Shyǵys Ýkraınanyń eki aımaǵynda ótken referendýmdarda prosesýaldyq tártip kóp buzylǵan. Alaıaqtyq týraly da derekter bar. Al separatıster «referendým durys ótti» deıdi.
Bul referendýmdarǵa qatysty ázirge jaýaptan góri saýal kóp.
BELGİLİ JAITTAR
- Referendým ótken eki aımaqtaǵy bılik ókilderi «turǵyndardyń basym bóligi ózin-ózi basqarý quqyǵyn qoldady» deıdi. Donesk oblysy turǵyndarynyń 89 paıyzy, Lýgansk oblysy turǵyndarynyń 96 paıyzǵa jýyǵy «ıá» dep jaýap bergen.
- Kıev pen AQSH jáne basqa da Batys elderi referendýmdy zańsyz dep esepteıdi.
- Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov «Máskeý adamdardyń erkin bildirý quqyǵyn qurmetteıtinin aıtyp», Kıev, Donesk jáne Lýgansk arasynda «órkenıetti kelissózder» júrgizýge shaqyrdy.
Daýys berý kezinde kúsh kórsetildi. Doneskiniń batysyndaǵy Krasnoarmeısk qalasynda kem degende bir adamnyń qaza tapqanybelgili boldy.
BELGİSİZ JAITTAR
- Shyn máninde qansha adam daýys bergeni belgisiz. Separatıster eki aımaqta da daýys berýge turǵyndardyń 70 paıyzdan astamy qatysty deıdi. Donesk pen Lýganskide Ýkraına halqynyń 15 paıyzy turady. Bul eki aımaqtyń turǵyndary - shamamen 7 mıllıon adam.
Biraq eki oblystaǵy referendýmǵa naqty qansha saılaýshy qatysqany aıtylmady. Saılaý komısıalarynyń daýys berýge adam az kelgenine qaramastan, júzdegen myń búletendi qalaı jyldam toltyryp alǵany túsiniksiz. Ýkraınanyń ýaqytsha prezıdenti Aleksandr Týrchınov Lýgansk turǵyndarynyń 24 paıyzy, Donesk halqynyń 32 paıyzy ǵana daýys berýge keldi deıdi. Biraq ol da referendýmǵa qatysqan azamattardyń naqty sanyn atamady.
KÚMÁN TÝDYRATYN JAITTAR
- Bul sharanyń op-ońaı óte qalǵany kúdik týdyrady. Referendýmǵa daıyndyqqa bir aıdan az ýaqyt ketti. Separatısterdiń aıtýynsha, sharany ótkizýge «1 myń 700 AQSH dollaryna jýyq aqsha jumsalǵan».
- Saılaýshylar týraly aqparat ta kúmándi. Separatıster men reseıshil jýrnalıser saılaý bólimsheleriniń aldynda uzyn-sonar kezek boldy dese, basqa jýrnalıser turǵyndardyń az kelgenin aıtady. Eki oblysta da keıbir saılaý bólimsheleri kúni boıy bos turǵan. Keıbir aýdandarda separatıster daýys berý prosesin durys uıymdastyra almaǵan. Máselen 500 myń adam turatyn Marıýopol qalasynda uıymdastyrýshylar tek segiz saılaý bólimshesin ashqan. Daýys berýshiler kezekke turyp, aqyry ýrnalardy kóshege shyǵaryp qoıǵan. Olardy eshkim baqylamaǵan.
- Saılaýshyǵa qysym jasaldy. Barlyq iri saılaý bólimshelerinde shlem kıgen, avtomat asynǵan er adamdar júrdi. Keıbir saılaý bólimshelerinde daýys berýge arnalǵan jeke kabına bolmaǵandyqtan, saılaýshynyń jaýabyn basqa adamdar kórip turdy. «Joq» dep jaýap bergen bir adam tilshige suhbat bergen kezde jeke qaýipsizdigi úshin alańdap, «ıá» degen jaýapty belgiledim» dedi.
- Saılaý tártibin buzý. Ýkraına zańy boıynsha, saılaý bólimshesinde kem degende toǵyz adam otyrýy tıis. Kóptegen saılaý ýchaskelerinde nebári úsh qyzmetker otyrdy, olar buryn saılaý kezinde jumys istep kórmegenderin, tájirıbeleri joq ekenin moıyndady. Keıbir bólimshelerde saılaýshylar tizimi de bolmady, sonyń bári bir adamnyń birneshe ret daýys berýi sıaqty alaıaqtyq áreketterge jol ashty. Mysaly, birneshe búleten men tólqujat ustap kelgen bir adam búkil otbasynyń atynan daýys berýge «haqyly» ekenin aıtty.
- «Qoldan jasalǵan» daýystar. Referendým aldynda ýkraınalyq áskerıler Donesk qalasynyń syrtynan qarýly adamdardy kóligimen ustap aldy. Olar qarý-jaraq pen 100 myńnyń shamasynda «ıá» dep jaýap berilgen búletenderdi ákele jatqan.
Keıbir jýrnalıser separatısterdiń «joq» dep jaýap berilgen búletenderdi joıyp jibergenin aıtady. Lýgansk separatısteriniń ókili Vasılıı Nıkıtın «Ýkraına ulttyq gvardıasy músheleri 15 myń búletendi urlap ketti, sondyqtan, biz olardy kóbirek basyp shyǵarýǵa májbúr boldyq» dep málimdedi.
- Referendým aldynda júrgizilgen saýalnama nátıjesi de kúmándi kúsheıte túsedi. Mamyrdyń 8-i kúni Pew Research Center zertteý ortalyǵy jarıalaǵan derekke sáıkes, shyǵys Ýkraına turǵyndarynyń 70 paıyzy eldiń birtutas qalpyn saqtaǵanyn, 18 paıyzy bólingenin qalaıdy. Orys tildi halyqtyń 58 paıyzy birlikti saqtaý kerek dese, 27 paıyzy ózin-ózi basqarý quqyǵyn qoldaıdy.
- Ýkraına qaýipsizdik qyzmeti ótken aptada reseılik ásireultshyl Aleksandr Barkashov pen Donbass separatısteriniń jetekshisi Dmıtrıı Boısovtyń telefon áńgimesin jarıalady. Onda Boısov «áskerı kómeksiz aımaqta referendým ótkizý múmkin emes ekenin» aıtady. Barkashov «Qandaı san jazsań da óziń bilesiń. 99 paıyz dep jaz! Shyn máninde eldi aralap, qaǵaz jınap júrmeksińder me?» deıdi.
REFERENDÝMǴA NEGE SENÝGE BOLMAIDY?
- Beıtarap kýágerler az. Halyqaralyq, tipti reseılik baqylaýshylarbolmady. Jýrnalıserdiń birazy separatısterdiń olardy ańdyp, saılaý bólimshesinen aýlaqqa aparyp uryp-soqqanyn aıtady. Saılaý ýchaskeleri ishinde sýretke túsirýge tyıym salynǵan.
TURǴYNDARǴA QOIYLǴAN SAÝAL
- Ne úshin daýys berdińiz? Búletende «Ózin-ózi basqarý aktisin qoldaısyz ba?» degen suraq qoıylǵan. Azattyqqa jaýap bergen saılaýshylar osy sóılemdi ártúrli túsinetinderin baıqatty. Bireýler ony Reseımen birigý dep uǵady, bir adamdar Ýkraına quramynda qalamyz dese, basqalary Qyrym sıaqty aneksıanyń aldynda turmyzdeıdi. Endi bireýler «Ýkraınadan da, Reseıden de bólek, táýelsiz el bolýǵa daýys berdim» dep sanaıdy.
- Ary qaraı ne bolmaq? Ózin-ózi saılap alǵan separatıstik bılik ókilderi de maqsattary árqıly ekenin bildirdi. Olardyń biri Ýkraınanyń «ýnıtarlyq» bóligi bolamyz dese, endi biri «federaldyq» bóligi bolatyndaryn aıtady. Keıbiri tipti «Ýkraına áskerin sheteldik tártip buzýshylar retinde qýyp shyǵamyz» nemese «taǵy bir referendým ótkizip, Reseıge qosylý máselesin talqylaımyz» deıdi. Keıbir separatıster Donesk pen Lýgansk oblysynyń ýkraınashyl aýdandaryn «aneksıa jasamaq» dep Kıevti aıyptady.
- Odan keıin ne bolady? Bul aımaqtarda «toqtatylǵan shıelenis» (frozen conflict) kezeńi ornaýy, ýkraınalyq jáne separatıstik qurylymdar tynyshtalýy múmkin, ne bolmasa Máskeý turaqsyzdyqty qozdyryp, Reseı áskeri «bitimgerlik jasaýǵa keldik» degen jeleýmen shekarany kesip ótedi.
(Deızı Sındelardyń maqalasyn aǵylshyn tilinen aýdarǵan – Dınara Álimjan)
Azattyq radıosy
