«Halyknews.kz» :Jeltoqsannyń yzǵarynda qazaq jastaryn alańǵa alyp shyqqan qandaı kúsh? Sol kúnderi bolǵan oqıǵanyń barysyn aıtyp berińizshi.
Amangeldi Ábil: Ulttyq rýh pen patrıottyq sezim. Basqa eshteńe de emes. Ol kezde búgingideı uıaly baılanys, ınternet degen atymen joq. Jańalyqty tek radıodan tyńdaımyz. 30 jyl ótse de ol kúnder jadymda áli jańǵyryp tur. Sol 86 jyldyń 16-jeltoqsany kúni túski 14,00 shamasynda radıo respýblıka jańalyqtaryn berdi. Qazaqstan Kompartıasy Ortalyq komıtetiniń plenýmynda Dinmuhammed Qonaevtyń orynyna Kolbınniń saılanǵany habarlandy. Bul habar «KazGÝ» stýdentteriniń eshqaısysyn beı-jaı qaldyrǵan joq. Tez arada foıege jınalyp qaldyq. Men ol kezde toptaǵy 9 komýnısiń belsendileriniń biri edim. Barlyǵy bizge qarady. «Mynaý sumdyq qoı, bizdi halyq dep sanamaǵany ma?», «Narazylyq bildirý kerek» degen pikirler aıtylyp, oıymyz bir jerden shyǵyp jatty. Sońynda 17-si kúngi 3 par leksıadan soń ortalyq alańǵa baratyn bolyp kelistik. Keıinnen tarıh fakúltetiniń jigitteri keldi. Olarǵa da osy oıymyzdy aıtyp,«narazylyǵymyzdy tek beıbit túrde jetkizemiz» destik. Erteńine oqý korpýsyna kelgenimizben, leksıa bolǵan joq. «Alańǵa jastar jınalyp jatyr» degen habar jan-jaqtan kelip jatty. Ustazdarymyz belsendi degen jigitterdi jınap «ákeńdeı bolǵan partıaǵa qarsy shyǵýǵa bolmaıdy, barmańdar» dep eskertýler jasaı bastady. Eki par leksıanyń ýaqyty áıteýir ótti. Stýdentterdiń túri órt sóndirgendeı, qabaqtary qatýly. Túski úziliste bárimiz bir adamdaı bas korpýstyń aldyna jınaldyq. Prorektorlar men dekandar bizdi alańǵa jibermeýge baryn saldy. Rektor ol kezde Erǵojın edi. Ol alańǵa ketipti. Jigitter «Ár ulttyń óz kósemi bolsyn!», «Teńdik.Týysqandyq.Bostandyq» degen transfaranttardy ákelip jatty. Olardy 1 túnde qalaı daıyndap úlgergenin bilmeımin. 6-7 qatarǵa turdyq ta, Tımırázev kóshesiniń boıymen Brejnev atyndaǵy ortalyq alańǵa qaraı júrdik. Jaqyndaǵanda marqum, Jýalylyq muzbalaq aqyn Baýyrjan Úsenov «Meniń Qazaqstanymdy» bastap jiberdi. Barlyq stýdentter oǵan qosylyp, Almatynyń aspanyn jańǵyrtyp ortalyq alańǵa keldik. Alańdy 3-4 myńdaı qolyna qyzyl belgi baılaǵan polısıa jasaǵy qorshap tur eken. Qorshaýdyń arǵy jaǵyndaǵy jastar «QazGÝ keldi!» dep ýralap, bizge qaraı tolqyǵanda, jasaqtyń qatary setinep, jol ashyldy.General Basarov degen boldy, basqa da adamdar bar, árkim sóılep jatyr. Biraq, qazaq tilinde jerine jetkizip, túsindirip aıtatyn bir de bir adam bolǵan joq. Jastar shýlaıdy: «Dinmuhammed Qonaevtyń ózi kelsin, aıtsyn!», «Qazaq halqynyń tili men dilinen habarsyz, dástúrin bilmeıtin aıdaladaǵy adam bizdi qalaı basqarady!» «Qazaqstanda basshy bolatyn adam joq pa?» dep. Birqatar obkomnyń birinshi hatshylarynyń attary atalyp jatty. Shyǵarmalary sol kezdegi jastardyń uranyna aınalǵan Oljas Súleımenov pen Muhtar Shahanov sóılesin degen talaptar qoıyldy. Biraq bizdi tyńdaǵan joq. Tek «jataqhanaǵa qaıtyńdar, arty jaman bolady» degen sózder aıtyldy. Alańdaǵy jastardyń belsendilerin sóıletpeı tastady. Bolmaǵan soń Nurtaı Sabılánov daýys kúsheıtkishpen sóıledi. «Kolbınmen kezdesedi» dep biraz jigitti alyp ketti. Keıin estidik olardy aparǵan boıy qamap tastapty.
«Halyknews.kz»: Ary qaraı oqıǵanyń barysy qalaı órbidi? Beıbit sherýdi qandy qyrǵynǵa aınaldyrǵan kimder?
Qas qaraıǵanda sol kezdegi Mır kóshesimen soldattar ákeline bastady. Aq úıdiń artyna jınalyp jatqanyn kórgen soń, bir sumdyqtyń bolatynyn sezdik. Bir mezette alańnyń aldyńǵy jaǵynan shaqqan «PAZ» avtobýsy shyrshalarǵa soqtyǵyp toqtady. Júrgizýshi túse salyp, qashyp ketti. Dál osy kezde ortadan qundyz bórik, bylǵary ton kıgen 3-4 jigit júgirip shyǵyp, kóliktiń bagyna shúberek batyryp alyp, ot qoıdy. Onymen qoımaı tolqyp turǵan aldyńǵy saptaǵy jigitterdi jumyldyryp, avtobýsty aýdaryp tastady. Osydan soń ár kósheniń qıylysynda turǵan mılısıa kólikteriniń birinen soń birin aýdara berdi. Bul – arandatý bolatyn. Naǵyz qyrǵyn bastaldy. Órt sóndirgish mashınalarmen sý shashty. «Jedel járdem» kólikteri keldi. Olar jaralanǵan jastarǵa alǵashqy medısınalyq kómek kórsetken bolyp, arly-berli júıitkip júrdi. Biraq ol kólikter kómek kórsetý úshin emes, KGB –nyń adamdaryn foto jáne vıdeoaıǵaq túsirý úshin alyp júrgen eken.Osy kólikterden túsirilgen sýretter men vıdeolar keıin alańǵa kelgen jastardy aıaýsyz jazalaý úshin basty aıǵaq boldy. Ol kúni ıt jibergen joq. Biraq, soldattar sany saǵat saıyn kóbeıip, dýbınkalarmen soqqylap, topty tarata bastady. Sol dýbınkalardan qalǵan tyrtyqtar betimde áli bar. Tolqý kúsheıip, soqqy údegen soń jigitterdi bekerge qyryp almaýdy oılap, Sátpaev kóshesimen «QazGýgradqa» jaıaý qaıttyq. Shashylǵan sý ústimizge muz bop qatqan. Alańnan qaıtqanymyzdyń aıqyn dálelindeı-aq.Janushyryp jataqhanaǵa jetken bizdi dekan men oqytýshylardan basqa bógde eki-úsh adam kútip alyp, túngi 3 shamasynda bas korpýsqa shuǵyl jınalysqa alyp ketti. Ol jıynnan «qalaı da bolsa basyńdar depti» – degendi estip, naǵyz qyrǵynnyń erteńine bolatynyn bar sanamyzben sezinip, eseńgirep shyqtyq. KGB adamdary jýrnalıserdiń efırge shyǵyp ketýinen qatty seskenip, jýrnalısıka fakúltetin qatty baqylady. Tipti jataqhanamyzǵa kelip jatty. Sonda da sybyrlasyp, tildesip erteńine qaıta alańǵa baratyn boldyq. Erteńine tańerteń bir-de birimizdi shashaý shyǵarmaı, mal aıdaǵandaı etip, oqý korpýsyna alyp keldi de syrtymyzdan qulyptap tastady. Bir-eki jigit terezeden shyǵyp úlgerdi. Aıtqanymyzdaı, eń jaýyzdyqtyń shegine jetken kúni – 18-jeltoqsan bolypty. Soqqyǵa jyqqan, ıtke talatqan. Qazaqstyń órimdeı qyzdaryn, kindikten tómen teýip, ana bolý baqytynan aıyrǵan. Qalǵan topty qamaıtyn jer qalmaǵan soń, qoqys tógetin oryndarǵa aparyp, adamnyń oıyna kelmeıtin jaýyzdyq kórsetken. Osynyń bárin estigende….jan túrshikti. Ákelingender – arnaıy daıyndalǵan, detdomdarda ósken, meıirimnen jurdaı jasaqtyń sarbazdary bolǵan. Almaty aeroporty 8-9 túrli qaladan tek solardy alyp kelgen arnaıy ushaqtardy qabyldap turǵan.
«Halyknews.kz»: Alańǵa shyqqanda tek «Kolbın ketsin» dep shyqtyńyzdar ma, álde, «Táýelsizdik bersin» dep pe?
Ol kezdegi partıanyń róli men ıdeologıanyń myqtylyǵyn moıyndaý kerek. «Táýelsizdik ber» dep alańǵa shyqpaq túgili, ol týraly oılaýdyń ózi qorqynyshty bolatyn. Bizdiń tilimiz, dinimiz quryp ketýge shaq turǵan jyldar edi ol. Qazaqstyń astanasy degen aty bolmasa, Almaty – uıǵyrdyń asqanasyna, orystyń – baspanasyna aınalǵan-tyn. Jetim buryshta qazaqtar ǵana júredi. Jalǵyz qazaq mektebi boldy. Osyndaı jaǵdaıda elimizdi múlde bilmeıtin bireý basqarsa quryp ketetinimizdi túısindik. Osynyń bári jınalyp-jınalyp, búkil qazaq jastaryn bir mezette alańǵa alyp shyqty. Biraq, sondaı ıdeologıalyq tártip pen tárbıege qaramaı bir azamattyń azattyqty ańsap ótkenin naqty bilemin. Ol Jýalylyq Baýyrjan Úsenov. Alańda da ekeýmiz birge júrdik. Ol táýelsizdik týraly óleńder jazyp, sol kezde-aq KGB-niń baqylaýynda bolatyn. «Baýyrjan, qaıtaıyq, mynanyń sońy sumdyq bolatyn túri bar» dedim. Ol : «Joq, bul 100 jylda da qaıtalanbaıtyn uly erlik! Táýelsizdiktiń bastaýy osy kún bolady!» dep boı bermedi. Týra osy sózi 30 jyl ótse de esimnen ketpeıdi, jadymnan shyqpaıdy. Qudaı aýzyna salǵandaı-aq eken, týra 5 jyldan soń sol Almatyda Táýelsizdigimiz jarıalandy.
«Halyknews.kz»: Jeltoqsan oqıǵasyna mektep oqýshylary da qatysqan dep jazypsyz…
Sol kezde alańǵa mekteptiń 9-10 klasynda oqıtyn jap-jas balalar men qyzdar da keldi. Iin tiresip turǵan bizderge: «Kókeler, biz osynda jaqyn jerlerde turamyz. Qaıtpańyzdar, ketpeńizder, qaryndaryńyz ashsa biz tamaq ákelemiz, tek ketip qalmańyzdarshy!» dep zyr júgirip júrdi. Tamaq, temeki, kolbasa men konservi tasydy. Men naǵyz patrıottardy jap-jas, órimdeı sol balalardan kórdim. Ókinishtisi sol, qazirgi jastardyń boıynan ondaı qasıetti kóre almaımyn. Olardyń basy basqa aqparattarmen toly sıaqty kórinedi.
«Halyknews.kz»: Jeltoqsan oqıǵasy kezindegi qazaq qyzdarynyń qaısarlyǵyn bir eske alyńyzshy? «Men qazaq qyzdaryna qaıran qalam»degen án osy oqıǵadan soń týǵan desedi?
Kún sýyq. Sol kezde men qazaqtyń qyzdaryna qatty qaıran qaldym. Olar saptyń aldynda boldy. Biz olardy aıap, keri qaıtaraıyn desek, joq, qaıtpaıdy, «senderdi uryp tastaıdy» dep alǵa umtylady. Olardy da aıap jatqan joq. Qan-josa bop jatsa da qaıtpady-aý. 16-17 jastaǵy bir qyzdyń qoly syndy. Ony top arasynan shyǵaryp alyp, bir erli-zaıyptyǵa tabystadyq. Ol qyzdyń qazir qaıda ekenin bilmeımin. Esimi Gúlnaz bolatyn. Gúlnar Ábisheva degen kýrstasymyz, shyǵystyń qyzy da boldy sonda. Esh qorqynyshsyz rektorǵa stýdenttik bıletin kórsetken. Sýretteri de bar.
«Halyknews.kz»: Alańǵa barǵan bir kún keıingi ómirińizge qalaı áser etti? Qýdalaý qansha ýaqytqa jalǵasty? Qalaı qutyldyńyzdar?
3 kún ótken soń qýdalaý bastaldy. Toptaǵy 9 komýnısiń máselesi maıshammen qaraldy. Jınalystarǵa saldy. Gúlnar kýrstasymyz komsomol men oqýdan shyǵarylyp, aýylyna qaıtaryldy. Itjekkenge aıdalyp keter me edik, kompartıanyń «azshylyq kópshilikke baǵynady» degen Jarǵydaǵy qaǵıdasy aman alyp qaldy. Óıtkeni, bizdiń fakúltettegi bastaýysh partıa uıymynda oqytýshylardan stýdentterdiń sany basym bolatyn. Barlyǵymyz partıalyq qatań jazaǵa tartyldyq. Týǵan jerimizge otbasymyz jaıynda anyqtama jınaý úshin suraý salyndy. Biraq biz-bir birimizdi satpadyq. Bir aýyz boldyq. Partıada qalǵanymyzben, tergep-tekserý toqtaǵan joq. Kez-kelgen ýaqytta, tergeýshiler kelip alyp ketetin. 2-3 suraqty aınaldyryp qoıa beredi. Ol kezde bizdi eshkim qoldaǵan joq. Keńestik ıdeologıamen tárbılengen úlkender qatty jazǵyrdy. «Partıaǵa qarsy shyqqanyń-ákeńe qarsy shyqqanmen birdeı» dep te aıtty. Tipti bizdi avtobýsta kórse «baran, mal» dep, saýsaqpen shuqyp kórsetetin kúıge jetti. Bul óte qıyn boldy. Osy qýdalaý Kolbın ketkenshe jalǵasty. 1 kún alańǵa baramyz dep osyndaı kúıge tústik. Bizdi «Halyq jaýy» sekildi kórdi ǵoı…1986 jyly 30-jeltoqsan kúni Kolbın zıaly qaýym ókilderimen kezdesti. Sol kezde ǵana Juban Moldaǵalıev «Jeltoqsandaǵy órimdeı jastardyń qyrǵynyn kórgenshe – soǵysta, maıdannyń ótinde ólip ketýim kerek edi» dep, eń birinshi ret arasha sóz sóıledi.
«Halyknews.kz»: Jeltoqsan oqıǵasy kezinde qaıtys bolǵandar týraly ne aıtasyz?
Osy kúnderi kóp adam qaıtys bolǵan dep aıtylyp jatady keı jerlerde. Biraq, meniń anyq biletinim sanaýly ǵana. Qaırat Rysqulbekov – túrmede belgisiz jaǵdaıda qaıtty. Lázzat, Sábıra, alańda Erbol qaıtys boldy. Taǵy bir televıdenıeniń operatory qaıtys boldy. Onyń neden, qalaı ólgenin bilmeımin. Biraq anyq biletinim, alańǵa shyqqan jastardyń eshqaısysy maskúnem, nashaqor emes. Almatyda jalǵyz qazaq mektebi bolǵan. Tilimiz ben dinimizdiń de hali múshkil bolatyn. Endi qazaqty múldem bilmeıtin Kolbın kelse ne bolady? – degen oı bizdi alańǵa alyp shyqqan. Osy qasıetti de, qasiretti kúnniń shyndyǵy shyńyraýda jatpaıdy.
«Halyknews.kz»: Alańǵa shyqqandardyń ishinde basqa ulttyń ókilderi boldy ma?
Alańǵa shyqqandardyń ishinde bir de bir ózge ulttyń ókilin kórgenim joq.Tek qazaqtyń jastary. Tipti, qazaqtardyń eresekteri de bolmady. Boldy, biraq olar tek syrttan baqylap, qarap qana turdy. Óıtkeni, olar 37 jylǵy qyrǵyndy, soǵysty kórgen. Júrekteri shaılyqqan. Negizinen stýdentter, «Kırov zaýyty» men toqyma fabrıkasynyń jumysshy jastary shyqty alańǵa. Tehnıkým men ýchılısheniń stýdentteri. Namystyń kúshimen formasyn laqtyryp, buıryqqa baǵynbaı, bizdiń qatarymyzǵa kelip qosylǵan organnyń jigitteri de boldy. Ol kezde men 26 jastaǵy jigit ekenmin. Eń eresekteri biz boldyq dep aıta alamyn. Biz tek óz pikirimizdi ashyq bildirý úshin ǵana beıbit sherýge shyqtyq. Bılikti tóńkerip tastaý týraly eshqandaı oı bolmady. Tym bolmaǵanda Qazaqstandyq basqarsyn degen oımen shyqtyq.
«Halyknews.kz»: «Keńes Odaǵynyń ydyraýyna basty sebep bolǵan– Jeltoqsan kóterilisi» degenge kózqarasyńyz qalaı?
Bizdiń qarsylyǵymyzǵa qulaq asar ma edi, kim bilsin, tastaı qalyptasqan júıe bolmaǵanda. Ol kezde «jalǵyz partıa jáne partıa eki sóılemeıdi» degen qaǵıda bolatyn. Sol qaǵıdany halyq narazy boldy dep buzýǵa partıanyń dármeni jetpedi. Kolbındi Qazaqstanǵa jiberip turyp olar qazaq jastary dál osyndaı qarsylyq kórsetedi dep kútken joq. Biraq Almatydaǵy oqıǵadan soń Tbılısıde, Karabahta, barlyq Baltyq jaǵalaýy elderinde bolǵan kóterilister men oqıǵalardyń bastaýynda osy Jeltoqsan tur. Keńes Odaǵynyń ydyrap, qulaýyna birden-bir basty sebepker bolǵan dál osy Almatydaǵy Jeltoqsan kóterilisi. Áli oǵan kóterilis degen statýs berilgen joq. Biraq men kóterilis dep esepteımin. Ult-azattyq kóterilistiń bir túri bul.
«Halyknews.kz»: «Jeltoqsan oqıǵasy» jetkilikti deńgeıde nasıhattalyp jatyr ma?
Keıingi kezde bir baıqaǵanym: «men Jeltoqsanǵa qatysqanmyn, óıtkenmin-búıtkenmin» degender kóbeıip keledi. Olardyń keıbiri ol kezde Almatyda oqymaǵan da, bolmaǵan da. Sol oqıǵa bolǵan 3 kún boıy Almaty jabyq bolǵan. Baılanystyń barlyǵy qıyldy. Poezdar qabyldanǵan joq. Almatyǵa basqa jaqtan eshkimdi kirgizgen joq. Mundaı jalǵandyq – Jeltoqsan oqıǵasynyń qadir-qasıetin bosqa túsiredi. Qatysýshylardyń ózin naqty anyqtaýǵa bolady. Kim sol kezde Almatyda oqydy, jumys istedi? Biraq olardyń barlyǵy shyqty dep taǵy aıtýǵa bolmaıdy. Shyqpaǵandar da boldy. Óıtkeni barlyǵy shyqsa ol alańǵa syımas edi. Bir QazGýdiń ózinde 10 myń stýdent boldy. Kimderdiń naqty qatysqanyn sol kezdegi partıalyq jazaǵa tartylǵandar týraly arhıvtegi derekterden tabýǵa bolady dep oılaımyn. Ony anyqtaıtyn adam bolsa… Budan bólek, Jeltoqsan oqıǵasy – naǵyz otansúıgishtiktiń úlgisi. Osyny óz dárejesinde nasıhattaı almaı júrmiz.
«Halyknews.kz»: Jyl saıyn «Jeltoqsan oqıǵasyn» qalaı eske alasyz?
Men ár jyldyń 17-jeltoqsany kúni eshqaıda barmaımyn. 30 jyl boıy osylaı. Ol kúni qaıda shaqyrsa da barmaımyn. Úıde otyryp teledıdar qaraımyn. Jeltoqsan týraly habarlar, sol kúngi oqıǵalardyń kadrlary bolsa qaraımyn. Ózim anyq biletin qaıtys bolǵan Jeltoqsan qurbandarynyń rýhyna Quran túsirtemin. Bul 30 jyl boldy dástúrge aınalǵan ádet.
