Sonymen, jańa bekitilgen Úkimet jumysyn bastap, Memleket basshysy júktegen tapsyrmalardy oryndaýǵa kirisip ketti. Quramy aıtarlyqtaı ózgere qoımaǵan Mınıstrler kabınetiniń aldynda búgingi syn-qaterlerdi laıyqty eńserip, elimizdiń ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etý mindeti tur.
Jospar aıqyn, júıeli jumys qajet
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev atap kórsetkendeı, daǵdaryspen kúres jumysynan ekonomıkanyń ósimin yntalandyrý baǵdarlamasyna kóshý jónindegi sharalar qosymsha jumys oryndaryn ashýdy, atap aıtqanda, aýyl sharýashylyǵynda, turǵyn-úı qurylysynda jáne basqa da salalarda halyqtyń tabysyn arttyrýdy kózdeıdi. Osyǵan baılanysty jańa Mınıstrler kabınetiniń aldyna naqty mindetter qoıyldy. Úkimet quramynda jasalǵan ózgerister halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, ekonomıkalyq kórsetkishterdi jaqsartýǵa jáne Qazaqstandy údemeli damytýǵa baǵyttalyp otyr.
Keńeıtilgen otyrystan keıin kóp uzamaı Úkimet músheleri jınalyp, alda atqarylar jumystardy talqylaǵan bolatyn. Premer-mınıstr qyzmetinde Úkimettiń alǵashqy otyrysyn ótkizgen Baqytjan Saǵyntaev Elbasy tapsyrmalaryna sáıkes negizgi maqsat-mindetterdi pysyqtady. Atap aıtqanda, Mınıstrler kabıneti qyzmetiniń jaqyn aradaǵy negizgi baǵyttaryn – kásipkerlikti yntalandyrý jáne jumyspen qamtý, agroónerkásip keshenin damytý, Indýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵdarlamasyn ári qaraı iske asyrý, kólik ınfraqurylymyn damytý, makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne «Nurly Jer» biryńǵaı turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasyn ázirleý sharalary quraıdy. Bul turǵyda jumys sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp, júktelgen mindetterdi oryndaýǵa kúsh-jiger salý – jańa jasaqtalǵan Úkimettiń basty maqsaty. Elbasy tapsyrmalary tolyq jáne ýaqytynda oryndalýy tıistigine toqtalǵan Premer-mınıstr, osy oraıda Parlament depýtattarymen, sonyń ishinde «Nur Otan» fraksıasymen aradaǵy baılanysty kúsheıtý kerektigine nazar aýdardy. Qazirgi kezde Parlament qaraýyna engizilgen jańa úsh jyldyq búdjettiń jobasy barlyq baǵdarlamalardy tıimdi túrde júzege asyrýdy kózdeıdi. Sonymen qatar, «100 naqty qadam» Ult josparyn iske asyrýdy jalǵastyryp, halyqtyń ómir súrý deńgeıin kóterýge jumys isteýimiz kerek, dedi Úkimet basshysy.
Bul rette jumyspen qamtý jáne bıznesti damytý sharalary jalǵasa beretin bolady. Osy baǵytta Ulttyq ekonomıka, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrlikterine, múddeli memlekettik organdarmen birge jumyspen qamtýdy yntalandyrý tetikterin damytý boıynsha usynysty Úkimetke engizý tapsyryldy. Onyń ishinde, shaǵyn nesıelendirý baǵdarlamasyna, aýyl turǵyndaryn nesıelendirýge mańyz berý qajet. Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligine ákimdermen birge azamattardyń eńbek mobıldiligin qamtamasyz etý boıynsha qosymsha sharalardy qabyldaý júkteldi. Sondaı-aq ózin-ózi jumyspen qamtyp júrgen azamattardy shaǵyn bıznestiń qataryna aýystyrý jumysyn atqaryp shyqqan jón. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi túlekterdi tegin kásiptik bilim berý baǵdarlamasyn merzimine sáıkes júzege asyrýdy qolǵa alýy, al Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ákimdermen birge memlekettik-jekeshelik tetikterin belsendi qoldaný sharalaryn qabyldaýy tıis.
Keńeıtilgen otyrysta Elbasy aıtqan eskertpeni eske salǵan B.Saǵyntaev barlyq memlekettik organdar men olardyń vedomstvolyq uıymdaryn qaıta túgendeýden ótkizýdi buıyrdy. Búginde 11 mınıstrliktiń janynan 301 mekeme qurylǵan. Byltyr olardyń barlyǵyna 109 mlrd. teńge jumsalǵan. Bunyń bári tek ortalyq memlekettik organdarǵa ǵana tıesili. Ákimdikterdiń qaramaǵynda taǵy 6,5 myń uıym bar. Al jekeshelendirý josparyna tek 416 uıym ǵana engizildi. Sol sebepti Qarjy mınıstrligi men Ulttyq ekonomıka mınıstrligine ınventarızasıa máselesin qatań túrde qadaǵalap, qajetti jáne qajetti emes uıymdardy anyqtaýdy tapsyramyn. Aımaq basshylary da osy jumysty atqaryp shyǵýy shart, dedi Premer-mınıstr.
Budan bólek, agroónerkásip keshenin damytý boıynsha tıisti tapsyrmalar berildi. Sonyń ishinde jeke sharýashylyqtardy damytý, sýbsıdıa berý júıesin jetildirý, aýyl sharýashylyǵy jerlerin utymdy paıdalaný, sýarmaly jerlerdi paıdalanýǵa berý men veterınarlyq qaýipsizdik máselesi bar. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý jumysy da jiti baqylaýda bolady. Osy jumysqa jaýapty mınıstrlik jyl aıaǵyna deıin agroónerkásip keshenin damytýdyń jańa baǵdarlamasyn ázirlep shyǵýy tıis. Sonymen qatar Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi jer qoryn túgendep, ákimder qalalardyń bas josparyn ózgertý boıynsha tıisti usynystaryn jasaýy qajet.
Al ındýstrıalandyrý boıynsha shıkizattyq emes taýarlardy eksportqa shyǵarý máselesine basa nazar aýdarylady. «Jibek jolynyń ekonomıkalyq beldeýi» boıynsha Qytaımen birlesip qolǵa alynatyn jobalar da nazardan tys qalmaýy tıis.
Kólik ınfraqurylymy boıynsha Memleket basshysy «Nurly Jol» baǵdarlamasynyń qarajatyn tıimdi ıgerýdi, qazirgi nfraqurylymdyq jobalardy jalǵastyrýdy tapsyrǵan bolatyn. Soǵan sáıkes B.Saǵyntaev Investısıalar jáne damý, Ulttyq ekonomıka mınıstrlikteri, sondaı-aq ákimdikter bul jobalardy tezdetip iske asyrýy, aımaq basshylary búdjet qarajatyn tıimdi ári ýaqytyly ıgerýi tıistigin atap kórsetti.
Budan bólek, Ulttyq ekonomıka mınıstrligi ınflásıanyń deńgeıin saqtap, uzaq merzimdi nesıeler úshin halyqaralyq uıymdardan qosymsha qarajat tartý boıynsha mańyzdy da jaýapty jumysty atqaryp shyǵýy qajet.
Memleket basshysy halyqty baspanamen qamtý boıynsha jańa tetikterdi ázirleýdi tapsyrǵan bolatyn. Bul rette Ulttyq ekonomıka mınıstrligi quzyretti memlekettik organdarmen, ákimdermen birlese otyryp, turǵyn úı qurylysyna arnalǵan biryńǵaı «Nurly Jer» baǵdarlamasyn ázirleıdi. Oǵan qazirgi turǵyn úı baǵdarlamalarynyń tetikteri engiziletin bolady.
Jer nurlana, tabys ulǵaıa túsýi kerek
Keńeıtilgen otyrysta Memleket basshysy ekonomıkanyń birqatar basymdyqtaryn belgiledi. Bul turǵyda áleýmettik-ekonomıkalyq saıasattyń basty mindetteriniń biri – halyqty ónimdi jumyspen qamtý máselesin sheshý bolyp otyrǵany belgili. Parlament Májilisinde ótken jańa maýsymdaǵy alǵashqy Úkimet saǵatynda Memleket basshysy bergen tapsyrmalardy iske asyrý jáne aǵymdaǵy ekonomıkalyq jaǵdaı týraly baıandaǵan ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev, mıkrokredıtteýdi damytý jolymen jappaı kásipkerlikti yntalandyrý kózdelip otyrǵandyǵyn aıtty.
«Nurly Jol» memlekettik baǵdarlamasy jáne Daǵdarysqa qarsy jospar sheńberindegi negizgi baǵyttardyń biri – kásipkerlikti qoldaý. Kásipkerlik belsendilikti yntalandyrý úshin 2016 jyly Ulttyq qor jáne Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qory qarajaty esebinen barlyǵy shamamen 575 mlrd. teńge qarastyrylǵan. Búgingi kúni kórsetilgen qarajattyń shamamen 333 mlrd. teńgesi ekinshi deńgeıdegi bankterde jáne qarjy ınstıtýttarynda ornalastyrylǵan, onyń ishinde 141 mlrd. teńgeni kásipkerler aldy. Bul qarajat ınfraqurylym júrgizýge, jańa ınvestısıalyq jobalardy kredıtteýge, aınalym kapıtalyn jáne eksporttyq operasıalardy qarjylandyrýǵa jáne qaryzdardy qaıta qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan.
Qazirgi ýaqytta ózin ózi jumyspen qamtyǵan halyq sany 2,2 mln. adamdy quraıdy, olardyń 60%-dan astamy aýyldarda turady jáne tabystary 60 myń teńgeden tómen. Tórtten bir bóligi – jastar. Búgingi kúni ózin ózi jumyspen qamtyǵan halyqtyń bir bóligi ýaqytsha jumystarmen kún kórýge májbúr ekeni jasyryn emes. Bizdiń mindetimiz – olardy ónimdi jumyspen qamtýǵa kóptep tartyp, tabystaryn ulǵaıtý, dep habarlady vedomstvo basshysy.
Mınıstrlik bul mindetti sheshýdiń eki jolyn kórip otyr. Birinshiden, kásiptik biliktiligin arttyrý jáne eńbekke jumylýǵa yntalandyrý arqyly ónimdi jumyspen qamtýdy qamtamasyz etý. Ol úshin 2017 jyldan bastap «Jalpyǵa arnalǵan tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim berý» jobasy iske qosylatyn bolady. Osy maqsatqa 7 mlrd. teńge kózdeldi, onyń ishinde 2 mlrd. teńge – respýblıkalyq búdjette jáne 5 mlrd. teńge – jergilikti búdjetterge jalpy sıpattaǵy transfertterde. Bul kásibı mamandyqtar boıynsha granttar sanyn 84 myńǵa deıin ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Aǵymdaǵy jyly bul maqsattarǵa Jumyspen qamtý jol kartasy jáne Bıznes jol kartasy sheńberinde 32,6 mlrd. teńgeden astam soma bólingen. Nátıjesinde 4,4 myńǵa jýyq jeke bastamaǵa qoldaý kórsetilip, 2 myńnan astam jańa jumys orny quryldy. Q.Bıshimbaev Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes mıkrokredıtteý tetikteri jetildiriletinin málimdedi. Bul turǵyda qalalarda bank sektory ınfraqurylymyn tartý, aýyldyq jerlerde mıkrokredıtteý jónindegi biryńǵaı operator qurý josparlanǵan. Jalpy, mınıstrliktiń baǵalaýynsha, eger jeke isin bastaý ne turaqty jumyspen qamtylý múmkindigin berý jolymen ózin ózi jumyspen qamtyǵandar sanyn 440 myń adamǵa azaıtsa, bul 5 jyl ishinde İJÓ-niń 3-4% nemese jylyna 0,6-0,8% qosymsha ósimine múmkindik beredi eken.
Sonymen birge «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasynyń negizinde ázirlengeli otyrǵan jańa memlekettik AÓK damytý baǵdarlamasy aıasynda óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn ulǵaıtý, servıstik-daıyndaý kooperatıvterin qurý, sýarmaly jerlerdi aınalymǵa engizý jónindegi mindetter sheshilmek. Mınıstr aıtyp ótkendeı, 600 myń gektar sýarmaly jerdi paıdalanýǵa berýdiń nátıjesinde 200 myń turaqty jumys ornyn qurýǵa bolady.
Makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý maqsatynda ınflásıa deńgeıin tómendetý jáne baǵa turaqtylyǵyn odan ári qamtamasyz etý boljanyp otyr. Orta merzimdi perspektıvada Ulttyq banktiń aqsha-kredıt saıasaty ınflásıany 3-4%-ǵa deıin tómendetýge baǵyttalady. Sondaı-aq memlekettik boryshtyń ósýine jol bermeý sharalary qabyldanatyn bolady.
2017-2019 jyldary memlekettik boryshty qolaıly deńgeıde ustap turý úshin respýblıkalyq búdjet tapshylyǵyn 2019 jylǵa qaraı İJÓ-ge qatysty 1,0 %-ǵa deıin keıinnen tómendete otyryp, 2017 jyly İJÓ-ge qatysty 1,2%-ǵa azaıtý josparlanyp otyr, dedi Q.Bıshimbaev.
Munaı baǵasy tómen deńgeıde qalyp otyrǵan qazirgi jaǵdaıda keleshek urpaq úshin Ulttyq qordyń saqtalýyn qamtamasyz etý asa mańyzdy. Sondyqtan da Ulttyq qordan qosymsha qarajat tartylmaı, ekonomıkanyń jeke ınvestısıalar men kásipkerlikti damytýǵa negizdelgen ishki múmkindikteri paıdalanylady.
UEM boljamynsha, «Nurly Jol», Indýstrıalandyrý baǵdarlamalaryn, agroónerkásiptik keshendi, jappaı kásipkerlikti damytý jónindegi Memleket basshysy ataǵan jańa baǵyttardy, banktik sektordyń ınvestısıalyq belsendiligin qalpyna keltirýdi, jeke ınvestısıalar tartýdy, salyq júıesin reformalaýdy tıimdi iske asyrý jyl saıyn orta merzimdi perspektıvada ekonomıkanyń 3,5-4% deńgeıinde ósýin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Keńeıtilgen otyrysta Elbasy halyqty turǵyn úımen odan ári qamtamasyz etý úshin qoldanystaǵy baǵdarlamalardaǵy barlyq turǵyn úı máselelerin bir baǵdarlamaǵa biriktire otyryp, biryńǵaı «Nurly Jer» turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Onyń aıasynda ınjenerlik ınfraqurylymdy tartqannan keıin qazaqstandyqtarǵa 10 sotyq jer berý qarastyrylǵan. Atalǵan baǵdarlamaǵa qazirgi ıpotekalyq jáne turǵyn úı jınaq tetikteri engiziletin bolady.
Qazirgi kúni turǵyn úıdiń barlyq túrlerin, onyń ishinde jeke turǵyn úı qurylysyn damytý úshin jappaı qurylys salý aýdandarynda ınjenerlik-kommýnıkasıalyq ınfraqurylym salý kózdelgen. Bul maqsattarǵa 2015-2016 jyldary 151,8 mlrd. teńge bólindi. Sonyń arqasynda 2016-2017 jyldary 101 myńǵa jýyq jańa jer ýchaskesiniń ınjenerlik ınfraqurylymy daıyn bolmaq. Budan bólek, osy ýaqytqa deıin berilgen 57,4 jer ýchaskesine ınjenerlik jeliler tartylady. Sonyń nátıjesinde qosymsha 43,5 myń jańa ýchaske daıyndaýǵa múmkindik bar. 2017 jyly ınjenerlik ınfraqurylymdy damytý sharalaryna taǵy 84 mlrd. teńge jumsalady.
