Poves

"Altaı óńirine alpys jyldan beri dál osyndaı qalyń qar jaýǵanyn kórgen joqpyz", – desedi qarıalar.

Rasynda da, bas kótertpeı jaýǵany sonshama, esiktiń aldy, qoranyń mańyndaǵy qardy tazalap úlgere almaısyń, Aýyl-úıdiń arasyna kúrep jalǵyz aıaq jol salýdyń ózi azaby mol jumys. Keıbir salaq kisilerdiń bel aǵashy borsyǵan mal qamaıtyn qoralary syr berip aldy – top etip tóbesi oıylyp túsip jatyr. Kúnniń kózi jylt etip ashyla qalsa, appaq qardyń astynda búk túsip, qazdyń jumyrtqasyńdaı tompaıyp-tompaıyp tilsiz jatqan úılerdi, sol úılerdiń qar keptelgen murjasynan julyndaı kóterilip, jýastaý býdaqtaǵan tútindi kórip, bul aýyldyń adamdary qarǵa tunshyǵyp ólip qalmaǵanyna táýba jasaısyz.

Tórt túlik tebin joq, omalyp qorada tur. Tebinge shyǵarǵandy qoıyp, sýatqa apara almaı áýre-sarsańda júr.

Mine, urlanyp bastalyp japalaqtaı jaýǵan qar máńgilik sabyrmen aspan astyn túgel jaýlap alǵan. Aspan dep, baıaǵy uǵymmen aıtamyz, áıtpese aspan joq, myń-mıllıon — sansyz qar kóbelekter ǵana bir-birin qýa jarysyp, oıyna kelgenin isteıdi. Osynshalyq ǵajap, qulaqqa qorǵasyn quıǵandaı tynyshtyqty Nurjan buryn kórmep edi. „Dúnıede qar jaýǵan sáttegideı beıbit te tynysh ómir bar ma eken,— dep oılady júzin aspanǵa qarata. Jybyr-jybyr qalyqtaǵan qar japalaqtar betine asyqpaı kelip qonyp, jylbysqalana erip, sýǵa aınalyp betin aıǵyzdap aǵa jóneledi. Eptep qytyqtaı ma-aý...

Ór Altaıdy jaılaǵan úsh jylǵy qurǵaqshylyqtyń esesin osynaý es jıdyrmaı jaýǵan qar qaıtaratyndaı. Tópelep jaýǵan qar alǵashynda, qyzyq ári ádemi bolyp kóringen. Aqqala jasap, asyr salyp oınaǵan balalar, ulpa mamyqqa aýnap jetisken aýyldyń qaıqy quıryq ıtteri ásirese máz edi. Úlkender jaǵy da kelesi jazdyń jańbyrly, rysty jyl bolaryn sáýegeılep, asa rıza peıilde-tin. Amal ne, saǵynyp kórisken qardyń aıaǵy, úlken jutqa aınalmasa neǵylsyn: eldi de, jan-janýardy da ábden zyqysyn shyǵaryp, mezi etkeni ras edi. Borap, uıtqyp soǵar tentek minez de tanytpaı, ún-túnsiz jaýyp alǵany aýyr eken: birde uıqyń keledi, birde óz-ózińnen jer tepkilep aıǵaılaǵyń keledi — sezimiń selt etpeıtin sergeldeń kúı keshesiń, áıteýir, basynan kene shaqqan adamdaı meń-zeń, óz aldyna laǵyp, buıyǵy tartqan bireýler.

Japalaqtap jaýǵan qardan qorǵalap úıinde otyra berse de bolýshy edi, oǵan dáti shydamady bilem. Esikten shyǵa deldıip kókke qaraǵan Nurjan, tizeden asqan qardy ombylap, keńsege qaraı tuńǵysh ret iz saldy. Ózinen basqanyń bári qyrylyp qalǵandaı bolyp sezilgen, sóıtse sovhozdyń keńsesi bos emes. Ýpraı bastaǵan úsh-tórt adam karta oınap otyr eken. Qýanyp qaldy.

— Hal qalaı, bala?— dedi ezýindegi temekiniń sabaq jaǵyn úzip alyp, túkirip tastaǵan bastyq.

— Dalada qar jaýyp tur,— dedi Nurjan.

— Qar bes kúnnen beri jaýyp tur.— Ýpraı qolyndaǵy qarǵanyń mátkesin bylǵarysy jyltyraǵan stoldyń ústine perip qaldy.— Qane sen de bir kartańdy ash,— dedi sodan soń, qarsy aldyndaǵy qara jigitke. Ol osy aýyldyń aqshasyn esepteıtin býhgalter edi.

— Minekeıińiz, baseke, bizdiki valet.

— Túsinikti. Ar jaǵyn ashpaı-aq qoı, jarqynym. Kóp bolsa taǵy eki valetiń bar shyǵar. Bizdiki — úsh dama. Trınka zańynda úsh erkekti árqashanda úsh qatyn jeńedi,— dep tozyǵy jetken stoldyń ústindegi aqshany sypyryp, qaltasyna saldy.— Júr, bala, sende jumys bar.

Nurjan bólimshe meńgerýshisine erip qarsydaǵy kabınetke kirgen. Ýpraı tórdegi menshikti ornyna nyǵyzdana otyrdy da:— Ómirde de solaı,— dedi.

— Túsinbedim,— dedi Nurjan qabyrǵaǵa qatarlaı tizgen maı-maı kir oryndyqtyń birine syqyrlata jaıǵasyp.

— Úsh valetti úsh dama árqashanda, tipti úıde de jeńe beretinin aıtamyn da.

— Onyńyz ras.

— Ony qaıdan bilesiń? Áli qatyn alǵan joqsyń.

— Sizderdi kórip te...

— Já, sharýaǵa kóshelik,— dep, jigittiń sózin aıaqtatpady.— Al, bala, jolǵa jınal. Sen baratyn boldyń.— Temekisin tutatty da, shyrpysyn sóndirmesten shertip jibergen. Munshama dál bolar ma, qaǵaz qoqym salatyn shelektiń ishine sónbeı túsip, lap etip jana bastady. Nurjan sóndirmekke tura umtylyp edi:— Tıme,— dedi Ýpraı mańǵaz únmen.— Jana bersin.

— Órtenip ketermiz, aǵa.

— Órtenip ketsek arman ne... Keńirdekten jaýǵan qardyń ortasynan órt shyqsa, álemge áıgili jańalyq bolmas pa edi... Sonymen...

— Sonymen, aǵa...

— Janyńa taǵy da eki jigitti tandap al da, erteń erte attanyp ket. Óziń qaldyryp ketken sybaǵa ǵoı, endi óziń alyp kel.

— Aıyrtaý menen basqa jurtty qabyldamaı ma eken... Kúzdiń sylbyrańynda tabanymnan taýsylǵanym da jeter, kelisimimdi bere almaımyn.

— Ol jaǵyn biz... sizden suramaımyz da, shyraq... Davaı, tiliń men jaǵyńa súıene bermeı saparǵa daıyndal. Óz traktoryńa kóńiliń kónshimese, osy aýyldaǵy on DT-nyń kóńilge jaqqanyn tańdap al, pojalysta, qolyńnan qaqpaımyz.— Budan soń ózi uzaq býlyǵyp jóteldi.— Apyraı, osy bir kóksaýlyq ıtshe erip arylmady-aý. Tamaǵymdy jybyrlatady da turady.

— Maı eritip ishińiz,— dedi Nurjan.

— Endeshe, sol jeńesheńniń eritip qoıǵan maıy sýyp qalar, men kettim, Joldaryń bolsyn.

Ornynan asyǵa turyp esikke betteı bergende, álginde ǵana kápersiz otyrǵan jas jigittiń jan daýsy shyqty:— Aǵasy, oý, aǵasy! Bir mınýt aıaldaı turyńyzshy!

Ýpraı qol saǵatyna shapshań qarady da:

— Taǵy ne?— dep surady sharshańqy únmen.— Úzdik-sozdyq qylmaı aıtaryńdy srazy aıt, ákrı.

— Men barmaımyn,— Ýpraı túsinbeı qaldy ma:

— Qaıda?— dedi.

— Aıyrtaýǵa shóp ákelýge... basqalardy jiberińiz. Jorǵanyń arqasy qurǵamaıdy dep, nemene osy qyms etse menen kóre qalasyzdar. Bul aýyldaǵy traktorıst jalǵyz meni be ekenmin, qazir ekiniń biri mine shabady.

— Ondaı bolsa, jaqsy.— Basyn ustap sál oılanyp turdy da asyqpaı baryp „taǵyna" otyrdy. Asa sabyrlylyqpen jan qaltasyna qol saldy, shylym alyp tutatty. Lapyldap janǵan sirińke shıin ári-beri aýnatyp otyrdy da, ádetinshe shertip qaldy. Biraq osy rette buryshtaǵy shelekke jetpeı-aq sónip qalǵan. Sodan soń temekisin raqattana sordy, tútinin múldem jutyp qoıdy da, qaıtara shyǵarmaǵan qalpy stoldy alaqanymen salyp qalyp, aıǵaıdy sala ushyp turdy. Tek osy sátte ǵana apandaı aýzynan tútin burq etip atyldy.

— Oıbaı-aý, mynaý ne degen myljyń edi-áı, ákrı... dúzge otyryp-otyryp, aıaqtamaı aınyp turyp keter bádik eken-aý. Sen ekiniń bir emessiń, shyraq. Sen... muqym aýdannyń mańdaı aldy mehanızatorysyń, bildiń be?!

— Bildim, aǵasy, bildim. Biraq...

— Biraqty qoıa tur, shyraq. Neni bildiń?..

— Aıyrtaýǵa meni jibermeıtinińizdi. Óıtkeni ondaı qaýipti jerge „mańdaı aldy" adamdy aıdamaıdy.

— Tfý, eneńdi... Ne degen kók mı ediń.— Ernindegi temekiniń sabaǵyn tistep, úzip aldy da túkirip tastady. Bul — bólimshe basqarýshysynyń ashýlanǵandaǵy ádeti edi. Mańaıynda aq jońqasy shyǵyp jatqan papırostyń túkirindilerine qarap, Ýpraıdyń bir kúnde neshe ret ashýlanǵanyn sanap alýǵa bolýshy edi. Ala kóleńkeleý bólmede ekeýi de biraz únsiz, tym-tyrys otyryp qaldy. Aıadaı terezeden syrtqa úńilseńiz, japalaqtap jaýǵan qardy ǵana kóresiz. Basqa dúnıe — qarań, anda-sanda qarsydaǵy býhgalterıa bólmesinen aýyl azamattarynyń áldenege máz, qarqyldap kúlgeni estiledi. Nege ekeni belgisiz, Ýpraı aıaq astynanjýası qaldy. Nurjan osy kisiniń qyltqyp, qysqa kúnde qyryq ret ózgerer minezine tań.

— Aǵa,— dedi Nurjan qońyr daýyspen.— Siz bir nárseni baıqaısyz ba? Máselen, fızıkada mynadaı zań bar.— Ýpraıdyń aldynan bir bet aq qaǵaz jáne qyzyl qaryndash alyp jaza basta-dy.— Iaǵnı zattyń erkin túsý údeýi onyń massasyna tipti de baılanysty emes. Minekı, formýlasy. Qarańyz.

Ǵ-A

— Ony nesine aram ter bolyp aıtasyń. Endi elýden asqanda oqý qonbaıdy maǵan. Meniń ómir týraly óz formýlam bar. Ol — adamnyń qyzmet istep ósýi, tipti de onyń qabiletine baılanysty emes. Mine, formýlasy.— Nurjan usynǵan qaǵazǵa ol da jazdy.— Iaǵnı ýpravláúshıı teń — búkil aýylǵa...

Ý-A

Nurjan eriksiz kúlip jiberdi. Kúlip jiberdi de:— Demek, aǵasy, saý jelip turǵan tehnıkamen Aıyrtaýdan pishen alyp kelý, tipti de traktorısterdiń „mańdaı aldy" mehanızatorlyǵyna baılanysty emes. Kez kelgeniniń qolynan keler sharýa bul.

— Sen osy, kimnen týdyń, ákrı?

— Sizden emes, árıne.

— Ony ózim de bilemin... Davaı syńar ezýlemeı jol qamyna kiris. Atań qazaqta „Kóp sóz — boq sóz" degen mátel baryn bilesiń.

— Atamyz qazaqta „Aqyl adamǵa jas kezinde emes, qartaıǵanda kerek" degen sóz jáne bar.

— Atamyz qazaq tilimen oraq orǵan el ǵoı, aıtsa — aıtqan da shyǵar.— Ornynan turyp ketýge yńǵaılanyp edi.

— Oý, aǵasy,— dep Nurjan qosa qımyldady.

— Ne boldy? Esińe taǵy bir formýla tústi me?

— Eger bir dene ekinshi denege qandaı kúshpen áser etse... Já, qoıshy, báribir uqpaısyz. Aıyrtaýǵa menen basqa bireýdi jiberińiz.

— Sen de sondaı keri kúshpen áser etip otyr ekensiń ǵoı! On jyldyq bilimiń bar, óziń aýylǵa esepshilikke de jaramaı júrsiń. Al men bolsam halqymdy jıyrma jyldan beri bes-aq klass bilimmen basqaryp kelemin.

— Al siz,— dedi Nurjan jaıbaraqat jaýap berip,— Geron formýlasyn, Nútonnyń búkil álemdik tartylys zańyn, qos mekendiler klasyn, baqa-shaıannyń ish qurylysyn, Abaı, Jambyl, Muhtarlardyń ómirbaıan, óleń-shyǵarmalaryn, Ýrýgvaı, Paragvaı degen elderdiń qaı jerde ornalasqanyn, tipti jer sharynda neshe muhıt, neshe qurlyq baryn...

— Jetti, jetti...— dep eki qulaǵyn basty Ýpraı.— Núton degen shaldyń basyna alma qulap, shoshyp oıanǵanyn bilmeıdi deısiń be? Burundaıda úlken qyzym týrady, aldyńǵy jyly baryp qaıtqanmyn.

Nurjan ishegin basyp uzaq kúldi. Qar tynymsyz jaýyp tur. Qarsy bólme — qarq-qarq kúlip jatyr.

Ýpraı budan soń kúlkisin tyıa almaı otyrǵan Nurjanǵa aqyl úırete bastady.— Davaı, sen, shyraq, kúlkini doǵar, ákrı. Zato, men sharýashylyqty bilemin, soǵysqa baryp sendeı saýdaıylardy qorǵaǵanymdy bilemin, qysqasy — seniń Aıyrtaýǵa attanyp, kúzden qalǵan shópti alyp kelerińdi bilemin!

— Soǵysta men de bolǵanmyn, aǵa,— dedi Nurjan.

— Kepkenińniń basy.

— Iá, ras aıtamyn. Shekarada slýjıt ettim. Soǵystan aıyrmashylyǵy — atyspaǵanymyz, atysýǵa jibermegenimiz ǵana... Otandy oq atpaı kúzetý, anaý-mynaý soǵystan áldeqaıda qıyn. Óıtkeni jaý kózge kórinip turǵan joq. Sizder sekildi „ýralap", tıse terekke, tımese butaqqa dep, teris qarap, kózdi jumyp oq jaýdyra bergen joqpyz...

— Osy kúngi jastar nasharlap, tuqymymyz azyp barady,— dep qolyn bir-aq siltedi Ýpraı.

— Tuqymnyń azýy sortyna baılanysty ǵoı, aǵa...

Sózden tosyldy ma, áldebir nárse oıyna tústi me, basqarýshy terezeden tysqa kóz salyp, oılanyp otyryp qaldy. Qar tipti údeı túsken sekildi. Adamdy jyndandyryp jiberetindeı tynyshtyq ornap edi, onyń ózi uzaqqa barmady.

— Iá-á, biz ne kórmedik,— dedi aýyl aǵasy tereń kúrsinip. Qara kóleńkeleý bólmede qara tory júzi odan ári qabaryp, tútigip otyrǵandaı.— Ne kórmedik. Endi mine, saýdyń tamaǵyn iship, aýrýdyń sózin sóılegen urpaqpen uryssyp, júz jylǵa bir-aq qartaıǵanymyz. İshkenderi — aldynda, ishpegenderi — artynda, kóılek — kók, tamaq — toq.

— Taýsylmańyzshy, aǵa, men-aq baraıyn.

— E, báse,— dep qarq ete qaldy Ýpraı.—"Abyroıly komsomol" dep aýdandyq gazetke beker jazbaǵan eken. Alǵashynda osy qıqar jigittiń qaı jeri abyroıly, dep náýmezdenip júr edim, ol oıym beker bolyp shyqty.

— Odan da sol gazetińizdiń jazbaı-aq qoıǵany jaqsy edi. Meniń famılıamdy jazyp, qyzdyń sýretin basyp qudaı urypty.

— Men ózińniń sýretiń shyǵar-aý degenmin. Osy kúni qyz ben jigitti aıyrý qıyn bolyp ketti ǵoı. Shashtary jelkesin jaýyp, shalbar kıgen albastylar.— Býlyǵyp kelgen jótelin tamaǵyn kenep basty.

— Jeńeshemniń eritip qoıǵan maıy sýyp qalar, toq eterine kóshelik, aǵa. Sizge qoıar úsh shartym bar.

— Aıt, aıta ǵoı, shyraq. Qasqaldaqtyń qany, adamnyń jany emes shyǵar.— Ornynan turyp, Nurjannyń qasyna keldi.

— Birinshiden, kómekshilikke Amanjandy alamyn. Ol — óte senimdi de myqty jigit.

— Oı, qudaı-aı,— Ýpraı qarq etip kúlip jiberdi. Sodan soń Nurjannyń arqasynan qaqty.— Áket, áket sol ıtaıaq aýyz soıqandy. İshki jaqqa eptep qaldyryp ket ózin... sońynan izdep barar adam da joq.

— Joǵalsań izder adamǵa qaı qaısymyz da zárýmiz-aý, aǵa. Sonymen, ekinshi kómekshilikke — Baqytjan shydas berer. Terisi qalyń, tolyq jigit, aryq-turaq bizderge jylý berip júrer.

Ne der eken dep basqarýshynyń betine qaraıyn dep edi, ol terezege burylyp, myqynyn taıana oılanyp tur eken. Birazǵa deıin jaýap bolmady.

— Kimdi deısiń?— dep qaıta surady sol teris qaraǵan qalpy.

— Baqytjandy.— Qyshyǵan jerine tıgenin Nurjan da bildi. Qasaqana qattyraq aıtty.

— Ol jigittiń ózi qalaı eken, sharýaǵa qyry joq, bos belbeý, orasholaq emes pe... Mynadaı jaýapkershiligi úlken, qıyn saparǵa jarar ma eken?..

— Aıyrtaýdan shóp ákelý Sandybadtyń jetinshi sapary emes shyǵar.

— Shyraǵym, Sandybadtyń sandalbaıynan myń ese aýyr sapar bul. Jigittiń jigiti ǵana tótep bere alar. Onyń ústine bıyl qys qatty, qar qalyń. „Qar qyzy..." degen bále oıanyp ketipti dep júr ǵoı. Ne qut, ne jut...

— Ol jaǵyn men bilmeıdi ekenmin.

— Bilmegeniń jaqsy, báribir osy kúngi jastar senbeıdi.

— E-e, esime jańa tústi... Qar qyzy týraly ańyzdy aıtasyz ǵoı. Kúzde Aıyrtaýǵa barǵanda estigenmin. Ras bolsa ǵoı, shirkin... Nurjan bul sózdi ah uryp armanmen tolqyp aıtty.

— Ras bolsa, sol qyzǵa úıleneıin dep pe ediń? Já, byljyraqty qoıalyq, úshinshi shartyńdy aıt, shyraq.

— Úshinshiden, aǵasy, ústińizdegi tonyńyzdy basyńyzdaǵy qundyz qulaqshyndy, aıaǵyńyzdaǵy aq pımany prokatqa bere turasyz. Aman-esen qaıtyp oralsam, ózińizge qaıtaramyn...

Ýpraı keńk etip kúldi. Kúldi de:— Múmkin ishtánim men ish kóılegimdi qosa alarsyń...— dep mysqyldaǵan.— Rasynda da, Qar qyzyn aıttyrýǵa baratyndaı-aq, úlde men búldege oranbaq-aý.

— Úlde men búldege, aǵasy, tek qana bastyqtar oransyn degen zań quryǵaly alpys jyl boldy. Al ish kıimderińiz maǵan keńdik jasaıdy.

— Endeshe, barlyǵy da keńdeý...

Osy kezde esik syńsyp ashyldy da, Baqytjan syǵalady. Jyp etip qaıta jaba berip edi, ary-beri teńselip júrgen Ýpraı:

— Beri kel, eı,— del daýystap shaqyrdy. Birin-biri ıtere tabaldyryqtan attaǵaı Baqytjan men Amanjan, esik kózinde qaltıyp turyp qalyp edi.— Tórge shyǵyńdar, uzyndy-qysqaly qoqıqazdar,— dep ázildegen boldy Ýpraı. Ekeýi birdeı adymdap kelip, Nurjannyń janyna jaıǵasty.

— Úıińizge barsaq qoı, dál osylaı qurmettemes edińiz,— dedi Amanjan ádettegi shataqqa qumar mort minezine basyp. Onyń sózin bólimshe basshysy múldem estimegen.

— Másele bylaı, jigitter,— dep tóteden bastap edi, Baqytjan da tynysh otyrmaı, bir qysyr sózdi byqsyta jóneldi.

— Aǵasy, jańa siz bizdi qoqıqaz dep oskarbıt ettińiz, ondaı qus baryn qaıdan bilesiz. Aıtalyq, mektepte bıologıa, zoologıadan menen artyq biletin bir oqýshy bolmaýshy edi. Áli esimde...

— Esteligińdi tezdetip aıt, kún sýyq,— dedi Amanjan.

— ... Áli esimde, altynshy klasta oqyp júrgenimde „kóshpeli shegirtke", „kókqasqa shegirtke" degen eki suraq keldi. Shegirtke, — dedi Ýpraıǵa bajyraıa qarap,— óte meshkeı bolady, aǵa.

— Senen de me?— dedi Amanjan tek otyrmaı.

— Sózdi bólme, bul saǵan qatysty másele emes. Aıtalyq, bir urǵashy shegirtkeniń urpaǵy ózderiniń damý merziminde 300 kılogramnan artyq jas ósimdikterdi jeıdi eken. Shegirtke, joldas ýpravláúshıı, jem talǵamaıtyn zıankes...

— Sonda qalaı?— Ýpraı alaqanyn jaıa surady. Ǵajap, ne ashýlanbady, ne uryspady, qurdasymeı qaljyńdasyp otyrǵandaı jaıbaraqat ta myqty jaýap qaıtardy.— Sender qoqı qaz, men — shegirtke bolǵanym ba? Sol sen aıtqan altynshy klasta meniń ulym da oqıdy. Kitapty únemi daýystap oqıtyn, sodan estip edim, qoqıqazdar tamaqtanǵan kezde jıi-jıi qarqyldaǵan turpaıy ún shyǵarady degendi...

— Bir de — nol, aǵa, sizdiń paıdańyzǵa,— dedi Amanjan.

— Já, jigitger, oınasaq ta biraz jerge bardyq,— dedi Ýpraı,— másele bylaı...

— Myqtylarym sóz aıtsa, bas ızeımin shybyndap...

— Qańtardyń qaqaǵan sýyǵynda shybyndamaı, sózge qonaq ber,— dep Baqytjanǵa jekip tastady. Anaý qaıtyp jaǵalaspady.

— Másele bylaı...

— Aǵa,— dedi baǵanadan beri lám demeı otyrǵan Nurjan.— Sapar máselesin ózimiz-aq retteıik. Tek, jyly kıim jaǵyn qaıtemiz.

— Sen de bir qadalǵan jerińnen qan alatyn bále ekensiń. Járáıdi, meniń pımamdy al.

Ýpraı áńgime tamam degendeı ornynan turdy. Shapshań qımyldap esikke bettedi de, sońynan ilese shyǵyp kele jatqan úsh jigitke jalt buryldy.

— Men senderdi aıaımyn, shyraqtarym. Bul sapar — óte qaýipti ekenin de bilemin, amalym qaısy,— dep alaqanyn jaıa sharasyzdyq qalyp tanytty.— Sovhozdyń maly qyrylyp jatyr. Tis shuqıtyn shóp joq. Úsh jyl qatarynan bolǵan qurǵaqshylyq esimizdi shyǵaryp jiberdi. Eger dál osylaı taǵy bir jyl kárin tikse syrty túk, ishi boq haıýan qalmas. Ondaı jaǵdaıda bizdiń jer basyp júrýimiz ekitalaı.

Barlyǵy dabyrlasa tysqa shyqqanda qardyń baǵanaǵydan ary údegenin baıqady. Qalyń jaýǵan kezinde tóńirek qara quryqtana tutasyp, kórinbeı ketedi eken. Áp-sátte-aq qaraıǵan nárseni aq kıizge orap tastaıdy. Dál qazir jer betinde qara túr joq, muqymy — appaq. Sol appaq laısańnyń ishine engen kisi de tabıǵattyń ázirgi boıaýyna kóshe jóneldi. Alǵashqy qar japalaǵy Nurjannyń uzyn kirpigine kelip qona qalyp edi, erigen joq, kirpigi qımyldaǵan saıyn, qosa shoshańdap kóbelekshe jabysyp tur.

Dúnıe jym-jyrt. Qar qylǵytyp qoıǵandaı.

— „Qar qyzyn" kórseńder sálem aıtyńdar, úsh jyl kenezemdi keptirip, qańsytqany da jeter. Bir shalǵa ókpeleımin dep, muqym eldi qyryp almasyn,— dedi bólimshe basqarýshysy oıyn-shyny aralas. Qundyz bórkin basynan julyp aldy da, jambasyna qaǵyp-qaǵyp, qaryn túsirip qaıta kıdi.

— „Qar qyzy" degen qıssany qaıdan shyǵaryp júrsinder osy. Ondaı ertekke qazir bala da senbeıdi. Áıda, ne turys, kettik,— dedi Amanjan tyqyrshyp.

— Aǵa, sizdiń úıden orazamyzdy ashyp shyqpaımyz ba?— dedi Baqytjan.— Qaýipti tapsyrmamen attanyp baramyz, múmkin, bul aqyrǵy dámimiz shyǵar...

— Qaıdaǵyny ottama!— dedi Ýpraı.

— Osy kúngi jastar buzylǵan...— dedi Nurjan mysqyldap.— Al, saý bolyńyz, aǵa. Endi kóre almaspyz sizdi. Tańerteń erte júremiz ǵoı.

— Saý bolyńdar. Degenmen aqyl tapqan sender me deımin. Kóringenmen keńirdektesip abalasyp aýylda júrgenshe, aıdalada oıhoı dúnıe keship, jandaryń tynyshtalady. Meniń kúnim bolsa mynaý, topalańdardyń tutqyny bolyp, ólgenshe túspes qamytty moınyma ilip júrgenim... Keıde eki qolymdy tóbeme qoıyp, basym aýǵan jaqqa laǵyp ketkim keledi... Áı, qoıshy, bireýdiń muńyn bireý tyńdaǵan zaman ba?..

Ýpraı qolyn jalǵyz-aq siltedi de, jalt burylyp júre berdi. Jigitter ań-tań. Qapalaqtap jaýǵan qardyń astynda súmireıip turyp qalǵan.

— Ómirde osyndaı da adamdar bar,— dedi Nurjan, eki jaǵasy men óńirindegi ulpany qaǵyp.— Qaı sózine senerińdi, qaı minezine kónerińdi bilmeı dal bolasyń.

— Ekeýine de sen, ekeýine de senbe,— dep jumbaqtady Baqytjan.

— Al, ne turys,— dedi shydamsyz Amanjan.— Bizdiń úıge kettik.

Shyrmaýyq salyp ashytqan bal syra bar...

— Áýeli jol qamyna kiriseıik,— dep edi Nurjan.

— Oǵan kirisetin túk te joq. Traktorǵa ot aldyramyz da, qaıdasyń Qar qyzy dep ańyratyp qoıamyz. Áıda, júrińder,— Eki jigittiń eki jeńinen ustap dyryldata jóneldi.

Olardan basqa qybyr etken jan joq edi dalada. Ánsheıinde, yrbyńdap, arsyldap aıaqqa oralǵy bolar ıt-ekesh ıtke deıin ıne jutyp, qyrylyp qalǵandaı, Qarqyldap ushar qarabaıyr qarǵalar da jym-jylas. Tek qana qar — aspanda, jerde. Sol qar muhıtynyń ortasynda qalqań qaǵyp, ala jónelgen úsh jigit Amanjannyń qos bólmeli aǵash úılerine jaqyndaǵanda, aldarynan atty adam jolyqty. Saýyrynan qarly sý sorǵalaǵap attyń aq, qara, qulasyn ajyratý qıyn, qystap jibergen qatty júristen eki búıiri solyqtap, tanaýy pyr-pyr etedi. Er ústindegi erkek taralǵy baýǵa aıaǵyn shirene tirep:

— Ýpraıdy kórdińder me?— dedi.

— Osy jańa ǵana úıine ketti,— dedi Nurjan.— Asyǵyssyz ǵoı.

— Ákeńniń aýzyn... Asyqpaǵanda qaıtem... Mal qyrylyp jatyr,— dedi tútigip.

— Kimniń ákesin aýyzǵa urasyz?— dep qyrsyqtana surady Amanjan.

— Barlyǵynyń da... Osydan úsh kún buryn qar ıterip, qoıǵa tebin arshyp berýge bir traktor jiberem dep edi, áli joq. Jańa úıine barsam, traktordy qarmen kómip, balalarǵa syrǵanaq jasap beripti de, shalqasynan túsip, aýzynan sý aǵyp mas bolyp jatyr.

— Oı, odan shyǵady,— dedi Baqytjan.— Báse, ózi de, DT-sy da joq bolyp ketip edi.

— Al endi bar úmit senderde,— dedi Qoıshy jalbaryna qarap.— Sender júrinder. Aqysyn qaltamnan da tóleımin, náret te japtyraıyn. Ákesiniń aýzyn... elý sharshy shaqyrym jerdiń tebinin arshyp berdi dep, qol qoımasam, atymdy basqa qoıyńdar.

— Bizdi Aıyrtaýǵa pishen ákelýge jiberip qoıdy, aǵa. Áıtpese keliser edik.— Nurjan sypaıylap jaýap berip edi, anaý qamshysyn bir-aq siltedi de, býy burqyraǵan atyn eki ókpeden tebinip qaldy.

— Oı, qudaı-aı, sendermen qysyr áńgime quryp turǵanda bes-alty toqty ólip qaldy-aý. Ýpraıdyń ózine malyn sanap berip, basym aýǵan jaqqa laǵyp ketpesem...

Quıyn-peren shapqylaı jóneldi. Artynda burqyrap qar borany qaldy. „Munyń da basy aýǵan jaqqa laǵyp ketý oıy bar, erikterine salsa, bul aýylda bir túıir adam qalǵysy joq,— dep oılady Nurjan.— Sonda qaıda barady?"

Qar tolastar emes... Únsizdikti de osy qardan úırený kerek shyǵar...

Amanjannyń sheshesi dúnıe júzindegi tuıyq áıel edi. Kóshede kezdesse, joq bolmasa úıine kir nemese úıine kelip sálem bergenin, sálem alǵanyn eshkim estigen emes. Erin ushyn bolar-bolmas jybyrlatatyn da, kóziniń astymen aqyryn ǵana qarar edi. Tipti ol kisiniń júris, turysy eptep qorqynyshtylaý da bolyp kórinetin. Kórshi-qolańmen de onsha aralasy joq, ózimen-ózi bolyp, erteden qara keshke deıin qolynan toqymasy túspeıtin. Búkil aýyl-aımaq shulyq, qolǵap, jeıde, sháli toqytyp tynym bermeıtin. Ómirde kisiniń kóńilin qaldyrap kórmegen ol úı sharýasyna da qaramaı, eldiń isimen shuǵyldanyp otyrýshy edi. Osy tym-tym aq peıildiligi úshin uly — Amanjan talaı ret urysty da, ókpeledi de, báribir qol qýsyryp qarap otyrý qaıda. Osyndaı, japadan-jalǵyz toqyma toqyǵan ońasha sátinde, áldebir ádemi de muńly áýendi yńyldap, aýyr oıǵa beriler edi. Qolyndaǵy jipke kóziniń jasy syrt-syrt tamyp, qaı-qaıdaǵysy esine túser edi.

Amanjannyń anasy bul eldiń qyzy emes. Aıyrtaý jaqtan jer aýyp kelipti. Sondyqtan da ol áıeldiń ótkeni jaıly, bul aýylda eshkim de ashyp aıtyp bere almas. Al ózi kúni búginge deıin ómir-tarıhy týraly jumǵan aýzyn ashqan emes.

Uly Amanjannyń kimge tartyp týǵanyn jan adam bilmeıdi. İshkeri jaqtan jalańash qoınyna, kengýrýdiń balasyndaı salyp ákelgen qyzyl shaqa ul, búginde tepse temir úzetin zińgitteı azamat bolyp ósti. Biraq sheshesiniń keń peıilin bermegen, tym-tym qatal, basbuzar tentek. Famılıasy da sheshesiniń ákesine jazylǵan. Amanjan es bilgennen beri anasyna jalǵyz-aq suraq qoıǵan:— Ákem qaıda?— Sheshesiniń jaýaby da qysqa bolǵan-dy:— Soǵysta ólgen...

Soǵys degen talaı dúnıeniń astan-kesteńin shyǵaryp qana qoımap edi. Soǵys — talaı qýlyq pen sumdyqty tas-talqan etti. Eldiń táýbasyn esine túsirdi. Soǵys sandaǵan kúnány týdyrdy, sandaǵan kúnány aqtady da. Áıtpese 1946 jyly týǵan Amanjannyń ákesi qalaı ǵana soǵys jyldarynda ólip qalady. Osyndaı soǵys týdyrǵan ári týdyrmaǵan, biraq soǵysqa siltegen qısynsyzdar el ishinde kóp-aq edi... Sonyń bir qurbany, osy syryqtaı uzyn boıly, ala kózdi Amanjan-tyn.

Esikten ústi-basyn qaǵyna, jótelip kirgen jigitterdiń esendesýin bir buryshta, týlaq ústinde jún tútip otyrǵan Úndemes shesheı (el solaı atap ketken) ernin jybyrlatyp qana aldy da, qaıtyp til qatqan joq.

— Ol kisige alańdamańdar,— dedi Amanjan peshtiń ıyǵyndaǵy aǵash kúbini eppen alyp turyp.— Ol da bir — qara tas ta bir.

Onyń bul qatty sózi Nurjandy tiksindirip tastady. Anasy týraly anaıy sóz aıtý, kórgensizdik qana emes, asa turpaıylyq edi. Biraq Úndemes shesheı ulyna qarady da, lám dep tis jarǵan joq.

Úsheýi dóńgelek jozyny qoǵamdaı otyryp, shyrmaýyq ıisi muryndy jarǵan sary syrany biraz eńsere iship tastady.

— Raqat eken,— dedi aýzyn jeńimen súrtken Baqytjan.— Saraıym saırap qoıa berdi. Jolǵa azdap ala shyqsa qaıtedi ózin...

— Qatqanyńnyń basy, qatyp qalmaı ma,— dedi Amanjan.

— Shynyn aıtqanda, sol bir ıt ólgen jerge barǵym kelmeıdi,— dedi Baqytjan.— On jyl birge oqyp, birge ósken senderdi qımadym.

— Meniń de zaýqym joq,— dedi Amanjan.— Kúzde sen boldyń ǵoı, qandaı jer eken. Eli sarań degeni ras pa?

— Ras,— dedi Nurjan.— Kúzde úsip-jyǵylyp aýlymyzdy áreń tapqanymyz. Endi sheginetin jer joq. Ýádemizdi berip qoıdyq.

— Myna salqyn syrań basyma shyǵa bastady,— dedi Baqytjan.

— Al, raqmet, qaıtaıyq,— dep Nurjan ornynan turdy.— Jolǵa daıyndalý kerek. Bilgendeı-aq táteme monsha jaǵyp qoı dep edim.

— Daıyn bolǵanda habarlarsyń, bárimiz de uly saparǵa tazaryp shyǵalyq,— dedi Amanjan.

Jigitterdiń shyǵyp bara jatyp „saý bolyńyz" degen sózin jún tútken áıel estimegendeı, jaýap bermedi.

Nurjannyń sheshesi — jastaı jesir qalǵan adam. Bir ul, bir qyzy bar. Ekeýi bir-birine múldem uqsamaıdy. Nurjan qara tory buıra shash ta, qaryndasy kógildir kózdi shıkili sary. Onyń syryn, osy aýyldaǵy sypsyńqaılar san-saqqa júgirtedi. Bala kezinde Nurjan talaı mazaqqa ushyrap ashýlandy da. Birde „Aıǵaı apasynan" (jurt osylaı ataıtyn): „Meniń ákem qaıda?"— dep surady.

— Soǵysta ólgen,— dep aıǵaıdy sala jaýap berdi. Myń da toǵyz júz qyryq altynshy jyly dúnıege kelgen Nurjan „soǵysta sheıit" bolǵan qaıran „ákesin" sodan qaıtyp izdegendi qoıǵan. Bárine de soǵysta ólgender emes, soǵystan aman kelgender „kináli" ekenin, keıinirek sezdi ǵoı.

Al Baqytjannyń maıdannan qara qaǵaz kelgen ákesi osy aýylda tiri júr degen laqap sóz bar. Kim bilsin? Bárine de qý soǵys kináli...

„Aıǵaı apasy" monsha jaǵyp qoıǵan eken.— Qaıda júrsiń qańǵyryp,— dep dúrse qoıa berdi.

— Túý, estip turmyn ǵoı, osynsha nege aıǵaılaısyz,— dedi Nurjan sheshesine keıip.

— Ólgeniń qurǵyr, aspan qarǵa aınalyp ketti ǵoı deımin; bas aldyrmady ǵoı. Álgi qaryndasyń sabaǵyna áreń ketti qonyshynan qar saýlap. Taza kıimderińdi daıyndap qoıdym...

— Amanjan men Baqytjandy shaqyra salsaq...

— Nemene, shesheleriniń aıaǵyna jara shyqqan ba eken, jaǵyp bersin monshasyn. Óı, anaý „úndemes shesheıdiń" boıynda jany bar demeseń, tańerteńnen keshke deıin astyna jiberip qoıǵan baladaı bajyraıyp otyrǵany. Uly jyndanyp ketpeı qalaı júr.

Anasynyń ala quıyn minezine ábden syralǵy bolǵan uly ulpa qardy ombylap júgire jóneldi.

Qar tolastar emes. Aspan joq. Qaptaǵan qar-shybyndar ǵana.

Osyndaı qalyń qar jaýǵan kúni bizdiń úsh jigitimiz aǵashtan qıyp salǵan monshada raqattana jýynyp, biriniń arqasyn biri ysyp, áńgimelesip otyrdy. Qoldarynda qaıyńnyń butaǵynan jasalǵan sypyrtqy, kúıip-janǵan tasqa bir baqyr sýyq sýdy shashyp qalady da, lap etip kóterilgen ystyqqa shydamaı yrsyldap, sabana jóneledi. İshterindegi ókpesi óshpeı, júregi kúımeı sabana beretin — Amanjan bolyp shyqty. Ana ekeýi „oıbaı tunshyǵyp óldim"— dep esikke qaraı tura bezdi. Al Amanjan bolsa qara tasqa aıaq-aıaq sý shashyp ózin-ózi sartyldatyp urady-aı. Esikti daldalaı ashyp, bastaryn tabaldyryqqa ıtshe jastap, taza aýa jutqan Nurjan men Baqytjan qurlyqta qalǵan balyqtaı solyqtaıdy.

— Ákeń... Januzaq aǵasyna tartqan,— dedi Baqytjan.— Qolyna qolǵap kıip alyp sabanýshy edi. Ol monshaǵa túsken kúni uly-jińgir shapqyn bolatyn. Bir túskende — bes saǵat túser edi tas monshaǵa... Otyz bes ret sýsyn aldyryp ishetin. Jákeńniń on balasy monsha men úıi eki ortasynda sýsyn tasyp, ala shapqyn bolyp júrer edi...

— Byljyramaı jatyńdar,— dedi Amanjan yrs-yrs etip.— Jalańash denelerińe ystyq sý shashyp jeberemin.

— Senen ondaı erlikti kútýge.bolady,— dedi Nurjan betin sýyq sýmen shaıyp.— Al qyshýyń qansa esikti ashaıyn.

— Tura tur kishkene,— dedi arqasyn qaıyńnyń búrimen osqylaǵan Amanjan. Óne boıy bileý-bileý qyzaryp qalǵan eken. Qolqany qapqan qańsyq ıis, ystyq býmen jaǵalasa dalaǵa qashyp shyǵady. Aǵashtan órgen alasa monsha ór Altaı eliniń ermegi sekildi edi. Taza júrýine ǵana emes, sýyq tıip tymaýratsa da osy tas monshanyń tabyna júgiretin. Aınala tolǵan aǵash, kesip-kesip tasy qyzarǵansha órtep jaǵatyn. Shelek-shelek sý tasyp, taspeshtiń ústindegi taıqazanǵa quıyp ysytatyn. Keıde úlken kisiler osy sý sarqyldap qaınaýǵa aınalǵan qazanǵa — arsha tastap, jýynǵanda sýdan qosh ıis shyǵyp turýshy edi. Jaryqtyq, arsha atty qasıetti ósimdik adamnyń densaýlyǵyna da paıdaly desedi. Túshkirip, pysqyrsa boldy qýraǵan arshany úgip-úgip gazetke orap, temeki qylyp tartqan Januzaqqa jurt beker kúledi de...

— Ýa, raqatqa bir battym-aý,— dep, bıik sákiden qarǵyp jerge túsken Amanjan beti-qolyn bosaǵa jaqta quıýly turǵan sýyq sýmen jýyp, tyraıyp-tyraıyp, salqyn aýamen tynystap jatqan joldastarynyń qasyna jaıǵasty:— Jigitter, keshke kınoǵa baraıyq,— dedi Baqytjannyń jalańash quıryǵynan shapalaqpen salyp qalyp. Sý-sý alaqan bolbyrap jipsip jatqan deneni ońdyrmaı ysyp jiberdi bilem, bes saýsaqtyń tarbıǵan qyp-qyzyl tańbasy qaldy. Anaý, oıbaılap atyp turdy.

— Oı, ákeń... jyndanyp kettiń be, ákrı. Amanjan qarq-qarq kúldi.— Neshaýa, ókpelemeı-aq qoı. Keshke kınoǵa kirgizemin.

Dardaı jigit bolsa da “kınoǵa kirgizemin” degen sózge máz bolyp, quıryǵyn sıpalaǵan kúıi qaıta jatty. Osy úsh jigit te bir kún qalmaı dedektep jumys isteıtin. Ýpraı men brıgadır qaıda jumsasa sonda bezektep elpektep otyrsa da, aılyq tabystary alpys-jetpis somnan asqan emes. Aspaıtyn sebebi, qurǵaqshylyq úsh jyl qatarynan bolyp, jemshóp tapshylyq jasaýy. Bir aıyr shóptiń ózindik quny bir somǵa deıin bardy. Jazy ystyq, qysy qatal boldy. Topyrlap mal qyryldy. Sonaý osydan myń shaqyrym shalǵaıdaǵy tyń ıgerilgen daladan arqalaǵandaı bolyp saban tasyldy. Ózgelerden góri qaıta osy úsheýi tabysty edi. Bes jyl qatarynan tek qana shyǵynda otyrǵan sovhozdyń keıbir músheleri ánsheıin bostan-bos, beker istep júrer edi jumysty. Aıdyń aıaǵynda:— „Beresi bolyp qalyppyn, ákrı",— dep, temeki alý úshin áıeline alaqanyn jaıyp, balanyń aqshasyn suraıtyn. Ókimet sońǵy kezde ár balanyń basyna posobıeni kóbeıtip jaqsy boldy. Ásirese er-azamattar jaǵy rıza. „Shamań kelse taba ber",— deıdi, áıelderine. Selsovetten bolmasa, sovhozdan qaıyr joq, taba ber..." Al, obaly qane, aýyl áıelderi shamasynsha-aq bosanyp jatyr. Ár úıde 7-8 bala bar.

Úsh jigit býy burqyraǵan monshadan shyqty. Qar áli jaýyp tur. Keshke klýbtyń aldynda kezdespek bolyp, úıdi-úıine tarady.

Qar japalaqtap jaýyp tur. Tolastar emes. Eger taǵy da dál osy qarqynmen bir táýlik jaýatyn bolsa, sóz joq, jut bolatyn syńaıy bar.

Klýbtyń mańaıynda esik-terezeden syǵalap, qar ombylap júrgen biren-saran balalar bolmasa, eresekter jaǵy az kórinedi. Klýbtyń dál mańdaıynda jarqyraǵan jetim sham jaryǵynan qardyń saýlap, aınalyp ushyp jaýǵany anyq kórinedi de, bylaıǵy qoıý qarańǵylyqqa ulasqan jaǵynan eshteńe ańǵara almaısyń. Ǵaıyp bolǵan aspanǵa qarasań ǵana, betińdi jybyrlata qytyqtaǵan qar qıyndylaryn sezesiń. Klýb mańyndaǵy bes tıyndary bolmaı, kınoǵa kire almaı qalǵan balalar, qar kóbelekterin tilimen aýlap máz bolady.

Nurjan esikten qarap edi, eki joldasy taqtaı oryndyqta qaıqaıyp otyr eken, muny kórgen soń:— Kire ber, belet alyp qoıǵanbyz,— dedi. Klýbtyń ishinde úlkender jaǵynan tym az, ómir baqı kınodan qalmaıtyn Januzaq pen Qaıyrly usta ǵana tońǵa oranyp, qanatqa súıene qıqaıyp jatyr. Sahnanyń aldynda biriniń bórkin biri laqtyryp, moıyndaryna qar salyp, shýlaǵan on shaqty bala bar.

— Eı, shıe bóriler, shýlamańdar!— dep, Januzaq qoqılanǵan bolyp edi, eshqaısysy pshtý demedi de. Klýb ishi salqyn. Esikten bir qushaq sýyq ertip osy aýyldyń eki-úsh muǵalim qyzy kirdi. Instıtýt bitirip, odan keıin eki-úsh jyl jumys istep úlgergen qyzdar úsh

jigitten de eresekteý edi, olardy pálendeı mán berip qyzyqtaı qoıǵan joq. Qońyr túbit shálilerine jabysqan qardy qaǵyp, bosaǵa tusta az-kem aıaldady da, Nurjandardyń aldyndaǵy oryńdyqqa kelip qonaqtady. Amanjan jybyrshyp tynysh otyrmaı:

— Sálemetsizder me, apaılar,— dedi. İshindegi uzyn boılysy:

— Esenbisiń, ba-ý-y-r-ym,— dep nyǵarlaı jaýaptasty. Budan ary áńgime bolǵan joq. Segiz eresek, on balaǵa arnalǵan Indıa kınosy bastalyp ketti...

Terezeniń qyraýy erip, tesik jasaldy. Túımedeı ǵana arshylǵan áınekten jalǵyz kóz syǵalady. Áke-sheshesi aqsha bermegen balanyń qashanǵy ádeti osy, qysy-jazy terezege jabysyp, talasyp-tarmasa syǵalap turǵany. Bul ýaqıǵa úsh jigittiń basynan da talaı ótken. Amanjan álgi tanadaı tesikti qulaqshynymen jaýyp, balanyń ıt jynyna tıip edi, Nurjan ursyp tastady:

— Óziń syǵalaǵan tesik edi ǵoı, qoısańshy,— dedi.

— Eı, ustazdar,— dedi Amanjan uzyntura qyzdyń arqasynan túrtip.— Oqýshylaryńa bes tıyn berseńdershi, obal ǵoı.— Muǵalim-qyzdar sóz talastyrmady. Bul jigitpen daýlasyp bereke tappasyn bilýshi edi, lám degen joq.

Syrtta alpys jyldan beri jaýmaǵan qar tópelep tur.

Osy kúni Nurjan uıqtaı almady. Ary aýnap, beri aýnap, tipti, jambasy talǵandaı bolǵan soń, sholaq tonyn jamylyp tysqa shyǵyp edi, qar tolas tapqanyn sezdi. Qarańǵyda bilinbedi de, aspanǵa qarap, betin tosty, qar ushqyny tımegen soń ǵana:— Sap bolǵan eken,— dep shaldarsha óz-ózinen kúbirledi. Qaıtyp kelgen soń da, kózi iline qoıǵan joq. Qaıdaǵy-jaıdaǵy esine túsip basy myńǵy-dyńǵy boldy. Tórgi bólmeden kápersiz uıqtaǵan sheshesi men qaryndasynyń pysyldaǵany estiledi. Bóten dybys joq, talyqsyǵan tynyshtyq. Ne zamatta baryp kirpigi aıqasqandaı bolyp edi, esik syqyrlap ashylyp, úıge appaq kebini bar qyz kirgendeı... Tas qarańǵy bólmeniń ishi jap-jaryq bolyp ketti. Bosaǵaǵa súıenip úndemeı turǵan qyzdyń kózi shyraq bolyp janady. Nege ekeni belgisiz, Nurjan qoryqqan joq. Óńi me, túsi me ajyrata almaı del-sal jatty. Qımyldaıyn dep árekettenip edi, tyrp ete almady, til qatpaq bolyp edi, jaǵy ashylsashy... Aq ter, qara terge túsip terledi. Táńirim-aý, tipti oıaý-aq jatqan sekildi. Áne, qyz tur appaq bolyp, mine qulaǵyna sheshesi men qaryndasynyń pysyldap uıqtaǵany estildi... Ǵajap! „Áı"— dedi, únin shyǵara almady. Endi ne isteý kerek? Bálkim, Qar qyzy dep kókip júrgenderi osy shyǵar. Júregi týlap, alqymyna kepteldi. Ne isteý kerek? „Áı”— úni shyqpady. Qos janary shyraq bolyp janǵan qyz áli tur bosaǵaǵa muńaıa súıenip.

Óldim-aý degende qyzdyń sybyrlaǵany estilgendeı boldy. „Nu-r-j-a-n... sen ket bul aýyldan, múldem ket, máńgilikke ket... bul jerde adamdar kóbeıip barady... saǵan erkindik joq... Erkin ómir joq... Keńistikke ket... er meniń sońymnan... er".

Óldim-aý degende kózin ashyp edi, qap-qarańǵy tún ǵana melshıip tur. Esh nárse joq. „Ýh"— dep demin áreń alyp, alaqanymen mańdaıyndaǵy pyrshyǵan terdi súrtti. Biraq daladan sonshalyqty muńly, sonshalyqty aıanyshty syńsı salǵan qyz áni talyp estiledi.

Áldeqaıdan, alystan qar-qyzynyń bozdap salǵan áni estiledi.

* * *

Aınala appaq qar: aq tútek boran, seńdeı sirestirip qasattap tastaǵan aqsireý kireýke: qarasań kóz qaryqtyratyn shańqan bel-belester áldeqaıda... Alysqa birin-biri qýa jarysady; erbeń eter tirshiliksiz salqyn bedireıgen qarly adyrlar uly ómir shýylynan beıhabar — aıqara jamylǵan aqshaǵı kórpesin buıyǵy búrkenedi; tabıǵattyń kúni kesheler ǵana mazdaǵan tirshiligine meken-jaı bolǵan jazıra jotalar ólim tynyshtyǵyna boı aldyrǵan da, dúnıeniń bar qyzyǵynan ábden jalyqqan qumarpaz adamnyń, jalqy sát talyqsyp keterin eske salǵandaı bolady; kún talasa shyqqanda osyna qaıǵy jutyp, qar tutqynda jatqan beıkúná aıazdy aımap myń-mıllıon kúmis ushqyndaryn sáýlelendirip, toǵyz qabat torqa astynda qaltyraǵan Jer-Ananyń erteń týar bazarly shaǵynyń úmit otyndaı jarqyraıtyn; búgin aspandy sańylaýsyz tutastyra jaýyp turǵan qarly jota-qyrattardyń osy sulýlyǵyn qyzǵanǵandaı, tartyp alyp talaq tastapty; kókjıek joq: aspan da, baıtaq óńir de aq sur; jer joq, b