ókilettiginiń aıaqtalýyna áli 4 jyldaı ýaqyt bar. Iaǵnı, prezıdenttiń aýysýy týraly áńgimeler qazirgi memleket basshysynyń ókilettigin merziminen buryn toqtatý máselesine baılanysty bolsa kerek.
Taqtan dámeliler men laıyqtylardy tizbes buryn, Qazaqstannyń negizgi zańy – Konstıtýsıaǵa úńileıik. Onda Prezıdent ókilettigi men mártebesin anyqtaıtyn tutas bir bólim bar. Memleket basshysynyń ókilettiligin merziminen buryn toqtatýǵaa qatysty Konstıtýsıanyń 47-babynyń 1-tarmaǵy bylaı deıdi:
«Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti naýqastanýyna baılanysty óziniń mindetterin júzege asyrýǵa qabiletsizdigi dendegen jaǵdaıda qyzmetinen merziminen buryn bosatylýy múmkin. Bul rette Parlament ár Palata depýtattarynyń teń sanynan jáne medısınanyń tıisti salalarynyń mamandarynan turatyn komısıa qurady. Merziminen buryn bosatý týraly sheshim Parlament Palatalarynyń birlesken otyrysynda komısıanyń qorytyndysymen belgilengen konstıtýsıalyq rásimderdiń saqtalǵany týraly Konstıtýsıalyq Keńes qorytyndysy negizinde ár Palata depýtattary jalpy sanynyń keminde tórtten úshiniń kópshiligimen qabyldanady».
Alaıda, Konstıtýsıada da, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsıalyq zańda da is basyndaǵy prezıdenttiń merziminen buryn óz erkimen otstavkaǵa ketýi týraly normalar baıqamadyq. Osy rette is basyndaǵy prezıdent N. Nazarbaevtyń prezıdenttikten bólek jáne prezıdenttik ınstıtýttan joǵary turatyn «QR Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy» degen de konstıtýsıalyq mártebesi bar ekenin qaperde ustaǵan jón.
Al, Ata Zańnyń 47-baby 1-tarmaǵynda aıtylǵan jaǵdaılarǵa baılanysty Prezıdent qyzmetinen ketse, Konstıtýsıaǵa sáıkes (48-bap) onyń qalǵan ókilettik merzimindegi mindetin atqarý Parlament Senatynyń tóraǵasyna, ol múmkin bolmasa Májilis tóraǵasyna júkteledi. Parlament spıkerleri prezıdent mindetterin atqara almaıtyn jaǵdaıda, ol mindetter Premer-mınıstrge artylady.
Sonymen, Ata zań aıasynda júzege asýy múmkin tetikterdi eskere otyryp, Qazaqstan basshylyǵyna laıyq-aý degen saıasatkerlerdi bir sholyp ótsek.
Aqparat alańynda, sarapshylar arasynda prezıdent murageri, bıliktiń aýysýy, konstıtýsıalyq reforma jaıy buǵan deıin de san márte talqylanǵan. Sondaı taldaýlarda kelesi prezıdent bolýǵa laıyq tulǵa retinde Qasym-Jomart Toqaevtyń esimi atalady. Oǵan saıasatkerdiń syrtqy saıasattaǵy bedeli, BUU Bas hatshysyna orynbasar bolýy, qazirgi prezıdenttiń ustanymdary men júrgizgen saıasatyn ashyq qoldaıtyny sıaqty birneshe faktorlar sebep bolýy múmkin. Sońǵy ýaqytta Q. Toqaevtyń Qazaqstanda «aýa-raıyn jasaıtyn» Reseıge búırek bura sóılegen málimdemeleri de kópti «taqtan dámesi bar shyǵar» degen oıǵa jeteleýi múmkin, árıne.
Alaıda, qazirgi qalyptasqan jaǵdaıda Senat tóraǵasy Q. Toqaev tek 2015 jyly saılanǵan prezıdenttiń qalǵan ókilettik merziminde, ıaǵnı, ýaqytsha ǵana prezıdent bola alady.
