Almatyda japyraqtar sarǵaıa bastaǵan. Kúz kelip, oqýshylar mektepke oralýda. Al Japonıada bul mezgil múldem basqasha. Bunda oqý jyly kóktemde, sáýirdiń 1-de bastalǵan. Qazir oqý jylynyń bel ortasy. Osy ýaqytta biz eldiń Kansaı aımaǵyndaǵy áıgili  Osaka jerine sapar shektik.  Maqsatymyz — Sennan ýezi, Tadjırıchoý kentiniń bastaýysh mektebine barý.

 1994 jyly teńizge sony tehnologıamen álemde bolmaǵan biregeı áýejaı salynǵan edi. Ataqty Kansaı áýejaıyna taıaý ornalasqan alaqandaı araldaǵy bastaýysh mektepti kórýge qatty asyqtyq. Japon oqýshylaryna Qazaqstan týraly áńgimelep, qazaq balalarynyń sálemin jetkizý biz úshin qurmet.

Teńizdegi áýejaı

Ataýy uly tóbe, jýan tóbe degen maǵyna beretin Osaka qalasy Kúnshyǵys eliniń erte zamannan saýda-sattyq aılaǵy, ekonomıkalyq ortalyǵy bolǵan. Osaka shahary onymen attas prefektýranyń ǵana emes, memlekettiń búkil Batys bóligin qamtıtyn Kansaı dep atalatyn aımaqtyń da bas qalasy sanalady. Búgingi zamanda da Osaka eldiń saýda-sattyq ortalyǵy retinde belgili. Osaka sondaı-aq teńizdegi áýejaıymen tanymal. Osakadan 50 shaqyrymda ornalasqan Kansaı áýejaıyn salýǵa jańasha tehnologıalyq ádister paıdalanyldy. Jaǵalaýdan baqandaı  eki shaqyrym qashyqtyqta, sý ústinde  salynǵan  aılaq teńiz tereńinen 60 fýt (1 fýt — 30,48 sm) bıkte.

Jylyna halyqaralyq jáne memleketishilik  160 myń reıs qabyldaıtyn Kansaı áýejaıy dúnıejúzindegi teńizge salynǵan birden-bir aılaq bolyp tabylady. Oǵan qosa, álemdegi eń alyp jasandy aral da osy aılaq. Jer  júzindegi eń uzyn ǵımarat ta Kansaı áýejaıynda. Álemdegi eń úlken qos qabat  kópirdi de osy «araldan» kóremiz. Kópir arqyly áýejaı men jaǵalaý arasyn elektr poıyz, avtobýs, taksı tárizdi kólik túrleri jalǵap jatyr. Teńizdegi áýejaıǵa qurlyqtaǵy eń jaqyn stansa Tadjırıchoý kentindegi Rınkýtaýn stansasy. Osakadaǵy bıiktiktiń belgisindeı bolǵan aınalmaly dóńgelek — kanranshá álemdegi eń úlkeni sanalady. Osaka okeanarıýmynyń dál janyndaǵy alyp dóńgelektiń dıametri 100 metr. Osy dóńgelekke otyryp 112,5 metrlik bıiktikten shahardy tamashalaýǵa bolady. Al Osakadaǵy Ýmeda munarasynyń tóbesinde baq ornalasqan. Jer betinen 170 metr bıiktegi bul baqty aralap júrip tómendegi  Osaka shaharynan bastap alystaǵy Avadjı aralyna deıingi  aımaqty sholyp shyǵýdyń ózi bir ǵanıbet!

Álemdegi iskerlik baılanystyń is-qaǵaz júzinde bekigen alǵashqy qalasy da osy Osaka. Setonaıkaı (Ishki Japon teńizi) aımaǵy Osakanyń saýda-sattyq ortalyǵy bolýyna basty negiz boldy. Seksen segiz kópirimen belgili shahardy japondar «sý atanasy» dep te ataıdy. Osakanyń «Aspan asty asqanasy» dep atalý sebebi, kóptegen ulttyq taǵamdardyń tarıhy osy qaladan bastalady. Ýmeda (alhory dalasy) dep atalatyn jer astynan salynǵan úsh qabatty saýda kenti shahardyń soltústiginde. Bunda kúnine 600 000 adam ulttyq as mázirinen dám tatyp, kerek dúnıesin 200-den astam dúkennen tabatyn kórinedi.

Ótirikti jek kóretin depýtat

Osaka prefektýrasynyń ortalyǵy Osaka qalasynan shyǵyp, elektr poezben Sakaı, Takaıshı, Idzýmıosý, Tadaoka, Kıshıvada, Kaıdzýka sıaqty qalalardan ótkende kólik Tadjırıchoý kentiniń Rınkýtaýn stansasyna toqtaıdy. Dúnıejúzindegi teńiz betine salynǵan jalǵyz ushaqtar aılaǵy — Kansaı áýejaıyna eń jaqyn kent te osy Tadjırıchoý.

