Qazaq tiliniń qalaı memlekettik til mártebesin alǵany kúni búgingideı kóz aldymyzda. Ol ońaılyqpen kelgen joq. Talaı talas-tartys boldy. Óıtkeni tildiń taǵdyry – qazaqtyń taǵdyry edi. Tegeýrindi qarsylyqtarǵa da ushyrastyq. Áıteýir, túbi qaıyr. Qazaq tili memlekettik mártebe aldy. Endi aldymyzda sol jetistikti baıandy etý, iske asyrý mindeti turdy. Buǵan qosa eldiń kóńil kúıi de, rýhy da túlep, úlken qozǵalysty qajet etti. Sol jyly akademık Ábdýálı Qaıdarovtyń bastamasymen «Qazaq tili» qoǵamy qurylǵan edi. 
Sodan beri til maıdanynda tolassyz kúres júrgizip kele jatqan «Qazaq tili» qoǵamyna da 25 jyldan asty. Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan konferensıa Astana qalasynda 2009 jyldyń 22 qyrkúıeginde ótti. Al 25 jyldyǵymyzdy ótkizýge aldan shyqqan daǵdarys múmkindik bermedi. Áıtse de, qoǵam jumysyn toqtatqan joq, kúres jalǵasýda, - dep habarlaıdy Qamshy.kz anatili.kazgazeta.kzsaıtyna silteme jasap.

Til úshin kúres burynyraq bastalǵan. Bılik basyna M.Gorbachev kelgennen keıin «qaıta qurý» degen naýqan bastalǵan edi ǵoı. Soǵan oraı qoǵamda azdy-kópti ashyq pikirler boı kórsete bastady. Sonymen birge 1986 jylǵy Qonaevtyń ornynan alynyp, Kolbınniń el basshylyǵyna taǵaıyndalýy da jurtshylyqtyń narazylyǵyn týdyrdy. Eldiń eresek qaýymy ishterinen tyndy da, alańǵa jas­tar shyqty. Qazaq jastarynyń dúmpýi búkil Keńes Odaǵyn sharpyp, aqyr sońynda alyp ımperıanyń kúıreýine alyp keldi. Mine, sol qazaq jastaryn alańǵa alyp shyqqan ulttyq namys, el táýelsizdigi, ana tiliniń máselesi bolatyn.
1988-89 jyldardaǵy maıdanǵa bergisiz oqıǵalar áli kúnge esten ketpeıdi. Respýblı­kanyń basshylyǵyna Kolbın kelip ulttyq múddeler qyspaqqa alyna bastaǵan saıyn qazaq zıalylary sana bıigine kóterile túsken edi. Bul kezde Ulttyq Ǵylym akademıasy, Jazýshylar odaǵy ana tilimizdiń taǵdyryn sóz etken keleli jıyndar men basqosýlardyń mekenine aınaldy. Qazaq baspasózi men aqparat quraldary ult namysyn qozǵaıtyn oıly materıaldar bere bastady.
Egemendikke jeteleıtin bul is-áreketterdiń de basty máselesi til bolatyn. Áldeneshe jyl boıy tolassyz júrgizilip kelgen orystandyrý saıasatynan arylýdyń bir joly qazaq tiline erkindik áperip, oǵan memlekettik mártebe berý ekeni jóninde pikirtalas órbidi. Tilshi qaýym arasynda da bul másele qyzý áńgimege aınaldy.
1988 jyldyń qazan aıynyń bir kúninde Til bilimi ınstıtýtynyń sol kezdegi dırektory, akademık Á.Qaıdarovtyń jumys kabınetinde basqosý boldy. Kún tártibinde bir-aq másele. Ol qazaq tiliniń búgingi hali jáne ony saqtap qalý men damytýdyń joldary. Bul jóninde akademık qysqasha túsinikteme berdi de qazaq tilin qazirgi múshkildikten shyǵarý úshin ony búkil halyq bolyp qamqorlyqqa alý qajet, ol úshin eldiń basyn uıystyratyn buqaralyq uıym kerek. Iaǵnı Qoǵam qursaq degen oı tastady. Buǵan áriptesterimizdiń kóbi tosyrqaı, úrke qarady. Al jastar jaǵy birden qoldaý kórsetti. Mine, osy sátten bastap Qoǵam qurý qamyna kirisip kettik.
