Qart Qarataý men Araldyń arasyn keń jaılaǵan Aqmeshit atyrabyndaǵy aıshyqty mekenniń biri – Qazaly. Qazaqqa qadym zamannan beri qadirli ólkeniń tamyry tereń, tarıhy kenen. Toǵyz joldyń torabynda ornalasqan aýdannyń búgingi ahýaly qandaı? Nesimen maqtana alady? El damýyna qosqan úlesi qanshalyqty? Biz búgin Qazaly aýdanynyń damý jolyna zer salyp kórmekpiz. Sonymen…

Ajary artqan aýyldar

Aýdannyń ahýaly aýylyna tike­leı baılanysty. Aýyl kindik baılar temir­qazyǵymyz bolǵanda, onyń ósip-órkendeýine árbir sanaly adam múddeli bolsa kerek. Bul rette Qazaly aýdanynyń Qy­zylorda oblysynyń ekonomıkasy men áleýmettik damýynda erekshe orny bar. Elbasynyń alǵa qoıǵan mindetterin oryndaýda aýdanda ındýstrıalyq-ınnovasıalyq jobalardy iske asyrý, óndiristi ındýstrıalandyrý, agroónerkásiptik keshendi damytý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý sharalary jyldan-jylǵa damyp keledi. Eń bastysy, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý, jańa jumys oryndaryn ashý boıynsha júrgizilgen jumystardyń nátıjesinde aýdan ekonomıkasy turaqty damyp, aýdan búdjetiniń kirister bóligi kóbeıdi.

Bıylǵy jyldyń birinshi jarty jyldyǵynda Jalańtós batyr aýy­lyndaǵy 90 oryndyq ba­labaqsha qury­lysy men «Syr Marjany» JSHS-niń 500 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańynyń ınfraqurylymy qurylysyn salý jumystary jalǵasyn tapty. Son­daı-aq, qurylys salasynda kópten she­shimin tappaı kele jatqan máselelerdi qarjylandyrýǵa qol jetken. Al, ekinshi jartyjyldyqta birneshe áleýmettik jáne basqa da nysandardyń qurylysy bastaldy. Atap aıtqanda, Maıdakól, Laqaly, Birlik, Sháken, Shıli aýyldaryndaǵy apattyq jaǵdaıdaǵy 5 mekteptiń qurylys jumystaryna oblystyq búdjetten 860,5 mıllıon teńge qaraldy. Al Áıteke bı kentindegi jalpy quny 4285 mıllıon teńge bolatyn aýdandyq aýrýhananyń qurylysyn bastaýǵa respýblıkalyq búdjetten bıylǵa 200,0 mıllıon teńge, oblystyq búdjetten 20,0 mıllıon teńge bólinýde.

«Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­dar­­lama­sy boıynsha bıyl Aq­sýat aýylyn­daǵy №100 mektepke, Áıteke bı kentindegi «Bal­dyrǵan» balabaqshasyna, Aq­tan batyr aýylyndaǵy klýb­qa, Qazaly qala­syndaǵy máde­nıet úıine, Jalańtós batyr aýy­lyn­daǵy kitaphanaǵa kúr­deli jón­deý júrgizildi. Bıyl aýdandyq ma­ńyz­daǵy joldar­dy jóndeý jumys­taryna da respýblıkalyq jáne oblystyq búd­jetterden qarjy bólindi. Atap aıt­qanda, tórt jobaǵa 621,8 mıllıon teńge qarjy qaraldy. Qazirgi tańda «Bozkól – Ta­saryq», «Qojabaqy – Arandy», «Samara – Shymkent – Aqsýat», «Qazaly – Qojabaqy – Bozkól – Káýkeı» avtomobıl joldaryn jóndeý jumystary atqarylýda.

Memlekettik «Taza sý», «Aq­bulaq» baǵdarlamalary arqyly tur­ǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý maq­satynda Qazaly aýdanynda sońǵy birneshe jyldar boıy aýqymdy jumystar jasaldy. Sonyń nátıjesinde, aýdandaǵy 45 eldi mekenniń 31-i ortalyqtandyrylǵan sý qubyryn paıdalanady. Kezinde alǵashqy bolyp taza aýyz sý barǵan Aqtan batyr, Basyqara, Bekarystan bı, Jalańtós batyr, Jalpaq, Janqoja batyr, Maıdakól, Muratbaev, Pirimov, Túktibaev sekildi eldi mekenderdi ser­vıs­tik jelige qosý úshin 2013 jyly ob­lystyq búdjetten 36 mıllıon teńge bólinip, joba-smetalyq qujattary ázirlengen bolatyn. Osy jyly atalǵan aýyldardyń ishinen 3 eldi mekendi servıstik jelige qosýǵa qol jetken. Sonymen qatar, jalpy quny 2415 mıllıon teńgeni quraıtyn «Áıteke bı kenti men Qazaly qalasyndaǵy sýmen jabdyqtaý júıeleriniń qurylysyn salý jáne keńeıtý» jobasy qarjylandyryldy. Bul maqsatqa respýblıkalyq búdjetten 2334,4 mıllıon teńge qaraldy.

Bıznestiń túrleri tek aýdan orta­lyǵynda ǵana emes, aýyldarda da keńinen damyp jatyr. Tirkelgen kásipkerlerdiń 76,2 paıyzy Áıteke bı kentine tıesili bolsa, 8,3 paıyzy Qazaly qalasy, 15,5 paıyzy aýyl kásipkerleriniń úlesinde. Jal­py kásipkerlik sýbektilerinde barlyǵy 8 715 adam turaqty jumys­pen qamtylǵan.

Aýdannyń geografıalyq ornalasýy men negizgi kásip túri aýylsharýashylyǵy salasyn da­mytýǵa beıimdelgendikten qazirgi ýaqyt talaby ónim óndirý, óńdeý salasyn damytýǵa basymdyq berilýde. Kásipkerler tarapynan óndirilip, óń­delgen kúrish, balyq ónimderi búginde birqatar shetelderge eksporttalsa, mal bordaqylap, ony konservilep uqsatýǵa betburys ja­salýda. Buryndary qolǵa alyn­ǵan kámpıt ónimderin óndirý men jemisterden tosap daıyndaý ká­sipteri de qaıta jandanýda.

Aýyl turǵyndary «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵ­darlamasynyń «Aýyldyq jerde kásipkerlikti damytý baǵyty» boıynsha jáne «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qoldaý qory» AQ arqyly nesıe­lendiriletin baǵdarlamalarǵa qa­tysýda. Nátıjesinde kásipkerlikti damytýǵa memleket tarapynan be­riletin jeńildikterdi paıdalanyp, mal, qus sharýashylyqtaryn qolǵa alýda. Sonymen birge, qazirgi tańda aýdan kólemindegi sharýalardyń ózderi ekken baqshalyq daqyldary pisip, aldy aýdan ortalyǵyna jáne Aqtóbe qalasyna satylymǵa túsip, jurtshylyqtyń oń baǵasyna ıe bolýda. Aldaǵy ýaqytta da shaǵyn jáne jáne kásipkerlikti keńinen óristetý mindeti tur. Ol úshin memlekettik baǵdarlamalardyń qoljetimdiligin keńinen paıdalanyp, kásipker sharýalarǵa jan-jaqty kómekter kórsetiledi degen jospar bar.

Kásipkerlikke – keń óris

Búginde Qazaly aýdany «Dámdi» sút ónim­derimen, Qazaly kámpıtimen, et, balyq jáne kúrish ónimderimen maqtana alady. «RZA» AQ-tyń 550 basqa arnalǵan iri qara ósirý kesheni jáne sút óńdeý zaýytynyń sapaly sút ónimderine naryqta suranys joǵary. Zaýyt kúnine 15 tonnaǵa jýyq sút qabyldap, odan ónimderin daıyndaýda. Aldaǵy ýaqytta ıogýrt, kilegeıli aıran, súzbe irimshik ónimderin shyǵarýdy josparlaýda.

50 jylǵa jýyq tarıhy bar Qazaly kámpıtin shyǵaratyn sehta kúnine 250-300 kılodan asa ónim óndiriledi. Tátti ónimder Qy­zylorda, Aqtóbe oblys­taryna satylýda. Qazir 17 adamdy ju­myspen qamtyp otyrǵan kásipker sehta 10-nan astam ónim túrin óndirýdi kózdep otyr. Qazaly aýdanynan shetel­ge eksportqa balyq jáne kúrish ónimderi de jiberilýde. Búginde «Qyzylorda Balyq» ÁKK» JSHS-niń súbeleri men balyq ónimderi Eýropa memleketterine, «Syr Mar­jany» seriktestigi men jeke kásipker M.Esqojaevtyń kúrish ónim­deri TMD elderiniń naryǵyna shyǵarylýda.

Sonymen qatar, «Syr Marjany» JSHS-niń ótken jyly paıdalanýǵa berilgen 500 basqa arnalǵan mal borda­qylaý alańyndaǵy iri qara­lar qazir Qyzylorda, Baıqońyr qalalary men aýdan kóleminde joǵary suranysqa ıe. Seriktestik endi konservidegi buqty­rylǵan et, shujyq, súbe shyǵarý kombınatyn iske qosýdy josparlap otyr.

Aýdan kóleminde shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytyp, jańa óndiris oryndaryn ashý maq­satynda «Óndiristik aımaq» jáne «Saýda-logıstıkalyq ortalyq uıymdastyrý» boıynsha da birneshe ınvestısıalyq jobany júzege asyrý jumystary jasalyp jatyr. Qazir ortalyqtarǵa búdjet tarapynan avtokólik joly, elektr men aýyz sý júıe­leri jetkizilip, kásipkerlerdiń óz jobalaryn kedergisiz bastaýyna kómek jasalýda.

«Óndiristik aımaq» boıyn­sha birinshi kezekte bólingen 12,7 gektar jer ýchaskesi qajetti ınfra­qurylymmen qamtamasyz etilip, jalpy quny 302,0 mıllıon teńgeni quraıtyn jańa 10 joba iske asyrylýda. Onyń ishinde, ýaqyt talaby men naryq suranysyna saı kásipkerler tarapynan kókónis saqtaý qoımasy, jylyjaı sharýa­shylyǵy, qurylysqa qajetti buı­ymdar óndirý jáne túrli qyzmet kórsetý oryndary salyndy.

Osy aımaqtan bıyl jas kásipker Erkin Aldanazarovtyń «Tamshy sý» óndi­rý sehy paıdalanýǵa berildi. Jalpy aýmaǵy 1500 sharshy metrdi quraıtyn sehta plasmassa ydystaryna quıylǵan taza sý óndiriledi. Sehty iske qosý ar­qyly 5 jańa jumys orny ashyldy. Budan bólek, jeke kásipker B.Bólebaı tarapynan «Kúrish óńdeý sehy men un saqtaý qoımasy» jobasy júzege asýda.

Jalpy, ındýstrıalyq-ınno­vasıalyq damý jónindegi 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy aıa­synda aımaqtyq úılestirý keńesine 21 joba usy­nylǵan bolatyn. Odan 17 joba tolyq iske qosylyp, 212 jańa ju­mys orny ashyldy. Aldaǵy ýaqytta atalǵan baǵdarlama aıasynda aýdan boıynsha «Kirpish shyǵarý sehyn keńeıtý», «Konservilengen et ónimderin óndirý», «Kámpıt ónimderin shyǵarý sehyn keńeıtý» jáne «Gazoblok óndirý sehyn ashý» jobalary iske qosylatyn bolady.

Kásipkerlik salasy el ekonomı­kasy­nyń kúretamyry desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy. Damyǵan elderdiń bárinde kásip keńge qanat jaıǵan. Sol sebepti Elbasy bul salaǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Qazirgi tańda memleket tarapynan kásipkerlikti qoldaý kúsheıdi. Árbir sala boıynsha ómirsheń baǵdarlamalar qabyldandy. Eńbek etemin, óreli isterge óris ashamyn degenderge jol ashyq. Tek utymdy uıymdastyrýshylyq, ilkimdi iskerlik qajet.

Bul rette Qazaly aýdanynda k­ásibinen násibin terip júrgen azamattar az emes. Olar sharýasyn urshyqsha ıirip, beınetiniń zeınetin kórip otyr. Sonyń arasynda jastardyń qatary da kóbeıip keledi. Búgingi kúni aýdan boıynsha 4 202 shaǵyn kásipkerlik sýbektisi esepke alynsa, onyń 13,1 paıyzyn jas kásip­kerler quraıdy.

Memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý deńgeıi jóninen Qazaly aýdany oblys boıynsha belsendilik tanytýda. Solardyń biri «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy arqyly Qazaly aýdanynda 2012-2015 jyldar aralyǵynda 20 joba boıynsha 333,8 mıllıon teńgeniń nesıesi alynyp, «Damý» qorynan sýbsıdıalandy. Atalǵan jobalar aıasynda 168 jańa jumys orny ashyldy.

Al bıyl quny 101,2 mıllıon teńge quraıtyn 3 joba ekinshi deńgeıli bank arqyly nesıe qarajatyn alyp, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ arqyly sýbsıdıa­lanýda. Budan bólek, bankter ar­qyly kásiporyndardyń aınalym qarajatyn tolyqtyrý maqsatynda birneshe jobalar qaralýda.

Sonymen qatar, «Turan-Qazaly» JSHS-niń «10 myń basqa arnalǵan qus fermasynyń qurylysyn salý» jáne «Aqarys» JSHS-niń «Eshki jáne qoı ósirý bazasynda, sút jáne et óndirý» jobalarynyń qujattary oń qorytyndy alyp, qarjylandyrý máselesi sheshilýde.

Egistiktegi eńbek

Qazalyda aýyl sharýashylyǵy da jaqsy jolǵa qoıylǵan. Jyl saıyn dıqandar ózderine júktelgen mindetti abyroımen atqaryp, qam­basyn tol­tyrýǵa, halyqty qajetti azyq-túlik ónim­derimen qamtamasyz etýge atsalysyp keledi. Sonyń bir dáleli retinde aýdanda aımaqtyń negizgi daqyly sanalatyn kúrishten sońǵy jyldary joǵary ónimdilikke qol jetkizip keledi.

Bıylǵy jyly 16 848 gektar jerge aýyl sharýashylyǵy daqyldary ornalastyryldy, onyń ishinde, kúrish egisiniń kólemi – 6 670 gektar. Aýdan dıqandarynyń ala jazdaıǵy eńbeginiń arqasynda bıylǵy jyly da bitik egin ósirildi. Sýarmaly sý kóleminiń jetkilikti bolýy da kúrishtiń jaqsy ósýi­ne oń áserin tıgizdi.

Daqyldardy kútip baptaý ju­mystary óz dárejesinde júr­gi­zildi deýge bolady. Egilgen kúrish egisiniń 5 870 gektary qajetti dárý­mendermen qorektendirildi, 5 268 gektaryna aramshópterge qarsy hımıalyq óńdeý jasaldy. Kútimge alyn­ǵan kúrishtiń 78,6 paıyzy bitik shyqty. 20,1 paıyzy ortasha boldy. Al 1,3 paıyzyn dıqandar qanaǵattanarlyq dep baǵalady.

«Jazdyń bir kúni qysqa azyq» degendeı, bul – aýdandaǵy kúrish óndirisinde turaqty jumyspen qamtylǵan 1000-ǵa jýyq dala eń­bekkeriniń ystyq-sýyqqa qara­mastan atqarǵan eńbekteriniń bere­keli nátıjesi. Qazirgi kezde aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdarynda aq kúrishti jınaý tolyq aıaqtaldy. 450 gektardan jınap alynǵan jazdyq bıdaıdyń ortasha túsimi 12,9 sentnerden aınaldy.

4138 gektar eski jońyshqanyń 670 gektaryn tuqymǵa qaldyryp, 3 468 gektaryna eki orym júrgizilip, barlyǵy 5 610 tonna ónim jınaldy Sonymen qatar, kelesi jyldyń egisi úshin 25 tonnaǵa jýyq jońyshqa tuqymy quıyldy.

2510 gektarǵa ornalasqan jańa jońysh­­qadan qajetti shóp jınaldy.100 gektar maqsary daqylynan 37 tonna ónim alynyp, orta ónim kólemi gektaryna 3,7 sentnerdi qu­rady. Al 700 gektar súrlemdik jú­geriden qambaǵa 7 450 tonna jú­geri salynyp, orta ónim 106,4 sentnerden aınaldy.

Aýylynyń ajaryn ashyp, kásip­kerliktiń keńinen qanat jaıýyna yqpal etip, egis alqabynda erinbeı eńbek etip, qajetti ónimin jınap alyp jatqan aýdannyń ózgege alaqan jaıar reti joq. Ózderine qajetti dúnıeniń barlyǵyn ózderi óndirip, halyqty turaqty jumys­pen qamtyp, el ekonomıkasynyń damýyna tıisti dárejede yqpal etip keledi.

«Egemen Qazaqstan»