Japon mektebine kirýge ruqsat alý ońaı bolmady. Kim bolsań da, tabaldyryǵynan attaı almaısyń. Tártiptiń qataldyǵy sonsha, sabaq kezinde mektep dırektorynyń ózi synypqa kirýge huqyly emes. Ózge turmaq mekteptiń óz qyzmetkerleri de sabaq barysynda synyptyń esigin qaǵyp, muǵalimniń mazasyn almaıdy.  Tadjırıchoý bastaýysh mektebine bizdi jergilikti Parlament depýtaty Mıoýkaı Kadzýhıra kók tústi avtokóligimen jetkizip saldy.

Depýtattyń eki ul, bir qyzy bar. Balasynyń úlkeni stýdent, ekeýi mektepte oqıdy eken. Kelinshegi asqanada aspaz. «Jumysbasty bolsam da otbasyma, ásirese bala tárbıesine basym kóńil bólemin. Balalarym óskende kishipeıil, meıirimdi, adal azamat bolsa deımin. «Saıasat adamy eń aldymen qandaı qasıetke ıe bolý kerek?» degen suraqqa Mıoýkaı san «Jan-dúnıesiniń adaldyǵy qajet» dep, jaýap berdi. — Jalpy ózim ótirikti jek kóremin. Adamdarmen adal qatynasta bolǵan durys dep esepteımin. Myqtylyqtyń da túr-túri bar. Eń jaqsysy  qoǵamǵa, ıaǵnı aınalańa adal bolý».

Qyzmetinen qýanysh tabatyn depýtat ózi saılanǵan eldi mekenniń kez-kelgen máselesine selqos qaramaýdy borysh sanaıdy. Halyq qalaýlysy degen atqa laıyq qyzmet etýdi japon depýtaty paryzym dep biledi.

Japonıada Parlament depýtattary jeriniń shalǵaılyǵyna qaramastan apta saıyn Tokıodan qoǵamdyq kólik shınkansenge (sýperjúrdek poez) minip, ózi saılanǵan aımaqqa baryp, halyqpen kezdesý ótkizedi. Mıoýkaı sannyń jumys josparynda da Tadjırıchoý kentin aralap, bastaýysh mektebine apta saıyn barý mindetti sharýanyń biri. Mıoýkaı san ekeýmiz tańǵy saǵat 8 ⁵⁰ -de bastaýysh mekteptiń qaqpasynan kirdik.

Japonıada balany tazalyqqa tıtteı kúninen tárbıeleıdi

Depýtat myrza kóliginen túsip, kishipeıil túrde esik ashyp, iltıpat kórsetti. Irgedegi mektepke jaıaý barýǵa bolsa da sheneýniktiń qarapaıym jýrnalısi kóligimen alyp júrýi asa joǵary mádenıettiliktiń belgisi dep bildim.

Mektep aýlasynda bizdi eshkim qarsy almady. Depýtat keldi dep, muǵalimder sap túzep, qyzyl kilem tósemedi. Mıoýkaı san ekeýmiz sabaq ýaqytyndaǵy tynyshtyqty «buzyp», bilim ordasynyń tabaldyryǵynan attadyq. Depýtat aıaq kıimin bosaǵada qaldyryp, shkaptan kóp tápishkeniń birin alyp kıdi. Men kórgenimdi istedim. Jalpy syrttan kirgende aıaq kıimdi aýyzǵy bólmede sheshý dástúrli japon úıine ǵana emes, ulttyq stıldegi qonaqúılerge, asqana-meıramhanalarǵa da ortaq talap. Japon mektebindegi tazalyqqa tańdaı qaqpaı turmaısyń. Dálizdi boılaı qaz-qatar qoljýǵyshtar,  sabynnyń san túri, aýyz shaıatyn suıyqtyq, súlgiler, t.b. sanıtarıaǵa qajet  zattar tizilip tur. Biz balalarmen kezdeserde eshkim talap etpese de beti-qolymyzdy jýdyq. Men Japonıanyń barlyq qalalaryndaǵy stansalar men mekemelerdiń dálizinen kórgen dezınfeksıalaıtyn suıyqtyq Tadjırıchoý mektebinde de tur eken. Japonıada balalar tazalyqqa tıtteı kúninen tárbıelenedi.

Eń kóp saǵat sany memlekettik til pánine bólingen

2006 jyly 100 jyldyǵyn atap ótken bul mektepte búginde 559 bala bilim alýda. Bastaýysh mektepte úsh jyl oqyǵan soń oqý alty jyldyq orta mektepte jalǵasady.  Japon mektepterinde sabaq tek memlekettik tilde júredi.

Mıoýkaı san ekeýmizdi kabınetinde qarsy alǵan mektep dırektory Kıtaýra san muǵalimderdiń is josparymen, sabaq kestelerimen, mekteptegi mádenı sharalar baǵdarlamasymen  tanystyrdy. Bul bilim ordasynda eń kóp saǵat sany kokýgo (memlekettik til) pánine bólingen. Birinshi synyp balalary bul sabaqty aptasyna 9 saǵat, jylyna 306 saǵat oqysa, matematıkaǵa 136 saǵat bólingen. Ekinshi synyp balalary kokýgony aptasyna 9 saǵat, jylyna 315 saǵat oqıdy eken. Al matematıkaǵa jetisine 5 (jylyna 175 saǵat) bólingen. Shet tili jalpy bilim berý baǵdarlamasyna sáıkes orta mektepte besinshi synyptan bastap úıretiledi. Onyń ózi de aptasyna 1 saǵat qana! Bul japon balalary aǵylshyn nemes basqa da shet tilderin bilmeı qalady degen sóz emes. Basty másele ulttyq qundylyqtarǵa qanyqqan, ana tilinde oılap, dúnıeni óz tilinde túısinetin urpaq tárbıeleýde bolsa kerek.

Adam bolýdy úıretetin mektep

«Tadjırıchoý bastaýysh mektebiniń urany — «Djırısý-údjoý-kenkoý» (adam bolýdy óziń oıla, aınalańa meıirimdi bol, densaýlyǵyńdy saqta). Bul japon pedagogıkasyndaǵy chıtokýtaı uǵymynan shyǵyp otyr. Bizdiń jeke tulǵany tárbıeleýdegi basty prınsıpimiz osy» — dedi, mektep basshysy Kıtaýra san. Chıtokýtaı uǵymyn taldaıtyn bolsaq, chı — sana negizi, bilim,  al toký — rýhanı, parasat negizi bolsa, taı — zat, pishin. Bul úsheýiniń mekeni — bas, júrek, dene.

Bul mekteptiń balalaryna ár sársenbi, juma kúnderi synypta 10 mınýt kitap oqý mindettelgen. «Tańǵy oqýlar» dep atalatyn bul sharadan bólek ár bala aptasyna bir márte mektep kitaphanasynda kórkem ádbıet oqıdy. Bul jóninde dırektordyń oqý isi jónindegi orynbasary Kanmýrı san áńgimeledi. Birinshi synyptyń 2-shi tobyna kirip, sabaq barysyn baqyladyq. Synyp jetekshisi Kýmatanı Maıýko sannyń pedagogıkalyq sheberligine, ulttyq tárbıe men jańa tehnologıany astastyra biletin bilimpazdyǵyna tánti boldyq. Japonıada birinshi synyp balalary egistik jumysyna aralasyp, tabıǵatqa jıi shyǵady. Tarıhı oryndarǵa, murajaılarǵa eń kóp baratyndar da oqýshylar. Mektepte otbasy jumysyna arnalǵan kabınet  jabdyqtalǵan, 3 synyp balalary  «Otbasy tárbıesi» degen pándi osynda oqıdy. Al «Qarıalarǵa qurmet» dep atalatyn sabaq barysynda balalar aqsaqaldarmen júzdesip, sharýasyna qolǵabys tıgizedi. Egistikte oraq oryp, kelsappen kúrish túıýge de bastaýyshtan baýlıdy.  

Qalalyq kitaphanalarǵa da oqýshylar kóp barady. Mysaly, Nara ortalyq kitaphanasynda búldirshinderdiń kitap oqýyna jaıly bolýy úshin kórpeler tóselgen arnaıy bólme jabdyqtalǵan.

Biz mekteptiń sport alańyna shyqqanymyzda qoldaryna qyp-qyzyl taıaqsha ustap, júgirip júrgen 3-4 synyp oqýshylaryn kórdik. Bul — tarıhy kóneden bastalatyn narýko dep atalatyn aspap. Narýkony kezinde samýraılar qorǵanys retinde qoldaryna ustap júrgen. Bul jaı ǵana qural emes, rıtýaldyq máni bar zat. Onyń shyrtyldaǵan dybysynan qus ta úrkedi, jyn-saıtan da jolamaıdy desedi. Búginde narýko japon oqýshysynyń daladaǵy dene shynyqtyrý sabaǵynda qolyna ustaıtyn quralyna aınalǵan.

Sharafat Jylqybaeva

Osaka