Bul maıdanǵa qazaq zıalylarynyń kóbi aralasty. Tipti aýyl-aýyldaǵy qarapaıym eńbek adamdaryna deıin ún qosty. Al biz oqý oryndaryna, túrli mekemelerge baryp, qazaq tilin memlekettik til etýdiń mańyzyn túsindirýmen boldyq. Gazet, jýrnaldarǵa kún qurǵatpaı ulttyq sanany bıikteter materıaldar jarıalaýdy uıymdastyrdyq. Sondaı-aq el qulaǵyna erte jetetin radıo habarlaryn turaqty túrde júrgizip otyrdyq. Ol habarlarǵa jer-jerden qoldaý hattar kelip jatty. Onda Qazaqstanda bir ǵana tildiń, ıaǵnı qazaq tiliniń memlekettik til bolýǵa haqysy bar ekeni jan-jaqty dáleldenip jatty. Jáne osy keleli iske bas-kóz bolatyn buqaralyq uıymdy tez arada qurý qajettigi sóz boldy.
Qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýy, elimizdiń táýelsizdigin jarıalaýy op-ońaı sheshile salǵan joq. Joǵaryda aıtqanymdaı, táýelsiz eldiń táýelsiz tili bolý qajettigi týraly kúres egemendikten áldeqaıda buryn bastalǵan edi. Á degennen memlekettik tildi mártebelendirý máselesin qozǵaǵan «Qazaq tili» qoǵamy da dúnıege osylaı kelgen. Sóıtip, 1989 jyldyń 20-21 qazanynda tuńǵysh quryltaıda Respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. Qoǵam qurylmastan buryn Qazaqstanda qaı tildi memlekettik til etemiz degen másele tóńireginde kóp talas-tartystar túıini G.Kolbın aldynda bolǵan arnaıy komısıanyń basqosýynda sheshilgen edi. 26 adamnan qurylǵan bul komısıa buǵan deıingi pikirlerdi sarapqa sala kele, akademık Á.Qaıdardyń qaısarlyǵynyń arqasynda «Qazaq SSR-inde memlekettik til tek qazaq tili bolý kerek» degen túıinge toqtady. Qazaq SSR-iniń sol kezdegi Joǵarǵy Keńesine saılanǵan halyq qalaýlylary ózderiniń el men til aldyndaǵy perzenttik paryzdaryn adal oryndap, 1989 jyly 22 qyrkúıekte Til týraly tuńǵysh zańymyzdy qabyldady. Onda qazaq tili – memlekettik til bolyp tańbalandy. Bul halqymyzdyń egemendik pen táýelsizdik jolyndaǵy kúresiniń alǵashqy jeńisteriniń biri bolatyn.
Qoǵam birden-aq qanatyn keń jaıyp, Qazaqstannyń barlyq óńirinde óziniń jergilikti uıymdaryn qura bastady. Qalalyq, oblystyq, aýdandyq, aýyldyq uıymdarmen birge iri mekemelerde birikken komıtetter uıymdastyrdy. El arasynda tilimizdiń órisin keńeıtý joldaryn tynymsyz nasıhattady. Osyndaı naqty is-áreketter nátıjesinde Qoǵam el aldynda bedel alyp, halyqtyq qozǵalysqa aınaldy. Ásirese, Til zańy men Memlekettik baǵdarlamanyń iske qosylýyna Qoǵam qosqan úles ólsheýsiz.
Eldiń sanasyn oıatýda, ulttyq rýhty kóterýde baspasózdiń erekshe mańyzǵa ıe ekendigi belgili. Osyǵan baılanysty bizdiń de áýelgi qolǵa alǵanymyz baspasóz boldy. 1990 jylǵy naýryzdyń 22-inde respýblıkalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń úni retinde ómirge kelgen «Ana tili» atty únqaǵazymyz sodan bergi aralyqta respýblıkamyzdaǵy taralý mólsheri kóp bedeldi basylymdardyń qataryna shyqty. Til taǵdyryn tý etip otyrǵan bul basylymdy keshegi Ahmet Baıtursynov shyǵarǵan «Qazaq» gazetiniń rýhanı jalǵasy dep aıtýǵa ábden bolady. Budan bólek «Qazaq tili» qoǵamynyń jer-jerdegi uıymdary men bólimsheleri shyǵarǵan merzimdik aqparat quraldarynyń sany 30-dan asyp ketedi. Bulardyń bári de qoǵamdyq pikir qalyptastyrýda, ulttyq jadymyzdy jańǵyrtýda eleýli qyzmetter atqaryp keldi.
Jalpy qazaq tiliniń 1989 jyly memlekettik til mártebesin alýy, «Qazaq tili» qoǵamynyń qu­rylýy qoǵamdyq pikirge aıryqsha yqpal berip, ult­­tyq sananyń dúr silkinýi el táýelsizdigine alyp keldi desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy dep bilemiz.
Dúnıejúzi qazaqtarynyń Quryltaıyn ótkizý ıdeıasyn kótergenderdiń biri – «Qazaq tili» qoǵamy bolatyn. Ózge qoǵamdyq uıymdarmen birge muny uıymdastyrýdyń basy-qasynda «Qazaq tili» qoǵamy boldy.
