Búgingi tańda kóshi-qon salasynda qordalanǵan túıitkildi másele óte kóp. Ásirese, bıliktiń jasap otyrǵan jeńildikteri: azamattyqty bir jyl kóleminde alý, eldiń jeti oblysyna qonystandyrý, materıaldyq kómek kórsetý sekildi jaıttarǵa qatysty oralman aǵaıynnyń kókeıinde saýal kóbeıdi, tushshymdy jaýap kútedi. Osy maqsatta Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy «Kóshi-qonnyń búgingi jaǵdaıy» atty dóńgelek ústel uıymdastyrǵan edi. Bul sharaǵa Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon komıteti tóraǵasynyń orynbasary Asylan Qarjaýbaev, Almaty qalasy Kóshi-qon polısıasy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary Aıdyn Belgibaev, Almaty qalasy memlekettik ınspeksıasy jáne kóshi-qon basqarmasynyń bólim bastyǵy jáne shetelden kelgen qazaqtar men Almaty turǵyndary qoǵam qaıratkerleri, aqyn-jazýshy, qoǵamdyq uıymdardyń jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty.
Nazarlaryńyzǵa dóńgelek ústel barysynda aıtylǵan negizgi oı-pikirlerdi usynamyz:
Talǵat Mamashev: - Sońǵy ýaqytta kóshtiń toqtap turǵany ras. Bizdiń «shash al dese, bas alatyn» atqarýshy bılik sońǵy ýaqytta kóshti toqtatýǵa tyrysty. Ony jasyratyny joq. Alaıda, biz túrli sharalar uıymdastyryp, baspasóz betterinde kósh máselesin qaıta-qaıta kóterdik. «Egemen Qazaqstannyń» ózinde birneshe maqala jaryq kórdi. Úmit aqtalyp, osy olqylyqtardyń ornyn toltyrý úshin qazir birneshe sharalar qolǵa alynyp jatyr. Úkimettiń otyrysynan keıin Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova kóshi-qon salasyndaǵy eleýli jańalyqtar men kósh máselesindegi ketken qatelikterdi aıtty. Degenmen, bul sol aıtylǵan kúnniń ertesine júzege asyrylady degendi bildirmeıdi. Sizder mynany túsinseńizder, byltyr Kóshi-qon týraly zań qabyldanyp ketken, jáne ol zańǵa ózgertý engizý ońaı sharýa emes. Úkimet oǵan tıisti qaýlylaryn qabyldap, zańǵa tıisti ózgeristerdi engizý kerek.
Syrttaǵy aǵaıyndar Qazaqstannyń qaı óńirine kelse de, esik ashyq. Oralman mártebesin bári alady. Kóshi qonnyń negizgi baǵyty 7 oblysqa arnap qonystandyrý. Olar: Qostanaı, Pavlodar, Kereký, Qyzyljar, Kókshetaý, Shyǵys Qazaqstan, Atyraý,Batys Qazaqstan oblystaryna jiberý. Arnap qonystandyrý degenimiz oblystarǵa barǵan aǵaıyndarǵa burynǵydaı tıisti járdemaqylaryn berý, kóship kelý shyǵyndary tólenedi, eń úlken kómek baspana beriledi. Olardy jumyspen qamtý máselesi sheshiledi. Mamandyǵy joq bolsa, qaıta mamandandyryp, «Jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha jumysqa ornalastyrylady. Al, osy atalǵan jeti oblystan basqa aımaqqa kelemin deýshilerge esh qarsylyq joq. Biraq olar járdem ala almaıdy. Azamattyq alǵannan keıin oralman teń quqyly azamat bolyp, quqylaryn qazaqstandyqtarmen teńesedi. Kómek, jeńildikter bolmaıdy. Muny bilý kerek.
Úkimettiń tapsyrmasymen qazirgi kezde vedomstvo aralyq vedomstva qurylǵan, oǵan búkil oblystardyń kóshi-qon basshylary, İİM, SİM bul organdar endigi bolatyn úkimet otyrysyna, jyldyń aıaǵynda qabyldanatyn zańǵa qandaı ózgeristen engizý kerektigin, byltyrǵy asyǵys qabyldanǵan zańdy qalaı jóndeý kerek degen máseleler boıynsha jumys isteıdi. Qatelespesem, 15 mamyrda birinshi otyrysy ótedi. Bul zań qabyldanǵan kezde eskerilmeı qalǵan máseleler bolmaý úshin osy bastan qamdanyp, usynystar jasaǵanymyz durys. Bizdiń mundaı sharany ótkizýdegi maqsatymyz sizderdi bir shańyraq astyna jınap, pikir talastyrý emes, qaıta soǵan qandaı usynystaryńyz, tilekterińiz bar ekenin eskerý.
