Onymen ymyrasyz kúres qajet. Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar tóńireginde Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» partıasy fraksıasynyń múshesi, Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, terorızm jáne ekstremızmge qarsy jańa zań jobasy boıynsha jumys tobynyń jetekshisi Janat Jarasovpen suhbattasqan edik, dep habarlaıdy Qamshy.kz aikyn.kz saıtyna ssilteme jasap.

– Bıylǵy jyldyń 10 maýsy­mynda Qaýipsizdik keńesiniń oty­rysynda Elbasy Úkimetke ekstremızmge jáne terorızmge qarsy is-qımyldy kúsheıtýdi, kóshi-qon jáne dinı birles­tikterdi odan ári retteýdi, qarý-jaraqty saqtaý jáne satý tár­tibin qataı­týdy qarastyratyn jańa zań ázirleýdi tapsyrdy. Bul joba qa­zir Májilistiń qa­raýynda. Janat Abdollauly, bul zańǵa qandaı mindetter júk­te­lýde jáne nendeı tujyrym­damalyq ózgerister qaras­­ty­rylyp otyr?
– Búginde búkil álemmen bir­ge bizdiń Qazaqstan jańa ómir shynaıylyǵyna, ózgerister bel­deýine qadam basty. Qazir qaýip­sizdiktiń álemdik júıesiniń be­riktigi synalýda. Osyǵan oraı qaýipsizdikti saqtaý problemasy óte ózekti bolyp otyr.
Qarqyndy damýshy eldiń gravıtasıasy bolady, tıisinshe, baı-baqýatty el tek ınvestorlar úshin ǵana emes, sondaı-aq zań­syz mıgrasıa syrtynda, lańkes­ter úshin de tartymdy bola tú­setini kúmán týdyrmaıdy. De­mek, qaýipsizdiktiń túıindi má­selelerin sheshý Elbasy «Qa­zaqstan – 2050» strategıasynda qoıǵan basty maqsat – damyǵan el jolyndaǵy transforma­sıa­nyń ortaq úderisinen ajyra­ǵysyz másele ekenin túsinýimiz qajet.
HHİ ǵasyrda ekstremızm jáne terorızm syn-qaterine laıyqty jaýap berý – túrli jahandyq táýekelderge qarsy turýda mańyzdy faktor bola­tyny aıdan anyq. Qazirgi tórtkúl dúnıeni túgel jaılaǵan jahandaný jaǵdaıynda bul – memleketterdiń ekonomıkalyq jáne órkenıetti damýyndaǵy, olardyń baqytty bolashaǵyn qurýdaǵy tuǵyrly másele.
Osy oraıda ult Kóshbasshy­synyń bastamasymen qolǵa alynyp jatqan jańa qadamdar ár azamattyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń qaýipsizdigin kú­sheıtip qana qoımaı, eldiń áleý­mettik-ekonomıkalyq da­mýy­nyń ortaq arhıtektýrasyna qoldaý kórsetedi. Bul sharalar qazirgi ǵana emes, bolashaq ur­paqtyń amandyǵyna, qundy­lyqtary men órkenıetin saq­taýyna jaǵdaı jasaýǵa baǵyt­talǵan.
Al jobanyń ózine kelsek, rasynda, «Qazaqstan Respýblı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekstremızmge jáne terorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý tý­raly» zań jobasy Memleket basshysynyń Qaýipsizdik keńe­sinde bergen tapsyrmasyna oraı ázir­lendi. Oǵan Aqtóbe men Al­matyda oryn alǵan terorıstik aktiler negiz boldy. Bul qaıǵyly oqıǵalar memlekettilik pen eldiń bolashaǵyna zor qaýip tón­diretin osynaý zulmatty qu­bylysqa qarsy turý úshin Qa­zaqstannyń ulttyq zańnamasy da jetildirýdi qajet etetinin kórsetip berdi. 
Dinı ekstremızm men terro­rızm qazirgi kezde búkil jer-jahandy sharpýda. Ókinishke qaraı, órkenıetti álemmen birge bizdiń memleket te bul qaterli áleýmettik zulymdyqqa kezigip otyr. Óńirlik áleýmettik-eko­nomıkalyq problemalar, aza­mattardyń eleýli bóliginde, ásirese jastar arasynda tereń, berik dinı tanym-túsinikterdiń ǵana emes, sondaı-aq zaıyr­lylyq ustyn men jetkilikti bi­lim­niń joqtyǵy sózsiz, zor­lyqshyl ekstremızm ıdeologıa­synyń taralýy úshin qolaıly, qunarly orta qurýda, sonymen birge, bul Qazaqstan úshin de ter­rorıstik qaýip-qater dárejesin arttyrady. 
Osy aıada jekelegen lańkestik jáne dinı ekstremıstik uıymdar Ortalyq Azıa óńirinde, sonyń ishinde bizdiń elimiz aýmaǵynda óz yqpalyn bekitý baǵytynda maq­satty qadamdar jasaýda. 
Altynshy shaqyrylymdaǵy Parlamenttiń ekinshi sesıasyn ashqandaǵy sózinde Memleket bas­shysy el qaýipsizdiginiń zań­namalyq negizderin nyǵaıta túsý qajettiligine ekpin túsirdi jáne atalǵan zań jobasyn birinshi ke­zekte qabyldanýǵa tıisti ba­sym­dyqty zań retinde atady.
– Zań jobasyn talqylaý úderisi qalaı júrýde? Jumys toby músheleriniń jáne zań jo­basyn ázirleýshilerdiń ustanym boıynsha ózara qaıshy kelip otyrǵan tustary bar ma?
– Tek bul ǵana emes, kez kelgen zań jobasyn jumys top­tarynda, komıtet otyrysta­rynda qaraý kezinde árıne, su­raqtar týýy, tipti keıbir nor­malar boıynsha qyzý aıtystar biraz ýaqytqa sozylýy múmkin. Degenmen, barlyq qaıshylyqtar talqylaý barysynda tarap, sheshimin taýyp jatady. Atalǵan zań jobasynyń jaıyna toq­tal­sam, Ulttyq qaýipsizdik komıteti basqa da múddeli memorgandar­men birge, ekstremızm men ter­rorızmge qarsy is-qımyl sala­syndaǵy zańnamany kúsheıtý baǵytynda úlken jumys júrgi­zilýde. Áıtse de, jobada depý­tattarda, jumys toby múshe­lerinde ǵana emes, sondaı-aq azamattyq qoǵam ókilderinde de alańdaýshylyq týǵyzǵan tustar bar. 
Atap aıtqanda, turǵyn úı qo­jaıyndaryn óz menshigindegi turǵyn úı jáne turǵyn úılik emes baspanada azamattardy, elimizdiń ishki mıgranttaryn tirkeýge mindetteý usynylady. 
Aıtqandaı, osy beısenbi, 22 qyrkúıek kúni Parlament Má­jilisi zań jobasyn talqylaý aıasynda ótkizgen «Qazirgi ke­zeńdegi ekstremızm men ter­rorızmniń aldyn alý men jolyn kesýdiń zańnamalyq jáne ıns­tıtýsıonaldyq sharalary» ta­qyrybyndaǵy dóńgelek ústelde de azamattyq qoǵam ókilderi tirkeý-regıstrasıa máselesine tereńirek úńilip, muqıat py­syqtaý qajettigine toqtaldy. Olardyń pikirinshe, bul sıpa­tynda tirkeýdiń tıimdiligi tómen, júzege asyrýdyń naqty tetigi joq, zańbuzýshylyqtarǵa alyp kelý jáne korrýpsıalyq táýe­kelderge soqtyrý yqtımaldyǵy bar. 
Óz kezeginde Bas prokýratýra men İshki ister mınıstrligi bas­shylyqtarynyń ókilderi bul ózgeristerge túsinikteme bere ketti. Olar tirkeý máseleleri ult­tyq zańnamada sonaý 1993 jyly aıqyndalǵanyna nazar aýdartty. Iaǵnı, bul norma qol­danysta bar. Biraq sonymen birge tirkeý merzimi qysqarǵaly tur. Buǵan deıingi talap boıynsha ózge eldi mekende on kúnnen artyq turǵan bizdiń azamat osy merzim ótkennen keıin sol jerde tirkeýge turýǵa tıis jáne bul rásimge oǵan 3 aı merzim beriledi. Eger úsh aı ishinde tirkelmese, eń aldymen, oǵan eskertý jasalady. Talapty sonda da oryndamasa, ákimshilik jaýapkershilikke tar­tylady, ıaǵnı aıyppul tóleıdi. Jańa zań jobasynda «on kún merzim» qalady. Alaıda odan keıin tirkeýge kesiletin ýaqytty bir aıǵa deıin qysqartý usy­nylǵan.
Bul rette sol adam turatyn baspananyń ıesin de jaýapker­shilikke tartý kózdelýde. Jaza­lanbaý úshin úı ıesi on kúnnen artyq turǵan azamatty sonda tirkeýge turǵyzýǵa mindetti bo­lady. Árıne, mundaı jańa talap pen jaýapkershilik qoǵamda qyzý pikirtalas týǵyzdy. Qazaq qo­naq­jaı halyq, kelimdi-ketimdi kisisi kóp bolady, olardyń keıbiri uzaǵyraq jatyp alýy múmkin. Al Elbasy qoǵamnyń pikirine qulaq qoıýdy qadap tapsyrǵany málim. Sondyqtan osy másele boıynsha birneshe márte júrgen pikirtalastardan keıin bul normany qaıta qarap, egjeı-tegjeıli pysyqtaıtyn bolyp sheshtik.
Biz jumys tobynda bul máse­lelerdi talqyǵa salýdamyz jáne onyń túıinin tarqatýdyń basqa joldaryn izdep tabýdamyz. Parlamenttik emes partıalar músheleri men azamattyq qoǵam ókilderiniń aıtqanyn eskerip, sondaı-aq UQK, İİM, Bas pro­kýratýramen de birlesip, naqty tetikteri bar ilkimdi nusqalardy, kókeıge qonymdy normalardy túzýdemiz. 
Áli ýaqyt bar, talqylaýǵa jańa kirisýdemiz. Bul norma­lardy, mańyzdy zańdy asyǵa-aptyǵa qabyldaý oıymyzda joq. Sebebi, jumys jasamaıtyn zań eshkimge qajet emes. Bizge, eli­mizge pysyqtalǵan, kemel, pár­mendi, paıdaly zań kerek. Onyń barlyq normalary zaman ta­labyna jaýap beretin, tıimdi bolýǵa jáne árqaısysyn iske asyrýdyń naqty tetikteri bar bolýǵa tıis. 
Sonda ǵana bul zań shyn má­ninde ári is júzinde ulttyq qaýip­sizdiktiń qorǵanyna turyp, ter­rorızm jáne ekstremızmge te­geýrindi tosqaýyl qoıady. Bizge keregi de osy!
– Zań jobasynyń tusaýke­serinde Májilistiń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev bul jobanyń ıdeolo­gıalyq jaǵy kúsheıte túsýdi talap etetinin eskertken bolatyn. Bul másele qalaı sheshilýde?
– Tusaýkeserde depýtat­tar­dan, azamattyq qoǵam qaırat­kerleri men quqyqtanýshylar tarapynan kóptegen usynystar aıtylǵan. Sonyń ishinde zań jobasynda ekstremızm men terorızmniń aldyn alý jáne olarmen kúresýdiń ıdeologıa­lyq tustaryn kúsheıtý týraly nor­malar qajet ekeni ataldy. Árıne, jumys tobynyń otyrys­tarynda olardyń barlyǵyn qaraıtyn bolamyz. Óıtkeni tek tyıym salýshy nemese shekteý qoıýshy sharalarmen shektelse, qylmysqa qarsy is-qımylda erekshe nátıjelerge qol jet­kizýdiń múmkin emestigi anyq. Onyń ústine kelesi tótenshe oqı­ǵanyń bolýyn kútip otyrý oryn­syz, azamattyq qoǵam ókilderin keń tarta otyryp, ıdeologıalyq jáne aǵartýshylyq jumysty turaqty júrgizý qajet. Bul rette profılaktıkalyq jumys júr­gizý úshin qajetti zańnamalyq baza qazirdiń ózinde bar.
Memleket basshysynyń 2008 jylǵy Joldaýynda qylmysqa qarsy turýdaǵy basymdyqty maqsat jazalaýshy sharalar emes, quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý bolýǵa tıistigin atap kórsetýi beker emes. Sonda Prezıdenttiń tapsyrmasymen «Quqyq buzýshylyqtardyń al­dyn alý týraly» zańy ázirlenip, 2010 jyly qabyldanǵan bola­tyn. Meniń oıymsha, aldyn alý­shy-profılaktıkalyq maqsat­taǵy jumystar ekstremızm men terorızmge qarsy is-qımyl tıimdiligin arttyrýǵa eleýli yq­pal etedi.
Taǵy bir aıta keter jaıt, ulttyq qaýipsizdik salasynda týyndaıtyn kez kelgen máseleni tek senimdilik negizinde, ári syn­darly dıalog arqyly laıyq­ty sheshýge bolady. Biz tek qoǵam bolyp, birlese qımyldaǵanda ǵana óz ómirimizdi, óz órkenıe­timizdi qaýipsiz jáne jaqsyraq ete alamyz. Sondyqtan, atalǵan zań jobasyn talqylaýǵa Par­lamentke kirmegen saıası par­tıalar múshelerin, úkimettik emes uıymdar jáne dástúrli din ókilderin, kórnekti qoǵam qaı­ratkerleri men quqyqtaný­shylardy tartyp otyrmyz. Olar­ǵa zań jobasyn jaqsarta­tyn, onyń ásirese, ıdeologıalyq bóligin kúsheıtetin naqty usy­nystaryn, konstrýktıvti nor­malaryn usynýyna múm­kindik týdyrýdamyz. Sebebi, aldyn alý sharalarynda ıdeologıalyq kúshti quramdas bóliksiz is ón­beıdi. Ideologıaǵa qarý emes, tek qýatty ıdeologıa ǵana tıimdi qarsy tura alady. Qazir biz jumysqa tartqan sarapshylar tarapynan osy baǵytta da keleli keńes, salmaqty oılar kóptep aıtylýda. Olardyń barlyǵy tujyrymdalyp, eskeriledi.
Qoǵam ókilderiniń zań jo­basyn talqylaýǵa belsene qa­tysýy olardyń qaýipsizdik jo­lyndaǵy yntymaqtastyqtaǵy oń ustanymyn beıneleıdi.
– Zań jobasy shynynda, qo­ǵamda qyzý pikirtalas týdyrýda. Sondyqtan onyń basqa da eleýli tustaryna, jańalyqtaryna keńi­rek toqtala ketseńiz?
– Bul qujat 5 kodeks pen 19 zańǵa ózgerister engizetin bola­dy. Ol arqyly ulttyq zańnamaǵa engiziletin túzetýler qarý-jaraq aınalymyna, ony saqtaý tárti­bine baqylaýdy kúsheıtý, onyń ishinde azamattyq jáne qyzmet­tik qarý-jaraq pen oq-dárilerdiń aınalymy salasynda jumys isteıtin, sondaı-aq kúzet qyzme­tin júzege asyratyn kásipkerlik sýbektilerin memlekettik ba­qylaýdyń erekshe tártibin júzege asyrýǵa baǵyttalǵan.
Bul zań jobasy arqyly Qyl­mystyq kodekske zań buzǵan sheteldikterdi nemese azamat­tyǵy joq tulǵalardy Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtyna alastatýdyń májbúrli tártippen oryndalýyn, sondaı-aq ol tul­ǵaǵa Qazaqstanǵa qaıta kelýine bes jyl merzimge tyıym engizýdi qarastyratyn norma usynylyp otyr. Ol tulǵa Qazaqstan Úkimeti belgilegen tártippen elimizdiń memlekettik shekarasynan shy­ǵa­rylady jáne keri kirý múm­kindigi bes jylǵa jabylady. Bul sheteldikterdiń jáne azamatty­ǵy joq tulǵalardyń elimizde bo­lýyn, olardyń qylmystyq, ákim­shiliktik jáne kóshi-qon zańnamasyn saqtaýyn baqylaýdy qataıtý úshin engizilip otyr. 
Ulttyq qaýipsizdik organdary úshin qarý-jaraqtyń zańsyz aı­nalymy, zańsyz kóshi-qon jáne esirtki bıznesi salasyndaǵy qyl­mystar boıynsha balama tergeýdi engizý qarastyrylýda. Óıtkeni esirtkiniń jáne qarý-jaraqtyń zańsyz aınalymy, ulyqsat etilmegen kóshi-qon ar­nalary, halyqaralyq terorızm jáne ekstremızmniń qarjylan­dyrý kózderi, sondaı-aq olarǵa qajetti kúshter men quraldar bolyp tabylady. 
«Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly» kodeksinde azamat­tyq, qyzmettik qarý-jaraq­tardy, olardyń oqtaryn satyp alý, saqtaý, paıdalaný nemese tasymaldaý erejelerin buzǵany úshin aıyppul sanksıalaryn ulǵaıtý usynylýda. İshki ister mı­nıstrliginiń derekteri boıyn­sha sońǵy úsh jyl ishinde osy erejelerdi buzǵandary úshin 
45 800 adam ákimshilik jaýapker­shilikke tartylǵan. Al aıyppul kólemderin kóterý azamattyq jáne qyzmettik qarý ıeleriniń jáne ony paıdalanýshylardyń quqyqtyq jaýapkershiligin art­tyrýǵa tıis. 
Buǵa qosa, qarý ıelerine yqpal etýdiń jańa sharasy engi­zilgeli otyr: ol boıynsha atalǵan tulǵalar qarýdy qaýipsiz paı­dalaný erejeleri boıynsha bi­limin qaıtara tekserýge baǵyt­talýy múmkin. Áıtpese, qazir bilimin tekserýden tek qarýdy bastapqy satyp alý kezinde ǵana ótedi. 
Qarý dúkenderiniń ornalasý oryndaryna qatysty talaptar kúsheıtilýde. Sondaı-aq budan bylaı qarý-jaraqty atýǵa daıyn kúıde satýǵa tyıym sa­lynady. Óıtkeni bul jaǵdaı lańkesterdiń terakti jasaý isin jeńildetip beretini aıqyndalyp otyr. Bul ózgerister Aqtóbedegi qandy oqıǵa budan bylaı esh­qashan qaıtalanbaýy úshin ja­salýda: sol qalada terrorshylar esh qınalmastan ári shuǵyl túrde qarýlardy oqtarymen birge qolǵa túsirip, ary qaraı olardy beıbit turǵyndarǵa jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmet­kerleri men áskerı qyzmetshi­lerdi óltirýge qoldanǵan. 
Osy jańa zańmen qolda­nystaǵy «Baılanys týraly» zańǵa túzetý engiziledi, oǵan sáıkes, jedel-izdestirý qyzmetin júzege asyratyn organǵa bógelý, keshiktirý aýyr jáne asa aýyr qylmystyń jasalýyna soq­tyrýy múmkin jaǵdaılarda jeli­ler men baılanys quraldarynyń jumysyn toqtatýǵa jáne ol týraly táýlik úderinde Bas pro­kýratýrany keıin qulaǵdar etýge múmkindik beriledi. 
Zań jobasynda ekstremızm men terorızmge septesetin dinı toptar men birlestikterdiń qyzmetine tyıym salý kózdeledi. 
– Lańkestikpen tıimdi kúresý úshin osy mańyzdy iske tartylǵan organdar arasynda alaýyzdyq emes, ózara túsinistik pen úılesim bolǵany jón. Bul baǵytta qandaı zańnamalyq ózgerister jasalýda?
– 2013 jyldyń qańtar aıyn­da «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine terorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» zańy kúshine endi. Ol lańkes­tikke qarsy turý boıynsha qyz­metti uıymdastyrý jáne úıles­tirý tetikterin jetildirip, qu­qyq­tyq reglamentteýge baǵyt­talǵan. Mine, sol zańda osy iske tartylǵan árbir memlekettik or­gannyń ókilettigi men quzy­retiniń ara-jigi naqty aıqyn­dalady.
Budan burynyraqta ter­rorızmge qarsy is-qımyl boıyn­sha quzyretter múddeli memorgandardyń barlyǵynda birdeı anyqtala qoımaǵan edi. Ulttyq zańnamada olardyń ókilettikteriniń qolmen qoıǵan­daı naqty bólinbeýi osy úde­ristiń sapasyna teris áserin tıgizdi.
Zań boıynsha vedomstvoara­lyq keńesshi-konsýltatıvtik organ – Terorızmge qarsy ortalyq pozısıasynan Ulttyq qaýipsizdik komıteti jalpy úılestirýdi júzege asyrady. Bul ortalyq quramyna osy kúreske jaýapty barlyq mınıstrlikter men vedomstvolardyń basshy­lary kiretinin aıta ketken jón.
2013 jyly Memleket basshy­synyń Jarlyǵymen Qazaq­stannyń Terorızmge qarsy ortalyǵynyń sheshimderin Asta­nanyń, oblystyń, respýblı­kalyq mańyzdaǵy Almaty qala­synyń nemese aýdannyń sheginde júzege asyratyn Terorızmge qarsy komısıalar týraly tıp­tik ereje bekitildi. Bul komıs­sıalardyń basty mindetteri – lańkestiktiń aldyn alý boıynsha sharalardy josparlaý jáne ótkizý, terorızm kórinisteriniń saldarlaryn azaıtý jáne joıý bolyp tabylady. Biz profılak­tıka baǵytyndaǵy jumystar óńirler deńgeıinde júrgizilýge tıis degen senimdemiz. 
Osyǵan oraı terorızmge qarsy komısıalar jergilikti jerlerde ekstremızm men ter­rorızmge qarsy is-qımyl sala­synda aldyn alýshy profılak­tıkalyq jumystardy kúsheı­týleri qajet dep esepteımiz. Eldiń jáne árbir azamattyń qaýipsizdigi osy iske tartylǵan barlyq qurylymdardan tıimdi sharalar qabyldaýdy jáne sol jolda úılesimdi jumys jasaýdy talap etedi.
Táýelsizdiktiń aq tańy atqan­nan beri bizdiń elimiz dara jo­lynan bura tartýsyz, zardaby aýyr óreskel qımyldarsyz, dabyr-dúrbeleńsiz ári áleýmet­tik silkinistersiz damyp keledi. Bizdiń qaraýymyzdaǵy jańa zań da elimizdi odan ári nyǵaıtyp, uly jetistikterimizdi eseleı be­rýge úles qospaq.
– Áńgimeńizge raqmet!
Aıhan SHÁRİP