Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı syndy úsh bıimizdiń músininiń Qazaqstan topyraǵynyń qaı aýmaǵynan bolsa da kezdestirýimiz eshqandaı tańǵalarlyq emes jáıt. Óıtkeni, olar óziniń ana topyraǵynda áspettelip jatyr. Eń qyzyqtysy, biz dúnıeniń jotasy bolǵan Tıbetten úsh bıdiń músinin kórip qalyp qýanyshty qoınymyzǵa sıdyra almaı, aspanǵa bir, músinge bir qaıtalap qaraı berdik. Tıbet ústirtiniń teristik qatparyn quraıtyn Shúlentaýyndaǵy Aqsaı dep atalatyn aýdan mine osy úsh bıdiń músinine tuǵyr bolyp otyrǵan jer.
Aqsaı aýdany ákimshilik jaqtan QHR-dyń Gansý provınsıasy Sorbulaq (Júchýan) aımaǵyna qaraıdy. Aýa jetise bermeıtin, shart-jaǵdaıy nashar, jerge shóptiń ózi jalap-juqtap qana shyǵatyn bul óńirdiń aýmaǵy 32 myń sharshy kılometrdi alyp jatqanymen nebary on myńnan astam ǵana jan tirshilik etedi. Aýdan halqynyń jartysyna jýyǵy – qazaqtar. Bul qazaqtar HH ǵasyrdyń basynan bastap, 30,50-jyldarda tarıhı zobalańdarǵa tap bolyp qan munarynyń ishinde Gımalaıǵa qaraı dúrkin- dúrkin kóshken Altaı Qazaqtarynyń jurnaǵy. Aýdan 1954 jyly Qazaqtardyń ulttyq avtonomıalyq aýdany bolyp qurylǵan, tolyq aty: Aqsaı Qazaq Avtonomıalyq Aýdan. Bul kúnde Aqsaı Qazaq avtonomıalyq aýdany ákimshilik jaqtan Jyńǵyldy kenti (aýdan ortalyǵy), Altyn aýly, Aqshı aýly syndy úsh úlken bólinisten jáne 11 usaq aýyldan turady. Aýdan ortalyǵy bolǵan Jyńǵyldy kentindegi úkimet úıleri men mádenıet oshaqtary túgeldeı Qazaq oıý- órnekterimen áshekeılenip ulttyq úlgide jobalanyp salynǵan. Bir kórgen jan osy bir Qazaqtyń shyǵystaǵy qasterli otaýyna yhylasy túsip, amandyǵyn tileıdi. Bul aýdannan keremet etnografıalyq aýdan qazaq jerinde barma eken, álemdegi eń úlken qazaq kıiz úıi de bul aýdannyń ortalyǵyna tigilgen bolyp Maıqy bıdiń keýdesindeı bolyp ańqıyp turady, aýdan kentindegi árbir kóshe-kósheniń boıyna ulyq qazaqtyń batyrlary men bıleriniń músinderi irkes- tirkes ornatylypty. ÚSH BIİMİZDİŃ MÚSİNİ DE OSY ARADA QURYSHTAI DENELERİMEN MYǴYMDANYP OTYR.
Bul qasıetti alqaptaǵy sizderdi eń bir tartyp qushaǵyna shaqyratyn jer - Aqsaı aýdanynyń ulttyq murajaıy. Murajaıda 600-den astam muraǵattar men 1200-den astam tarıhı zattar qoıylǵan bolyp mundaı kesek ulttyq boıaýǵa jetetin murajaıdyń Qazaqstanda da joq ekenine kózimizdi jetkizdik. Murajaıdyń bosaǵasyn kúzetýshi – aý myltyǵyn asynǵan kúıinde qolyna búrkit kóterip, sáıgúliktiń ústinde qaqshıyp turǵan aıbarly Qazaq azamaty(úlken músin). Murajaıda ózgerip- tozbaıtyn erekshe máterıaldarmen Lanjoý qalasynda jasalǵan Qazaq ómiriniń aınasyndaı bolsynshy degen nıettegi ulttyq kıimde kıingen aqsaqal men ájeniń, jigit- jedeńniń, kelinshek pen balalardyń toptyq músini de óz ershimdiligimen kóz nuryn uıytady. Dúnıedegi saqtalyp qalǵan eń úlken arqardyń múıizi de osy murajaıda baıyrǵy kóleńkeni syńsytyp tur.
Tańǵajaıyby kóp aýdannyń haıýanattar baǵy da bar edi. Aqsaı aýdanynyń haıýanattar baǵynda qulan, túıekıik, kók eshki, kókteke sıaqty shanda bir ushyraıtyn ańdar da bolǵannan tys ular, qyrǵaýyl syndy qustary da qaýyrsyndaryn qalbyrlatyp otyr.
Bul óńirdiń jer bederi qansha tatyran bolsa da, jurty baı turady eken, tań shapaǵynda qyltanaǵy az dalasyna sonshama shańyraq myń- myńdap qoı órgizip shyǵaryp bara jatty...
Kókbóri Múbarak
