Nazarlaryńyzǵa jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tólen Ábdikulynyń «Halyq sózi» gazetine bergen suhbatyn usynamyz.
– Aǵa, jazýshylardyń barlyǵy ózinen góri shyǵarmashylyǵy týraly aıtqandy jaqsy kóretinin bilemiz. Biraq adamdardy óz basynan góri bireýdiń jeke basyndaǵy jaǵdaılardyń, ne iship, ne jegeni qyzyqtyratyny, qalaı ómir súretinin bilýge qumarlyq bıleıtini nesi?
– Jazýshy, shyǵarmashylyǵynan basqa, ne týraly aıta alýy múmkin? Óziń týraly óziń aıtý tipti retsiz. Shyǵarma týraly aıtsań, ózińniń dúnıetanymyń, azamattyq ustanymyń, shyǵarmashylyq laboratorıań jaıynda oı bólisesiń. Eger bireýlerdi jazýshynyń jeke basy qyzyqtyryp jatsa, ol da tabıǵı nárse. Tolstoıdyń, Balzaktyń, Dıkkenstiń qandaı adam bolǵanyn kim bilgisi kelmeıdi? Olardyń jeke bastary týraly jazylǵan tolyp jatqan kitaptar bar. Al áńgime, jańaǵy ózińiz aıtqandaı, ne iship, ne jedi degenniń tóńireginde ketse, ol ásheıin pendelik ósek-aıań bolyp shyǵady. Ony jaqsy nárse dep aıta almaımyn.
– Sizdi bılikke qyzmet etip júr dep jazǵyryp jatady. Biraq osyny aıtatyndar bizdiń bárimizdiń bılikkeqyzmet etip júrgenimizdi eskermeıdi. Tek birimiz úlken dárejede, birimiz kishkentaı bop… Ózińizge osyny týralap aıtyp, betińizge salyq qylyp basqysy kelip turatyndar bar ma?
– Gete mınıstr bolǵan, Abaı bolys bolǵan, Saltykov-SHedrın – vıse-gýbernator… Mysaldy jalǵastyra berýge bolady. Biraq másele basqada bolar. Belgili bir júıede qyzmet isteý bar da, bıliktiń soıylyn soǵyp, shash al dese, bas alyp, bastyqqa qyzmet etý bar. Ekeýi eki bólek nárse. Satıralyq shyǵarmalarymen monarhıalyq rejımdi aıaýsyz synaǵan Saltykov-SHedrındi, vıse-gýbernator bolsa da, bılikke qyzmet etti deý qıyn. Halyqqa qyzmet etti desek, dálirek bolar. Qalamgerlerdi bylaı qoıǵanda, sheneýnikterdiń ishinde de ult úshin jandaryn shúberekke túıgen tulǵalar barshylyq qoı. Keńes úkimeti kezinde joǵary qyzmette bolǵan İlıas Omarovtyń kisiligi men ultjandylyǵy týraly zamandastary kóp aıtatyn. Ult múddesi úshin mansabyn qurban ete bilgen Jumabaı Táshenovtiń erligin qalaı umytarsyń. Al ózim kórgenderdiń ishinde Ózbekáli Jánibekovtiń orny erekshe dep esepteımin. Alash ardaqtylaryn aqtaýdaǵy alǵashqy talpynys tusynda onyń ult úshin nartáýekelge bara alatyn azamat ekenine kózimiz jetken bolatyn. Bulardyń bári kreslodan aırylýdy ózderine úlken qasiret dep eseptemegen. Óıtkeni halyqqa degen súıispenshilikteri taqqa degen súıispenshilikten álde qaıda bıik bolatyn. Aınalyp kelgende, qaı qyzmette júrseńde, aryńdy kirletpeý, abyroıyńdy saqtap qalý ózińe baılanysty.
Óz basym bıik laýazymdy qyzmette boldym dep aıta almaımyn. Memlekettik qyzmette júrip, qolymnan kelgenshe, qazaq rýhanıatyna paıdasy tıetin is-sharalarǵa aralasyp júrdim. Betime salyq qylyp basatyndaı eshteńe jasamadym. Bılikke jaltaqtaǵan kúnim joq. Onyń bárin dáleldep aıtyp, aqtalǵan adamdaı bolǵym kelmeıdi. Meniń shyǵarmalarym men maqalalarymdy, subhattarymdy oqyǵan adamdar bilýge tıisti.
– Olardyń bul oıy neden týǵan dep oılaısyz?
– Olardyń oılarynda ne turǵanyn ózderi biledi. Jalpy bılikti qoldaý úshin, oǵan jaǵympazdaný úshin, memlekettik qyzmette bolý mindet emes, úıde otyryp-aq, armansyz jalpaqtaýǵa bolady. Ókinishke oraı, ondaılar az emes.
– Halyq pen bıliktiń arasynda baılanys joq, bir-birinen alshaqtap ketti dep aıyptap jatady. Solaı bolsa, siz qaı jaqtasyz? Eger halyq jaǵyndamyn deseńiz, halyqqa qatysty taǵdyrly máselelerge aralastyńyz ba?
– Baılanys joq dep aıtý artyq bolar, biraq halyq pen bıliktiń arasy alshaqtap bara jatqanyn amalsyz moıyndaýǵa týra keledi. Ony el ómirine zer salyp, halyqpen kezdesip júrgender, táýelsiz basylymdardy qadaǵalaıtyndar ańǵarady. El ómirindegi qıyndyqtar tek bizde ǵana emes. Televızordy ashyp qalsań, eń órkenıetti elderde de bılikke rıza bolmaı, sherýge shyqqan halyqty kóresiń. Ótkende Gresıadaǵy daǵdarys týraly habardy kórdim. Kóshedegi bireý suhbat berip jatyr: «Meniń zeınetaqym – eki myń evro bolatyn. Qazir ekonomıkalyq qıyndyqqa baılanysty, sony qysqartyp, bir myń evroǵa túsirip jatyr. Men qalaı kún kórem»? – deıdi álgi adam. Zeınetaqysyna bir myń evro alatyn adamnyń kóshege shyǵýy bizge tańqalarlyq nárse sekildi kórinetini ras. Mynalardiki erkelik shyǵar dep oılaısyń. Bılik qoǵamdaǵy kúrdeli problemalardy aıtýǵa múddeli emes. Tek jaqsylyqty aıtyp, eldi tynyshtandyrǵysy keledi. Biraq odan halyqtyń jaǵdaıy jaqsarmaıdy. Barlyq jerde halyq óz múddesi úshin kúresý arqyly ǵana, bılikti kóndire alady. Minekı osy tusta zıaly qaýym, eger shyn máninde zıaly qaýym bolsa, halyqtyń jaǵynda bolýǵa tıisti.
Táýrattan bir mysal keltireıin. Evreı halqy táńirini moıyndamaı, altynnan put jasap tabynyp, kúnáǵa batqanda, eki ottyń ortasynda – qudaıǵa degen súıispenshilik pen halyqqa degen aıaýshylyqtyń qyspaǵynda qalǵan Musa paıǵambar, jany kúızelip otyryp: «O, Jaratqan ıem, meniń halqym aýyr kúnáǵa batty, keshire gór. Al eger keshire almasań, onda meni de kitabyńnan syzyp tasta», – dep, Qudaıdyń emes, kúnáhar halqynyń jaǵyna shyǵady. Halyqpen birge bolýdyń úlgisi osy bolar. Qazir halyqqa joǵarydan qarap, aqylsyz balaǵa aqyl úıretkendeı, uıaltyp sóılep, ustazdyq jasaýdyń qajeti joq. Syrtta – HİH ǵasyr emes, HHİ ǵasyr. Halyqtyń bizden uıalatyn jóni joq, biz halyqtyń aldynda uıalýymyz kerek. Qazaqtyń múddesinqoldap, bılikke batyryp sóz aıta almaı júrgenimiz úshin, shyndyq úshin shyryldaýdyń ornyna, basshylarǵa bas uryp, jaýyrdy jaba toqyp júrgenimiz úshin, sol úshin dáme etpesten dáme etetinimizúshin, taǵy sol sıaqty. Onyń ústine qazirgi jastardyń ishinde kózderi bizden ashyq bilimdileri az emes. Olardyń artyqshylyǵy – biz sekildi sovettik sanamen ýlanbaǵan, aqyl-oılary azat. Sondyqtan aldymen ózimizdiń jaýapkershiligimizdi kótereıik. Shyndyqty aıtýǵa, ádil sóıleýge tyrysaıyq, ol qolymyzdan kelmese, zamanǵa kúılemeı, tynysh otyraıyq. Árıne, kúres órkenıetti túrde, qoǵamdyq oı-pikirdiń yqpalymen bolýy kerek. Al qoǵamdyq oı-pikir aýyzdyqtalsa, sózge, buqaralyq aqparat quraldaryna erkindik berilmese, onyń aqyry jaqsylyqqa ákelmeıtinin arab elderindegi dúrbeleńnen kórip otyrmyz. Bul jaǵyn bılik qatty oılastyrýy qajet. Al meniń qaı jaqta ekenimdi osy pikirlerimnen bilersiz dep oılaımyn.
– Aqyn-jazýshylarmen jaqynyraq aralassańyz, kópshiligi maqtanshaqtaý, birin-biri anekdot etipájýalaǵysh, ishimdikke úıirsekteý, qyz-kelinshekke osaldaý ekenin baıqaımyz. Al siz syrttaı qaraǵan kisigeóte ádepti kórinesiz. Qalamdastaryńyzdyń sondaı minezin qalaı qabyldap jatasyz?
– Adamnyń jeke basyn talqyǵa salý asa abyroıly nárse emes. Kemshilik adam balasynyń bárinde bar. Sergeı Esenın men Muqaǵalı ishimdikke áýes boldy, Baıron qyz-kelinshekke osaldaý boldy… «Qasyna sulýlardyń kóp jantaıdyq», – degen Birjan sal da. Biraq bular ózderiniń ǵajaıyp talantymen arttarynda ólmes mura qaldyrdy. Sol úshin pendelik kemshilikterin keshirýge bolatyn shyǵar. Jalpy uly adamdardyń boıyndaǵy kemshilikti kókke kóterip, ony solardyń talantynyń bir belgisindeı etip kórsetýdiń qajeti joq. Al maqtanshaqtyqty tipti de qabyldaı almaımyn. Maqtanshaqtyq jurttyń bárine de, sol maqtanyp otyrǵan adamnyń ózinen basqa eshkimge de unamaıtyny anyq. Aqyldy adam maqtanýǵa tıisti emes. Oǵan tipti de jaraspaıdy.
Anekdottyń da anekdoty bar. Bir-birimen syılasqan qurbylardyń jarasqan ázili túrinde bolsa, onyń nesi aıyp? Dýlat ekeýmizdiń bir-birimizge shyǵarǵan anekdottarymyz bir jınaqqa jetip qalar-aý.
Meniń ádepti kórinetinim syrt kózge shyǵar. Áıtpese, kemshilikterim bir basyma jetip artylatyn sekildi. Onyń qandaı kemshilikter ekenin meniń áıelim jaqsy bilýge tıisti. Qajet dep tapsańyz, sol kisiden suraýyńyzǵa bolady.
– «Jurttyń nazary mende bolsyn» dep omyraýlap júretin qanattastaryńyz kóp, biraq olardyńarasynda siz kórinbeısiz. Alaıda siz Prezıdent Ákimshiliginiń dálizimen júresiz, kabınetinde otyrasyz. Sonda jumys isteıtin qazaqtarǵa kóńilińiz tola ma? Olar qandaı? Júzinen qazaqsha oılap, qazaqsha tús kóretindeı qalyp kóre alasyz ba?
– Jurt kózine tússem dep, alǵa shyqsam dep, omyraýlap, ózine ózi jarnama jasaý – ózimshildiktiń syrtynda, kemistiktiń ornyn toltyrýdyń amaly dep bilemin. Iaǵnı álsizdiktiń belgisi. Jaqsy shyǵarma jaza bilseń, ataq ta, dańq ta ózinen ózi keledi. Qoldan jasalǵan ataqtyń ómiri báribir uzaqqa barmaıdy. Pasternaktyń «Byt znamenıtym nekrasıvo» degen áıgili óleńi bar: «Sel tvorchestva – samootdacha, A ne shýmıha, ne ýspeh. Pozorno, nıchego neznacha, Byt prıcheı na ýstah ý vseh», – degen. Osy kisiniń aıtqany durys sekildi. Men Prezıdent Ákimshiliginde jumys istemeımin. Onda isteıtin, men biletin jigitterdiń ishinde elge jany ashıtyn azamattar joq dep aıta almaımyn. Qazaq ultynyń azattyǵy úshin mert bolǵan Alashtyń azamattaryna arnalǵan, aqshasy bólingen, maketi daıyn eskertkishti Astanada ornatý týraly usynysty ótkize almaı: «Mynandaı iske shamamyz kelmese, bul arada neǵyp júrmiz», – dep kúızelgen jigitti bilemin. Biraq olardyń qolynda úlken tizgin joq. Al shynyn aıtsaq, ol jaqta memlekettik tildi bilmeıtin memlekettik qyzmetkerler tipten kóp. Olardy qyzmetke alarda, «memlekettik tildi bilý qajet» degen konstıtýsıalyq talapty oryndamaı, belden basyp otyrǵan – basshylyqtyń ózi. Basshylyq jóndelmeı, basqanyń jóndelýi múmkin emes.
– Siz ótken jolǵy bir áńgimeńizde: «Mynaý sumdyq boldy, elimizdi buryn-sońdy bolmaǵan jaǵympazdyqderti jaılap barady», – degen edińiz. Kimderge qarap túńildińiz?
– Bul mensiz de aıtylyp júrgen belgili áńgime ǵoı. Muhtar Shahanovtyń úlken qoǵamdyq problemalardy kótergen, «Qyrǵyz everesi» atty kitaby jaryq kórdi. Sonyń ishinde Ortalyq Azıa elderindegi jeke basqa tabyný, jaǵympazdyq sekildi keleńsizdikke arnalǵan taraý bar. Sonda Túrkmenbashy Saparmurat Nıazovty qudaıǵa teńep óleń shyǵarǵan aqyn týraly sóz bolady. Árıne kezinde buǵan kóbimiz kúlgen bolatynbyz. Biraq kóp uzamaı ózimizdiń de basymyzǵa keletinin baıqamappyz. Ondaı aqyndar ózimizden de tabylyp jatyr. Mınıstrler men oblys basshylaryn bylaı qoıǵanda, mekemeniń dırektorlaryna sheıin «Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha» demeı, sóz sóılemeıtin boldy. Prezıdent tikeleı tapsyrma bermese, túk istemeı otyra beretin sekildi. Maqala jazsa boldy, memleket basshysyn kókke kóterip, maqtaý normaǵa aınaldy. Sál-pál bolsa da yńǵaısyzdaný degen joq. Árıne, basshyny synaǵannan góri, ony maqtaý tıimdi bolýy ábden múmkin. Bul arada Prezıdenttiń óz basy týraly áńgime joq. Áńgime qoǵamdaǵy etıka jaıynda. «Meshkeı degen jaqsy at emes» degen sóz bar. Al jaǵympaz odan asqan jaǵymsyz. Jaǵympazdy kórgende, meshkeımen jylap kórisýge bolatyn sekildi. Ádette jaǵympazdyq totalıtarlyq júıe men dara bıliktiń tusynda damıdy. Keshegi keńes zamanynda memleket basshysyn jer-kókke syıdyrmaı maqtaý mindet sekildi bolatyn. Kósemdi maqtaǵan aqyn-jazýshylardyń ataq-dańqtary jer jardy. Umytpasam, ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń aıaǵy, búkilodaqtyq úlken bir jıynda Gorbachevty jarysa maqtap jatqanda, komsomoldyń birinshi hatshysy, jas jigittiń: «Joldastar, Gorbachevti maqtaı bermeńizder, mundaı uly adamdy maqtaýdyń qajeti joq»,– dep, jurtqa basý aıtqan bolyp, ózi olardan da asyp túskenin kórip, búkil el kúlgen edi. Ol zaman ótti. Ótkendegi soraqylyqtardy qaıtalaý – el bolmaýdyń belgisi. Órkenıetti elderde memleket basshysyna ashyqtan ashyq jaǵympazdaný, maqtaý úrdisi joq. Internetke qansha úńilsem de, Obamany, Sarkozıdi, Markeldi, tipti bizge jaqyn Reseıdiń Prezıdenti Qudaıǵa, paıǵambarǵa teńegen, roman, poema jazǵan belgili aqyn-jazýshylardy kezdestirgen emespin. Bul aýrý qoǵamdy ilgeri bastyrmaıdy, álemdik qaýymdastyq aldynda bedelimizdi túsiredi, kúlki qylady. Osy arada Prezıdenttiń: «Aý, aǵaıyn, qoıyńdar, meni uıatqa qaldyrmańdar»,– degen bir aýyz sózi kerek sıaqty.
– Memleket ádebıet pen ónerge alabóten qamqorlyq jasaýy tıis pe? Muny «masyldyq kózqarastan arylmaý» dep jatady keıde…
– Memleket ádebıettiń de, ónerdiń de damýyna jaǵdaı jasaýǵa mindetti. Óıtkeni ádebıet pen óner – ulttyq damýdyń negizgi kórsetkishteriniń biri. Qazir kitaptar memlekettik tapsyryspen jaryq kóredi. Baspalar, «Atamuradan» basqasy, naryqtyq jolmen óz betinshe kitap shyǵaryp, ony satyp paıda tabý isimen shuǵyldanbaıdy dep aıtýǵa bolady. Al memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptar kitaphanalarǵa ǵana ketedi. Taralymy – 1000-2000 dana. Iaǵnı kitap dúkenderine túspeıdi, oqyrmanǵa jetpeıdi. Shyqty degen aty ǵana. Keńes úkimeti kezinde Qazaqstanda júıeli kitap saýdasy bolatyn. Qazaq tilindegi kitaptar 30 000, odan da kóp taralymmen shyǵatyn. Táýelsizdikten keıin kúıredi. Onyń jańa formasyn taýyp, qaıtadan jandandyrý isi qıynnyń qıyny bolyp otyr. Mundaı sharýa jeke adamnyń qolynan kelmeıdi, memleket qana iske asyra alýy múmkin. Qazaq kitaptaryn satýdyń amaly tabylsa, baspalar naryqtyq jolǵa túser edi. Ótpeıtin nashar kitaptardy shyǵarý zor shyǵynǵa ushyratatyndyqtan, tek jaqsy týyndylardy shyǵarýǵa múddeli bolar edi. Jaqsy kitap ótkennen keıin, baspanyń da, avtordyń da jaǵdaıy jóndeler edi. Jaǵdaıy jóndelgen jazýshy joǵarǵy jaqtaǵy basshylarǵa jaltaqtamas edi; elge buıyrsa da, ózine buıyrmaı qoıǵan táýelsizdikke qol jetkizer edi. Biraq, ókinishke oraı, munyń bári ázirge arman ǵana bolyp otyr. Al jaǵdaıyn jóndeý úshin, joǵarǵy jaqtan ataq kútip, orden, stıpendıa, baspana dámetip, qypylyqtap otyrǵan jazýshy qaıdan táýelsiz bolsyn. Olardy, «jaqsylyq» jasap, ózine qaratyp alý bılikke de tıimdi. Minekı, jaǵdaıdyń túri osyndaı. Biraq osylaı eken dep ómirdiń yǵyna jyǵyla berý shyn jazýshyǵa abyroı ápermesi anyq. Tarıhta qalýǵa dámesi bar qaıratkerler keıingi urpaqtyń jazǵyrýynan ımenýi kerek. Keshegi sovet zamanynda shyndyqpen birge bolǵysy kelmegen, bas paıdasynan aspaǵan, buqpalap kún keshken kókelerimizdiń búgingi urpaq sanasyndaǵy bedeli jaqsy dep aıta almaısyń. Olardyń jaǵdaılary barǵan saıyn qıyndaı beredi. Óıtkeni tarıh qatal, isińe qarap, úkim shyǵarady. Oǵan qarsy shaǵym jasaý múmkin emes.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan – Aıgúl AHANBAIQYZY