Keıbir basylymdar men saıasattanýshylar biraz jyl UQK-ni basqarǵan, prezıdent N. Nazarbaevtyń senimdi serikteriniń biri Nurtaı Ábiqaev tulǵasynan da kelesi prezıdent belgilerin kóredi. Biraq, ol boljamdardyń deni N. Ábiqaev Senat spıkeri laýazymynda otyrǵan ýaqytta aıtylǵanyn, qazir onyń úlken saıasattan «zeınet jasyna tolýyna» baılanysty tysqary qalǵanyn eskersek, bul nusqany ári qaraı qazbalaýdyń qajeti joq sıaqty.
Prezıdent komandasyndaǵy tanymal saıasatkerlerdiń biri – Imanǵalı Tasmaǵambetov. Qoǵamdyq pikirdiń de negizinen osy kisiniń jaǵynda ekenin aıtyp júr kóp kisi. Oblys basshylyǵy men prezıdent ákimshiliginde jetekshi qyzmetter atqarǵan, mınıstrler kabınetin basqarǵan I. Tasmaǵambetov túrli saraptaý ortalyqtary túzgen reıtıńterde de kósh bastap júr. Sondyqtan, onyń nıet tanytyp, prezıdenttik saılaýǵa túsip jatsa qoldaýsyz qalmasy anyq.
Bılik tranzıtine qatysty sóz bolǵanda Elbasy týystarynyń da attary atalyp jatady. Nursultan Ábishulynyń baýyrlary Qaırat Satybaldy, Samat Ábishti taq muragerleri retinde kórýshiler bolǵanymen, olardyń ázirgi áleýeti Elbasynyń tuńǵyshy Darıǵa Nazarbaevadan áldeqaıda tómen. Onyń ústine N. Nazarbaevtyń bıylǵy jyldyń maýsym aıynda Peterborda ótken ekonomıkalyq forýmdaǵy «Qazaqstanda áıel adam da prezıdent bola alady. Meniń úsh qyzym bar» degen ázili de qoǵamda kóp talqylanyp, Darıǵa Nursultanqyzynyń paıdasyna qorytyndy jasaýǵa negiz bolǵandaı.
Aıtsa da, Senat kórgen saıasatkerlerdiń ishinde Qaırat Mámı de bar. Búginde Joǵarǵy sotqa tóraǵalyq etip otyrǵan ony kóp sarapshylar eshbir qarjylyq-óndiristik toptarǵa, aımaq ókilderiniń eshbirine búıregi burmaıtyn, beıtarap saıasatker retinde baǵalap júr. Prezıdent N. Nazarbaevqa jaqyndyǵy da bar Qaıratqa qarsy astyrtyn shabýyldar jasalýda degendi de estip qalyp júrmiz. Ol da Ábdirzaqulynyń áldebir múddeli toptardyń uıqysyn qashyrmasa da, 
kóńilinde alań týǵyzarlyq qaýqary baryn bildirse kerek.
Bılik baspaldaǵyndaǵy jas sheneýnikter arasynda qazir Astana ákimi bolyp otyrǵan Áset Isekeshevti de prezıdenttikten úmitker retinde 
kórýge bolady. Ne degenmen jańa tolqyn ókili, ekonomıka, ındýstrıa, ınovasıa salasynda tájirıbesi bar. Endi elorda basshylyǵyna taǵaıyndalyp, birneshe salaǵa birdeı basshylyq jasaý múmkindigin ıelenip otyr.
Taǵy kim bar... Pıarshylary «sýper ákim» jasaǵan Qyrymbek Kósherbaev, Berdibek Saparbaev, sońǵy ýaqytta Týıtter juldyzyna aınalǵan premer Kárim Másimov? Atalǵan kisiler jas ereksheligin eskerip, halyq arasyndaǵy bet-bedelderinen habarlary bolsa, ondaıdy oıyna da ala qoımas dep bilemiz.
El aýzynda júrgen saıasat serkeleriniń birazyn tizdik. Alaıda, qazaqtyń endigi kóshin bastaýǵa laıyq azamattar osy tizimmen shekteledi deýden aýlaqpyz.
Darhan Muqantegi