Sol kezeńderden beri tolassyz júrgizilip kele jatqan til maıdany áli toqtaǵan joq. Tilge baılanysty qabyldanǵan árbir qujattyń astarynda osyndaı kúrester izi jatyr. Óıkeni táýelsizdiktiń basty sharttarynyń biri – til táýelsizdigi dep bilemiz.
Sondaı-aq Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn memlekettik deńgeıdegi asa aýqymdy isti qolǵa alǵan irgeli, kóp tarmaqty qoǵamdyq uıym deýge de bolatyny anyq. Óıtkeni Qoǵamnyń jarǵysyn alǵash Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy bekitti. Bastapqy jyldary, atap aıtqanda 1993 jylǵa deıin memlekettik búdjetten qarjylandyrylyp keldi. Qoǵamǵa Til týraly zań men memlekettik baǵdarlamany iske asyrý mindeti artyldy. Alaıda Qoǵam arnaıy resmı memlekettik mekeme bolmaǵandyqtan, bul mindetti oıdaǵydaı atqarýy múmkin emes edi. Bul is keıinnen Qoǵamnyń usynysy boıynsha qurylǵan Til komıtetine júkteldi. Munyń ózi Til týraly arnaıy zań qabyldaǵanymen, til saıasatyn tıanaqty, júıeli júrgizýge táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary memleketimizdiń ózi daıyn bolmaǵandyǵyn nemese múmkindiginiń shekteýli ekendigin kórsetedi. Sonyń saldarynan elimizdiń til saıasaty belgili bir ýaqytqa deıin ǵylymı túrde negizdelmesten, sol tusta qoǵamda oryn alǵan ahýalǵa oraı stıhıaly túrde júrgizildi. Til komıteti ashylǵannan keıin barlyq oblysta til basqarmalary quryldy. Bul sharalar memlekettik til saıasatynyń pármendi júrgizilýine aıtarlyqtaı serpin berip otyrǵanyn ashyp aıtýǵa tıispiz.
Qazaq tiliniń qoldanylý aıasyn keńeıtý úshin elimiz ne atqaryp kele jatyr degenge kelsek, memlekettik til mártebesine ıe bolǵan qazaq tiliniń máselesi Elbasynyń nazarynan eshqashan tys qalyp kórgen joq. Mysaly, ana tilimizdi ardaqtaý maqsatynda 25 jyldyń ishinde Elbasy birneshe jarlyq, ókimge qol qoısa, Úkimet memlekettik tildi órkendetý turǵysynda 20-dan asa qaýly qabyldapty. Arnaıy Zań, memlekettik baǵdarlama bar. Til komıteti, oblystyq til basqarmalary qyzmet etti. Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde elimizde 883 qazaq mektebi ashylypty. Aralas mektepterdi sanamaǵanda elimizdegi barlyǵy 7 721 mekteptiń ishindegi 3 788 mektep taza qazaq tilinde bilim beredi eken. Budan bólek elimizde qazaq tiliniń oqytý júıesin jetildirý maqsatynda 16 aımaqtyq, 15 qalalyq, aýdandyq til ortalyqtary ashylǵan. Elbasy bundaı oqý ortalyqtarynyń sanyn 150-ge jetkizýdi tapsyrdy. 2005 jyly memlekettik tildi damytýǵa bólingen qarjy men búgingi qarjyny salystyryp qarasaq, arasy jer men kókteı. 2005 jyly 133 mıllıon teńge qarjy bólinse, 2008 jyly memlekettik tildi damytýǵa 5 mıllıard teńgege jýyq qarjy bólingen eken. Mine, osynyń ózinen-aq kóp jaǵdaıdy ańǵarýǵa bolady.
Munyń bárin aıtyp otyrǵanym, qalaı bol­ǵanda da ilgerileýshilikterdiń bar ekendigin kórsetý. Degenmen, qazaqta «jylamaǵan balaǵa emshek bermeıdi» degen sóz bar. Qol jetken nátıjelerimiz tilim, elim degen asyl azamattardyń namysqa shaýyp, jan-jaqtan til máselesin turaqty kóterýiniń, tabandylyq tanytýynyń, máseleni Elbasynyń túsinistikpen qabyldaýynyń arqasy. Qazir aıtýǵa ońaı. Árbir qazaq mektebin ashý, qazaq tilin memlekettik til etý qanshalyqty kúshke túskeni jurtshylyqtyń jadynan shyǵa qoımaǵan bolar. Bul baǵyttaǵy isterdi toqtatýǵa bolmaıdy.