Asylan Qarjaýbaev: -«Kóshi- qon» týraly zań ne úshin qabyldanǵanynan bastasaq. Úkimettiń júzdedegen mıllıon qarjysy orynsyz paıdalanylyp ketti. Oǵan tek kóship kelgen aǵaıyndardyń ǵana emes, jergilikti azamattardyń da úlesi boldy. Sondaı berekesizdiń aldyn alý maqsatynda qabyldandy. Bir nárseni túsinýimiz kerek: shettegi qandastarǵa esik esh ýaqytta jabylǵan emes. Qazirgi zańda tek retteý máselesi qarastyrylǵan. Byltyr Qazaqstannyń aımaqtaryn aralap, oralmandar jaǵdaıymen tanystym. Sonda oralman aǵaıynnyń eń birinshi tilegi azamattyq burynǵy jolmen berilse eken, oralman mártebesin alý týraly máseleler jıi suraldy. Qarjylaı kómekti suraǵandar kóp emes, al bul oralmandardyń jaǵdaıy jaman emes degendi kórsetse kerek. Sondyqtan, jańa zańǵa engizilgen ózgerister de azamattyq alý baǵytynda bolady. Shetten kelgen aǵaıyn qaı óńirge kelse de oralman mártebesin burynǵy tártippen ala alady. Ol úshin eń aldymen yqtıarhat alýy kerek.5 kún ishinde oralman mártebesin ala alady jáne ol bir jylǵa deıin saqtalady. Kem degende bir jyl ishinde azamattyq alýy kerek. Oralmandarǵa túsindirip aıtyńyzdar, 1 jylda azamattyq alyp úlgermese, óz obaly ózine. Al, bir jyl ishinde azamattyq almasa, quqyǵy sheteldiktermen teńestiriledi. Elime, jerim kelemin, bolashaǵym Qazaqstanda dep keletin oralmandar úshin osy jeńildikter de jetkilikti dep oılaımyn.
Óńirlerge keler bolsaq, úkimettiń qaýlysymen jeti óńir belgilendi. Erteń budan da qysqaryp qalýy múmkin. Óıtkeni aǵaıyndar qaı jaqqa baramyn dese de, óz erkinde. Biraq, arnalǵan jeti oblysqa barsa, jeńildik alyp, baspanaly bolyp, ary qaraı ómir súrip keter edi.
Aıdyn Belgibaev:- Men naqty málimetterdi keltire keteıin: byltyrǵy jyly Qazaqstannyń azamattyǵyn alǵandar Almaty qalasynda 387adam alsa, al bıylǵy 4 aıdyń ishinde 62 adam aldy Olar Reseı, Qyrǵyzstan, Ózbekstannan, Mońǵolıa, Qytaıdan, Túrikmenstan jáne Aýǵanstannan kelgender.. Al, yqtıarhat 614 adam alsa, al bıylǵy 4 aıda 417 adam aldy. Bular kóbine TMD elderinen 344, alys shetelden kelgende 270. Byltyr jeltoqsan aıynda qabyldanǵan «Eńbek,kóshi-qon» zańyna sáıkes oralmandarǵa QR azamattyǵy 4 jyldan keıin beriletin bolǵan edi. Ótinish jazǵan kúnnen bastap, úsh aı ishinde qujattaryńyzdy tolyq tapsyrsańyzdar, azamattyq ala alasyzdar. Oralman kýáligin alý mańyzdy. Sebebi, bul qujat bolmaǵan jaǵdaıda, olar basqa shetel azamattaryna teńestiriledi.
Túıin: Dóńgelek ústel barysynda kósh máselesine qatysty jańalyqtardyń mazmuny tarqatylyp, túsindirildi. Jeke máseleler hat retinde jazylyp, kóshi qon salasynyń tizginin ustaǵan azamattarǵa tabystaldy. Mońǵolıadan, Ózbekstan, Qytaı ján Aýǵanstannan kelgen qandas baýyrlar sóz alyp sóılep, óz usynystary men tilekterin jetkizdi. Jáne usynystar «Eńbek jáne kóshi-qon» týraly zańǵa engiziletin ózgeristerde eskeriletindigi aıtyldy.
Ázirlegen Baǵdagúl Bıkenova
Sýretti túsirgen Sársenbek Qyzaıbekuly