Úkimet saǵatynda «Nurly Jer» baǵdarlamasynyń basym qyrlaryn ashyp kórsetken ulttyq ekonomıka mınıstri ony naqty úsh baǵytta iske asyrý josparlanǵanyn aıtty. Birinshiden, ıpoteka arqyly jańa baspanany satyp alý sharalaryna basymdyq beriledi. Ekinshiden, turǵynúı jınaq júıesi boıynsha halyqty baspanamen qamtamasyz etý jumysy jalǵasa beredi. Osynyń aıasynda áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan azamattar úshin aımaqtyq turǵyn úı qorlaryn qurý josparlanyp otyr. Úshinshiden, jeke turǵyn úı qurylysyn damytýǵa basa nazar aýdarylmaq. Baǵdarlama aıasynda osy ýaqytqa deıin berilgen jer ýchaskelerine de ınjenerlik jeliler tartý qarastyrylǵan. Jekemenshik turǵyn úı salasyn damytý osy salanyń basym baǵyty bolyp otyr. Bul jumystarǵa qosymsha ınvestısıa tartýdyń arqasynda búdjetke túsetin salmaq ta azaıady.
Jańa Úkimetten ne kútemiz?
Aıdos Sarym, saıasatker:
Baqytjan Saǵyntaevtyń búgingi jaǵdaıda óte ózekti bolyp tabylatyn Jer reformasy komısıasyn basqarǵany úlken mańyzǵa ıe. Jumys babymen aralasqanda, jaǵymdy áser qaldyrǵanyn atap ótkim keledi. B.Saǵyntaevtyń premer-mınıstrdiń qyzmetin atqarýshy bola otyryp, bul laýazymdy saqtaıtyndyǵy esh kúmán týǵyzbady. Óıtkeni, Elbasynyń burynnan qalyptasqan ózindik erekshe qaǵıdaty bar – premerlikke úmitker tulǵa mansap baspaldaǵynyń barlyǵynan ótýi kerek. Iaǵnı, ol óndiriste jumys istegen, ákim laýazymyn atqarǵan tájirıbeli tulǵa bolýy shart. Elbasynyń kadrlyq saıasaty turǵysynan alǵanda, B.Saǵyntaev bul kezeńderdiń barlyǵynan ótti.
Ámirjan Qosanov, saıasatker:
Árıne, jeke adamnyń rólin múldem joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy, sondyqtan da B.Saǵyntaev úkimet basshysy retinde ózin jańasha qyrlarynan kórsete alatyn bolar. B.Saǵyntaev ekonomıkanyń asa bir qıyn kezinde premer bop otyr. Kez kelgen daǵdarys sheshimdilik pen tabandylyqty talap etedi, kerek deseńiz, minez bolýy kerek! Jáne de ondaı qımyl tanytýy úshin ol, árıne, Elbasynan tikeleı tapsyrma alýy, ne onyń sózsiz qoldaýyna ıe bolýy tıis. Onsyz onyń isi júrmeıdi. Aldymen, úkimet buryn qabyldaǵan negizgi baǵdarlamalardy qaıta qaraýy kerek. Onyń ishinde bosqa qarjy shashýdy qajet etetinderi barshylyq. Onsyz eshqandaı da ózgeris ne jańalyq bolmaıdy. Jalpy alǵanda, osy taǵaıyndalǵan úkimet maǵan «ýaqytsha úkimet» sekildi kórinip tur. Bárin taıaý ýaqyt kórseter…
Botagóz ÁBDİREIQYZY
