Sońǵy kezde elimizdegi sý qoımalarynyń jaıy halyqty qatty alańdatyp otyrǵan jaıy bar. Jasyratyny joq, tipti eldegi sý saqtaıtyn platınalardyń kóbisiniń jaǵdaıy syn kótermeıdi. Mysaly, bıylǵy jyly Kókpekti apatynan soń Qaraǵandy oblysynda ıesiz jatqan 102 sý qoımasyn memleket qaramaǵyna alý jumystary bastaldy. Jergilikti bılik bul jumysty jyl sońyna bitirýge bekinip otyr. Osydan tórt jyl burynǵy Qyzylaǵash oqıǵasyn da halyq áli umyta qoıǵan joq. Osyǵan oraı«Alash aınasy» ınternet-basylymy arqyly Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparovqa naqty máselelerdi ashyp kórsetkim kelip otyr. 

Qurmetti Nurlan Jambyluly, Kárim Násbekuly, sizder jaqsy bilesizder, kez kelgen sý toraby strategıalyq nysan bolyp tabylady. Óıtkeni sý bar jerde qaýip bar. Qaýipti jer qashan da strategıalyq mańyzǵa ıe. Jalpy, gıdronysandar mynadaı dárejege bólinedi: halyqaralyq, memleketaralyq, oblysaralyq mańyzy bar, aımaqaralyq, aýdanaralyq mańyzy bar jáne jeke kásiporyndarǵa qaraıtyn jobalar bolyp bólinedi. Sondyqtan da qazir úlken-kishiligine qaramastan, árbir sý torabynyń jumys tártibi memleket tarapynan baqylanýy kerek. Qansha sý jınaý, qanshasyn qaldyryp, qanshasyn aǵyzý kerek – osynyń bárin memleket qadaǵalap, rettep otyrýy qajet. Sý resýrsyna memleketten basqa eshkim de qojalyq ete almaýy tıis. Qazaqstanda 100 mıllıard tekshe metr sý bolsa, sonyń barlyǵy da zań boıynsha memleket menshigi bolyp tabylýy tıis. Mine, biz osy máseleni saýatty retteý arqyly júrgize almaı otyrǵan tárizdimiz.

Men joǵaryda gıdronysandardy dárejege bólip-bólip aıttym. Sonyń ishinde memleketaralyq gıdronysandar baryn da atap óttim. Eger biz «Qazaqstan ekonomıkasyn turaqty negizde damyta alamyz» desek, ásirese memleketaralyq gıdronysandarǵa óte abaı bolǵanymyz jón. Mysaly, Tarazdan joǵary turatyn Qyrǵyzdyń platınasy Kırov bizge aıryqsha qaýip tóndirip tur. Eger platınaǵa qaýip kelse búkil Tarazǵa sýǵa ketý qateri tónedi. Taraz sý astynda qalady. Qudaı betin aýlaq qylsyn! Qyrǵyzdar qyzý qandy halyq qoı. Qyrǵyzben de birlesken saıasat kerek. Kezinde Keńestik kezeńde mınıstrlikte jumys istegende ózbekpen salystyrǵanda qyrǵyzben til tabysý qıyn ekendigin baıqadym. Ásirese sý azaıǵanda máseleniń tym qatty kúrdelenip ketetini bar.

Eger Kırov sý qoımasyna qaýip kelse qala mańyndaǵy eldi mekenderge orny tolmas zardap ákeledi. Tarazdan nebári 20 shaqyrym jerdegi qoıma sýy áp-sátte búkil qalany aǵyzyp áketeri sózsiz.

Osy jerde basymdyq berip aıtatyn nárse: Talas ózeniniń jyldyq sý qory 1,6 mlrd tekshe metr, osynyń 0,8 mlrd sýy bizdiń enshimizde, ıaǵnı ózen sýynyń 50 paıyzyn biz, 50 paıyzyn qyrǵyzdar paıdalanady. Negizinen, bul jerde Kırov sý qoımasynan qyrǵyzdar Manas aýdanyn qamtý úshin ǵana sý alady. Kırov sý qomasy negizinen Qazaqstannyń maqsaty úshin jumys istep turǵan dúnıe. Sondyqtan bul sý qoımanyń turaqtylyǵy jaqsy jumys istep turýy biz úshin mańyzdy bolýy tıis. Endeshe men maman retinde Úkimet tómende aıtylatyn usynystarǵa nazar aýdarsa deımin:

A) Sý qoımasynyń jumys isteý kestesin qaıta qaraý kerek. Bul qoımanyń salynǵanyna 40 jyl boldy. 40-50 jylda temir de tozady, el de jańarady. Sondyqtan birinshi kezekte osyny eskerý qajet.

Á) Eger platınany kúrdeli jóndeýden ótkizýge qarjy qajet bolsa, Qazaqstan Úkimeti qarjy qarastyrý kerek. Bul platına Qyrǵyz eliniń balansynda tur. Biraq eki elge ortaq qoldanystaǵy qoıma bolǵandyqtan tıisti qarjyny qarastyrýdan Qazaqstan bas tartpaýy qajet. Tipten eldiń qaýipsizdigin oılaıtyn bolsaq Qazaqstan taraby Qyrǵyz eline «biz halyqtyń qaýipsizdigi úshin alańdaımyz, bógettiń jóndelýine qansha qarjy qajettigin arnaıy top teksersin, biz qarjy bólemiz» degen usynyspen shyǵýy kerek.

B) Budan soń bul sý qoımasy búkil Taraz qalasynyń barlyq óndiris oryndary men 400 myń halqy bar aımaqqa qaýip tóndirip turǵandyqtan platınany baqylaý kúzetý isiniń qaýipsizdigin qatty qadaǵalanýy kerek. Bul nysandardyń aýmaǵynda arnaıy kúzet turýy tıis. Tipten kúzet isine qandaı qarajat qajet, osyny da nazarǵa alý kerek. Qyrǵyzdar kelisse, Qazaqstan tarabyn da kúzetke aralastyrýǵa qol jetkizýge múmkindik alýǵa tyrysý qajet.

V) Jalpy, sý qoımasy arqyly qyrǵyzdardyń azdaǵan aýyl-aımaqtary baqsha ósirip, ony kórshiles qazaq jerine ákelip kún kórip otyr. Alaıda, sý qoımasynyń qaýipsizdigi Qyrǵyz baýyrlardy onsha tolǵantpaıdy. Óıtkeni, apat bola qalǵan jaǵdaıda qyrǵyzdar emes, negizinen qazaqtar zardap shegedi. Osyǵan oraı, sý qoımasy qyrǵyz jerinde, solardyń ıeliginde dep qamsyz otyrǵanymyz aýyr zardaptarǵa ushyratýy múmkin. Osy turǵyda Qyrǵyz úkimetimen birlese sý qoımanyń qaýipsizdigin zańdastyrýǵa qol jetkizý qajet.

G) Jaǵdaıdyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, úkimet tarapynan arnaıy tekserý júrgizip, qaýipsizdik sharalaryn iske asyrý úshin komısıa qurylýy kerek.

D) Qoryta aıtqanda jedel basqarý múmkindigin arttyrý maqsatynda qazaqstandyq memlekettik mekemeler men qyrǵyzstandyq Kırov sý qoımasyna qajetti jóndeý jumystaryn birlese atqaryp, mindetti túrde arada radıobaılanys ornatý kerek.

Qurmetti Nurlan Jambyluly, Elbasy Nursultan Nazarbaev Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń ataýyn Qorshaǵan orta jáne sý resýrstaryn qorǵaý dep tekten-tekke ózgertken joq. Sizdiń mınıstrlikke «tutynýshylarǵa sýdy jetkizip berý, jerasty sýlaryn jáne respýblıkadaǵy sý resýrtaryn utymdy jáne keshendi paıdalaný salasyndaǵy memlekettik saıasatty qalyptastyrý jáne iske asyrý mindetteri men ókilettikteri» berilgen. Sondyqtan aǵa býyn retinde aldyńyzǵa osy máseleni qoıýǵa týra kelip otyr. Úkimet múshesi, el azamaty retinde atalǵan problemaǵa nazar aýdaryp, joǵaryda atalǵan usynystardy eskeredi dep senemin.

Narıman QYPSHAQBAEV, 

Memleketaralyq sýsharýashylyq úılestirý komısıasy ǵylymı-aqparattyq ortalyǵy Qazaq fılıalynyń dırektory, Qazaqstan sý seriktestigi qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy, Qazaq KSR-y kezindegi melıorasıa jáne sý sharýashylyǵy mınıstri

***      ***      ***

http://alashainasy.kz/