Jalpy elimiz til máselesine qatysty asyǵys, ústirt sheshimder qabyldamaı, alysqa, bolashaqqa baǵyttalǵan salmaqty saıasat ustanyp keledi. Elbasynyń ult, el taǵdyryna qatysty qabyldaǵan keıbir sony sheshimderin jurtshylyq bastapqyda baıybyna bara almaı, tosyrqap qabyldaǵanymen, jyldar ótkennen keıin onyń durystyǵyna kózderi jetýde. Munyń bári de ýaqyt óte kele óz jemisin berip jatyr.
Esińizde bolsa, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda eldiń qazaq tiline degen talpynysy qandaı edi. Tipti ózge ult ókilderiniń ózi balalaryn jappaı qazaq mektepterine bere bastap edi ǵoı. Sol kezdegi úkimettiń áıgili qaýlysy, Konstıtýsıamyzǵa orys tiline qatysty engizilgen bap jurtshylyqtyń kóńilin sý sepkendeı basqan joq pa?! Bul jaǵdaı kóp adamnyń qazaq tilinen teris aınalýyna alyp keldi. Biz sonyń zardabyn áli tartyp jatyrmyz.
Sondyqtan máseleni Konstıtýsıanyń 7-babyn qaıta qaraý qajet dep tótesinen qoıatyn kez jetti. Memlekettiń ózi memlekettik tilge qatysty zań talabyn oryndamaǵannan keıin, qarapaıym halyqtan ne suraısyz?! Zańdy eń aldymen zań shyǵaratyn orynnyń ózi oryndaýy kerek.
Bizdińshe, qazaq tiliniń órken jaıar órisi – qazaq mektepterin kóbeıtýdiń eń durys sheshimi osy bolmaq. Eger, jaǵdaıdy osy qalpynda qaldyra beretin bolsaq, istep jatqan isimizdiń eshqandaı nátıjesi bolmaıdy. Bul másele aldymyzdan únemi qaıtalanyp shyǵady da otyrady. Sondyqtan elimizde memlekettik til – qazaq tiliniń adymyn ashtyrmaıtyn qoldan qalyptastyrylǵan tuıyq sheńberden shyǵýdyń osyndaı jolyn tańdap, tıisti sharalardy jedel qolǵa alýǵa tıispiz.
Al orys tilinde oqyp jatqan qazaq balalaryna keletin bolsaq, balalaryn orys mektepterine aparyp júrgen halyqty kinálaýdyń reti joq. El ulttyń bas kóterer adamdaryna, memlekettik bılikke qaraıdy. Oıyn da, boıyn da solarǵa qarap túzeıdi. Bıliktiń tili oryssha bolsa, ult zıa­lylary nemerelerin orystildi mektepterge berip jatsa, qarapaıym halyq olarǵa eliktemeı qalaı tursyn. Elge aıtar sózi bir basqa da, isi bir basqa bolyp otyrǵan zıalylardyń ózi senbegen nársege halyqty qalaı sendirmek bolyp otyrǵandaryna tańym bar. Sondyqtan eldiń bas kóterer adamdary óz dertterinen ózderi arylǵandary jón.
Elbasynyń lıngvısıkalyq komısıanyń aldyna kelip, emtıhan tapsyrýy – memlekettik tilge degen, Qazaq eline degen qurmeti. El basqaramyn degen adamnyń sol eldiń memlekettik tilin bilmeýi qanshalyqty qısyndy? Mundaıdy tek otarshyl elder óz bodandaryna ǵana qoldanatyny belgili emes pe? Sondyqtan prezıdenttikten úmitkerlerdiń memlekettik tilden emtıhan tapsyrýy tabıǵı jaǵdaı, solaı bolýy tıis dúnıe dep qaraımyn. Al Elbasynyń qazaq tilin qanshalyqty meńgergeni – kópshiliktiń kóz aldynda. Oǵan alyp-qosar joq.
Memlekettik qyzmetshilerdiń ózge memleket­tiń tilinde qyzmet jasaýyn qaı qısynǵa jat­qyzarymdy bilmeı otyrmyn. Bul álemniń eshbir elinde kezdespeıtin jaıt. Bizdiń sorymyz. Soǵan jol berip, kónip otyrǵan halyqtyń álsizdigi. Elge tutqa bolar degen kózi ashyq zıalylardyń jaltaqtyǵy.
Sóz joq, qazaq tili Qazaq elinde barynsha ba­sym­dyqqa ıe bolady. Buǵan senimim kámil. Al tilde qalyptasý, bolý-tolý degen bolmaıdy. Óıtkeni til – jandy qubylys. Halyqpen birge jasap, birge damyp, birge túlep otyrady. Sondyqtan tilge qa­tysty atqarylar sharýa, bitirer is eshqashan támamdalmaıdy dep bilemin.

Ómirzaq AITBAIULY

Akademık, Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti.