Saryala kúzdiń alǵashqy kúnderi altyn dándi keń alqapqa ıe Qostanaıdyń kólder shoǵyrlanǵan Áýlıekóline shurqyrap Alash azamattary jınaldy. Jıynnyń arqaýy - Alash qozǵalysy jetekshileriniń biri, kórnekti aǵartýshy ǵalym, qoǵam jáne memleket qaıratkeri Ahmet Baıtursynulyna eskertkish-belgi (búst) ashý rásimi. Qalyń kisi nópiri qatarynda oblys basshylary, Astana, Almatydan kelgen ǵalymdar, aǵartýshynyń týǵan-týystary boldy. Eskertkish belgini ashý usynysy uly aǵartýshynyń Aǵytaev Ibragım syndy aǵa býyn ókilderi bastaǵan urpaqtary tarapynan kóterilip, ony oblys ákimshiligi, akademık Kenjeǵalı Saǵadıev sıaqty qoǵam qaıratkerleri qoldap, úlken aýqymdy sharaǵa aınaldyrdy. Shara barysynda «Ahmet Baıtursynuly jáne Máńgilik el muraty» taqyrybynda respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq konferensıa uıymdastyryldy. Konferensıaǵa respýblıkaǵa belgili ǵalymdar, atap aıtqanda, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologıa ınstıtýtynyń dırektory, tarıhshy ǵalym H.Ábjanov, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, fılolog ǵalym M.Malbaqov, ahmettanýshy ǵalym, Almatydaǵy Ahań mýzeıiniń dırektory Raıhan Imahanbet qatysty, - dep habarlaıdy Qamshy.kz.
Ahmet Baıtursynuly Áýlıekólde muǵalim bolyp qyzmet jasap, qazaq balalaryn oqytty. Ol qarapaıym aýyl muǵalimnen «ult ustazy», «Alashtyń rýhanı kósemi» dárjesine deıin kóterildi. Ahań ustazdyq etken Áýlıekóldegi mektep kól jaǵasynda ornalasqan edi. Sol kól búgingi tańǵa deıin «Muǵalim kóli» atanyp keledi.
Aýdan ortalyǵy Áýlıkólde ótken arqaýly jıynnyń Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy, Alash qozǵalysynyń kósemi Álıhan Bókeıhannyń 150 jyldyq mereıtoıy, Qostanaı oblysynyń 80 jyldyǵy qarsańynda jáne 5-qyrkúıek kúniuıymdastyrylǵannyń ózindik sımvoldyq nyshany bar.
Aldymen nege 5-qyrkúıek? Qazirgi tańdaǵy Ahmettaný ǵylymynda uly tulǵanyń týǵan kúni jaıynda óz sheshimin tapqan pikirler bar. Derek kózderi birde Ahańdy qańtar aıynda dúnıege kelgen dese, endi biri 5- qyrkúıekte týǵan deıdi. Sońǵysy - onyń óz qolymen jazylǵan avtobıografıalyq derek. Ony qańtar aıynda týǵan dep jazǵandar - uly tulǵanyń zamandastary. Olar muny A.Baıtursynulynyń 50 jasqa tolǵan mereıtoıy qarsańynda jazyp qaldyrǵan edi. Árıne, Alash azamattarynyń qolyna túsken derek «aspandy túrtip» alǵan derek emes ekeni de belgili: olar ne Ahańnyń ózinen, ne bolmasa qandaı bir bıografıalyq derekten alǵany anyq.
Jalpy, HİH ǵasyrda qazaq dalasynda týǵan kúndi tirkeıtin jazba dástúr qalyptaspaǵan bolatyn. Onyń ústine búgingi tańda jumys jasaıtyn, dúnıege kelgen adamdy arnaıy tirkeıtin, bizdiń búgingi tirshiligimizge ábdenúırenshikti arnaıy mekeme uıymdastyrylmaǵan edi. Qazaq balasy óz týǵan jyly men mezgilin (kúnin emes) ata-analarynyń, eresek kisilerdiń aıtýy arqyly biletin. Qazaqtardyń kúni keshegi deıin týǵan kúndi (ózge halyqtar sıaqty kishigirim mereke etip) atap ótpeı kelgendigin de osy sebepten izdeý kerek. Basqasha aıtsaq, týǵan kúndi belgileý joq bolǵandyqtan dástúr qalyptaspaǵan, dástúr bolmaǵan soń ǵuryp (rásim) joq. Ahań ǵumyrnamasyndaǵy derekterdiń «ala-qulalyǵyn» osy sebepten dep túsiný qajet. A.Baıtursynuly týǵan ýaqytyn ıa ata-anasynan, ıa bolmasa úlken kisilerden estip, surap bilgeni sózsiz. Al o kisiniń artynda qalǵan árbir sóz bizge altyndaı qundy dúnıe bolǵandyqtan, uly tulǵanyń óz qolymen jazǵan ǵumyrnamalyq baıany asa qasterli derek. Qostanaılyqtardyń qyrkúıekte bas qosý uıymdastyrýynyń sebebin osy nıetten týyndaǵan qadam dep baǵalaýǵa bolady.
Álqıssa, Áýlıkólde ótkizilgen jıyn qazaq eliniń táýelsizdigi úshin ómirin saıası kúrespen ótkizgen, sol jolda Alash kósemi Á.Bókeıhanǵa aınymas serik, dos bolǵan Ahmet Baıtursynulynyń murasyn, onyń Qostanaı óńirin Qazaq avtonomıasy quramynda qaldyrý jolyndaǵy qyzmetin, jalpy, qazaqqa azattyq alyp berýdi maqsat tutqan Alash qozǵalysynyń taǵylymyn tanýǵa baǵyttalǵanis-shara retinde tarıhta qalary haq. Bul oraıda sol shejireli tarıhqa sál sheginis jasaǵanda durys syndy.
1917 jylǵy qazan tóńkerisinen keıin qurylǵan keńes úkimeti Reseı ımperıasynyń otary bolǵan elderdi Reseı Federasıasynyń quramyna biriktirip, olarǵa avtonomıalyq mártebe usyna bastady. Máskeýden basqarylǵan ortalyq bılik qazaq dalasynyń shet bólikterin kórshiles elderdiń terıtorıasyna berýdi kózdeıdi. Bıyl 80-jyldyq mereıtoıyn atap ótip jatqan Qostanaı óńiri Reseıdiń Chelábi oblysynyń, al ońtústiktegi shuraıly jerler Ózbekstan quramyna beriletin bolyp josparlanady. Osy bir el-jer taǵdyry «tálkige» salǵan syn saǵatta qazaq jeriniń shekarasyn belgileý úshin Ahmet Baıtursynuly men Álıhan Bókeıhan, Álimhan Ermekovter Lenınniń, Stalınniń qabyldaýynda bolyp, 1920 jyly 26 tamyz kúni Qazaqstannyń ulttyq memlekettik terıtorıasyn bekitken dekret qabyldatady. Bul dekretke Lenın men Stalın qol qoıady. Al sol jyldyń qazan aıynda Reseı Federasıasynyń quramyndaǵy Qazaq Avtonomıaly Respýblıkasy jarıalandy. Osylaısha Qazaqstannyń BUU (OON) arqyly bekitirgen qazirgi shekarasynyń negizgi bóligi sol ýaqytta mejelendi. Alash azamattarynyń bilim men biliktilikke negizdelgen tereń dálelder arqasynda Qostanaı ýezi Qazaqstan quramynda qaldyrylady. Búgingi urpaq Alash azamattarynyń bul qyzmetin eshqashan umytpaýy tıis!
Sóz sońynda aıtpaǵymyz, Áýlıekólde oryn tepken eskertkish-belgi Ahańa kerek emes, ol - ózine, kezinde M.Áýezov aıtqandaı, máńgilik eskertkish ornatyp ketken tulǵa. Biraq uly tulǵanyń qyzmetin taný, ony nasıhattaý – búgingi urpaqtyń perzenttik paryzy. Óıtkeni qazaq halqy úshin aıanbaı eńbek etken Ahań taǵylymy, Alash zıalylarynyń taǵylymy búgingi Qazaqstannyń táýelsizdik tuǵyrnamasynan týyndaıtyn Máńgilik el muratymen úndesip, ushtasyp jatyr. Áýlıkólde ótken shara - sonyń bir naq aıǵaǵy ispetti áser qaldyrdy.
Almasbek Ábsadyq
Fılologıa ǵylymdarynyń doktory, A.Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory
