Halyqaralyq  «Alash» ádebı syılyǵynyń laýraety,

kórnekti aqyn Járken Bódeshuly - 70 jasta

     «Erdiń atyn eli shyǵarady,  eldiń atyn eri shyǵarady» degen dana qazaqtyń atamzamannan kele jatqan  sózi bar. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin – aksıoma.  Mahambetti – Qaroısyz, uly Abaıdy – Qaraýylsyz,  Qasymdy – Oralsyz   Ábýdi – Atyraýsyz, Muqaǵalıdi – Qarasazsyz kóz aldyńyzǵa elestetý múmkin emes. Dál sondaı týǵan jerimen kindigi birge jasasyp kele jatqan jannyń biri Járken Bódeshuly. Járken aqyn deseńiz, kórmeseńizde kóz aldyńyzǵa Jaıyrtaý keledi. Shyńdary kókpen talasqan taýly ólke me eken, álde sartap saǵynyshty boıyna jınap jatqan ulan baıtaq sary dala ma,  álde  qoınaýy sheksiz baılyqqa toly qumdaýyt jer me, báribir áıteýir janyńa dál ózińniń týǵan jerińdeı tym jaqyn seziledi. Osy ólkege degen túsiniksiz bir saǵynysh boı kóteredi.  Sebep – osyndaı kúıdi bastan keshirýge májbúr etetin  Járken aqynnyń týǵan jeri «alabaǵannyń» ar jaǵynda jatqan Jaıyrtaýǵa arnalǵan saǵynysh pen muńǵa toly  jyrlary.

    Iá, búgingi áńgime halqymyzdyń kórnekti aqyny, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýraety Járken Bódeshulynyń Jaıyrtaý, dálirek aıtsaq, aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy týǵan jer sýretteri sóz bolmaq. Jalpy Járken aqyn qazaq poezıasynda ózindik orny bar asa talantty sanaýly aqyndarymyzdyń biri. Aqyn shyǵarmashylyǵy jóninde ádebıet zertteýshilerimiz ben ǵalymdarymyz, qalamdastary men qarapaıym oqyrmandarymyz basylym betterinde júrekjardy oı-pikirlerin, yqylas- nıetterin talmaı bildirip keledi. Aqyn shyǵarmashylyǵy jóninde birneshe ǵylymı kandıdattyq dáreje qorǵalyp, doktorlyq eńbekte jazylyp jatqanynan habarymyz bar. Demek, kóziqaraqty oqyrman qaýymy bizsiz de  aqyn shyǵarmashylyǵyn jaqsy biledi dep aıtýymyzǵa tolyq negiz bar. Desek te,  aqyn shyǵarmashylyǵyndaǵy týǵan jer jaıly jyrlary janymyzǵa tym jaqyn bolǵandyqtan  qolǵa  qalam  alǵandaımyz.

   Shyntýaıtynda  Járken aqyn qandaı taqyrypta bolsyn jalań barmaıdy. Kóńilge shýaq, sezimge nur syılaıtyn, taý ózenderindeı myń buratylǵan ıirimderge, birde aryndap tasyǵan bulqynystarǵa toly jyrlarymen tań qaldyrady. Ol áldebir basylym betterindegi suhbatynda bylaısha tolǵanypty: «Dúnıede baýyryńdy saǵyný bir basqa, al týǵan jerdi saǵyný degen múlde bólek álem. Adamzat balasynda budan ótken saǵynysh bolmaıdy, bolǵan emes. Basqa saǵynyshtar bolar: biri baýyryn saǵynar, biri ata-anasyn saǵynar, biri baýyr eti - balasyn saǵynar, súıisken jaryn saǵynar, senisken dosyn saǵynar, balalyq shaǵyn saǵynar - munyń bári - týǵan jerge degen saǵynyshtyń qurbany. Bul saǵynysh basylmasa - qasiretke aınalady».  Sirá da, aqynnyń ár jınaǵynda Jaıyrtaýǵa qaıta aınalyp soǵa beretini osydan bolsa kerek.

...Turatyn Óleń tilep dáıim menen,

Bir taý bar Tarbaǵataıda Jaıyr degen.

Sol taýdyń tasynda oınap, gúlin terip,

Sol taýdyń sýyn iship, maıyn jegem.

Jáıirdiń aýylym jatyr saǵasynda,

Baýyrym, aǵaıynym bári osynda.

Jáıirtaý boz ingen ǵoı boshalaǵan,

Altaı men Tarbaǵataı arasynda...

(«Juldyztas»  «Atamura» baspasy, 2010jyl)

Jaıyrdi bek saǵyndym,

Kókiregim tolǵan muń.

Tiri jetim eterlik,

Taǵdyrym saǵan neǵyldym.

Ashynǵasyn aıtam da,

Jaıyrden basqa Anam joq,

Jaıyrden basqa panam joq.

Dertinen kettim jaýyr bop,

Jáıirden basqa jaýym joq... deıdi Dál osyndaı jyrlar tek osy jınaqtyń ón boıynda qaıta-qaıta kezdese beredi. Ózińniń de týǵan jerge degen uıqyda jatqan saǵynyshyńdy túrtip oıatyp, san túrli oılarǵa jeteleıdi.

Kóńlim ózińdi oılap bosaǵanda,

Kóz jasym aınalady josa qanǵa.

Ústi altyn, asty munaı, qaıran Jaıyr,

Tór túgil buıyrmady bosaǵańda... Ras, «alabaǵannyń» ar jaǵynda qalǵan qaıran  qazaq  dalasynyń bir pushpaǵy osy Jaıyrtaý eken. Osy arada  ǵulama ǵalym Zeınolla Qabdolovtyń  qytaımen shekaralas jatqan Narynqol óńirine barǵan saparynda  jergilikti bir sheneýniktiń sózin túzep, «arǵy bettegi jatqan jer ózimizdiń Shyǵys Túrkstanymyz-ǵoı» degen sózi eske túsedi.

Maıly Jaıyr shet qalyp,

Sararqany betke alyp.

Túsimde ylǵı túndeletip kóship kele jatamyn,

Jońǵar qumyn belýardan keship kele jatamyn...

«Meniń týǵan jerim - Jaıyr, qazir shekaranyń arǵy betinde qaldy. Bul - qazaqtyń jeri edi, myna Shyǵys Túrkistanmen jalǵasyp jatqan. Qaıta-qaıta Jaıyrdy jyrlaıtynym sol: «Dertinen kettim jaýyr bop, Jaıyrdan basqa jaýym joq!». Saǵynysh - qasiretke aınalyp ketti. Orystyń Nıkolaı patshasymen Ejenhan ekeýi bir dastarqannyń basynda otyryp, bólisip ala salǵan ǵoı. Bir eldiń adamdary ekige bólinip qaldy» – deıdi taǵy bir suhbatynda.

 Shaı ústinde sheshile salǵan keleńsizdikten endi aqyn týǵan jerine tek túsinde ǵana sapar shegýge májbúr. Budan artyq qasiret joq ta bolar, ásirese aqyn balasy úshin.

  Já, aqyn týǵan jer jaıly tek osylaı muńdy jyrlar jazady eken degen oı týmaýy kerek. Muńdanyp otyryp, ǵajaıyp Rýh syılaıdy. Týǵan jerdiń asyl qasıetin aspanǵa kóteredi.  Iá, Rýhtanasyń. Senbeseńiz oqyńyz...

Týǵan jerdiń qar, muzy,

Aıazyńmen «jýyndyr».

Týǵan jerdiń bal qyzy,

Burymyńmen býyndyr.

Týǵan jerdiń bulaǵy,

Tolqynyńmen at meni.

Týǵan jerdiń jylany,

Shyryldatyp shaq meni.

Týǵan jerdiń sheńgeli,

Tyrna aıamaı betimdi.

Týǵan jerdiń ermeni,

Aýzyma quı ótimdi.

Týǵan jerdiń dońyzy,

Qan josa ǵyp jaryp ket.

Týǵan jerdiń qońyzy,

Domalatyp alyp ket.

Týǵan jerdiń qasqyry,

Kemir aqyn súıegin.

Týǵan jerdiń tas, qumy,

Seni osylaı súıemin!

      Óleń – taǵy da aqynnyń týǵan jeri – Jaıyrtaýy jaıly.  Al osydan keıin túsińizge de kirmegen Jaıyrtaýdy saǵynbaı, ańsamaı kórińiz. Aqyn jyrynda órnektelgen osy ólkeni kórip, baldaı aýasyn simirýge birden jolǵa shyǵyp ketýge qumbylbyz.

   Iá, Mahambettiń – Qaraoıyn,  uly Abaıdyń – Qaraýylyn, Qasymnyń – Oralyn,  Ábýdiń –Atyrýyn, Muqaǵalıdiń – Qarasazyn  san ret ańsap baryp qaıtsań da saǵynysh shóli basylmaıtyny sıaqty, Járken aqynnyń Jaıyrtaýy da kóńilimizdiń kóginen qol bulǵaıdy da turady.  Sirá da, jyr-qudireti degen osy shyǵar. Kórnekti aqyn, marqum Esenbaı Dúısenbaev aǵamnyń «Járken-jyraý» deıtinindeı Járken aqyndy  jyr kógine alyp shyqqan  Jaıyrtaýdy bir kórip qaıtsaq, shirkin...

Serikjan QAJI

Abai.kz