–Qazaq qalamgerlerin shetelge óz deńgeıinde tanyta almaı jatyrmyz. Áleýmettik deńgeıi tómen degen elderdiń ádebıetshileri bul satydan ótip, Nobel syılyǵyna usynylýda. Aýdarma salasyna ne jetispeıdi?
Aıagúl Mantaı
Byltyr Máskeýde ótken «Orys jazýshylary men qazaq jazýshylarynyń dıalogy» atty dóńgelek ústelge qatystym. Sonda orystyń qalamgerleri «Buryn qazaq-aqyn jazýshylarynyń shyǵarmalary orys tiline aýdarylyp, bizdiń basylymdarda jıi jarıalanatyn. Qazir bizdiń bir-birimizben eshqandaı baılanysymyz joq. Qazaq jazýshylary ne jazyp jatyr, qandaı jańalyǵy bar? Bizdiń bilgimiz keledi. Bir-birimizdi oqıyq, aralasaıyq» dedi. Qazaqstannan kelgen aýdarmashy ózi jumys isteıtin jýrnalǵa qansha orystyń aqyn-jazýshysynyń shyǵarmasy jarıalanǵanyn aıtyp, qaǵazǵa jazyp ákelgenin oqyp, esep berip ketti. Dóńgelek ústeldi júrgizip otyrǵan kisi áńgime aýanyn ózgertkisi kelse de, túsinbedi. «Orys qalamgerlerimen teń dárejede suhbat quratyn qazaq jazýshysy kelgende ǵoı» dep oıladym. Bálkim, ol jaqsy aýdarmashy shyǵar, biraq orys qalamgerlerin pikirimen uıyta almady, tyńdata almady. Halyqaralyq deńgeıdegi konferensıaǵa salmaǵy bar, «mine, myna qazaqtyń aqyny, mine, bizdiń jazýshymyz» dep kórsetetin, salmaǵy bar adamdy jiberý kerek qoı. Bálkim, ol jazýshynyń pikiri unap, dóńgelek ústelge qatysyp otyrǵan orystyń aqyn-jazýshylary shyǵarmasyn aýdarar, bálkim, ózderi basqaryp otyrǵan jýrnalǵa shyǵarmasyn basar. Bir qazaqtyń jazýshysynyń aty Máskeýde shyǵyp jatsa, tanylyp jatsa, jaman ba?
Ularbek Dáleıuly:
Qazaq qalamgerlerin álem tanýy úshin onyń shyǵarmalaryna aýdarma ǵana jasaý jetkiliksiz. Bul iske memleket tastúıin áreket jasaýy kerek. Oǵan Japonıa, Qytaı, Túrkıa, t.b. elderden mysaldar da tolyp jatyr. Damyǵan, óresi bıik elder ár jyl saıyn bir aqynyn ne jazýshysyn álemdik ádebıet sahnasyna shyǵaryp, Nobel syılyǵyna daıyndaıdy. Qarjyny da, túrli jarnamany da aıamaıdy.
Bizdiń eldiń halyqaralyq deńgeıdegi saıasatynyń úlken bir tarmaǵy mindetti túrde osy sala bolýy kerek.
Álem jurty Qazaq Elin EKSPO-sy nemese ýnıversıadasy hám tolyp jatqan samıtterinen ǵana emes, bıik ulttyq mádenıet deńgeıinen, ulttyń jan dúnıesindegi taza rýhanı keńistigi arqyly da tanýy kerek. Ony jan-jaqty kórsetetin tyń kúsh – qalamgerlerdiń iri-iri shyǵarmalary.
XV-XVI ǵasyrlardaǵy Ispanıa júregindegi aýyr jarasyn Servantestiń «Don Hıkot» romany arqyly, kúlli Latyn Amerıkasynyń rýhanı saldanýyn Garsıa Markestyń «Júz jyldyq jalǵyzdyq» romany arqyly bilgen joqpyz ba...
Janat Jańqashuly:
Almas qylysh qap túbinde jatpaıdy. Meniń oıymsha qazaq ádebıeti shet tiline aýdarylmady dep qapalanýǵa bolmas. Ádebıet shynymen myqty bolsa máńgilik bolý kerek. Osy myńjyldyqta qazaq ádebıeti bir aýdarylady. Másele, sol aýdarylǵan sátte adamzatty tań qaldyra ala ma? Al eger aýdaramyn dese Abaıdyń "Qara sózderi" álemdi tań qaldyrýǵa daıyn. Qazir qolynda kúshi bar, múmkindigi bar adamdar aýdarylyp jatyr ǵoı. Álemdi eleńdetken eshqaısy joq sıaqty ázirge. Bul meniń pikirim.
–Ádebı syn toqyrap qaldy. Onyń ústine syn qabyldaýdaǵy mádenıetimiz de anaý aıtqandaı joǵary emes. Qaıtpek kerek?
Ádebıettiń toqyraýy – sol ulttyń jan-dúnıesiniń qanshama tar qapasqa qamalyp, tyǵyryqqa tirelgenin dáleldeıdi. Ádebıeti bitken ult – elsiz aralda jalǵyz qalǵan adamnyń aýyr kúıinen de qaýipti. Jastar arasyndaǵy qaptap ketken qorqynyshty azǵyndyq, óz-ózine qol salý, zorlyq-zombylyq, sebepsiz kisi qanyn júkteý, t.b qasirettiń barlyǵy – bizdiń ulttyń rýhanı álemi tuıyqqa tirelgenin aıǵaqtap tur. Jazýshy Tólen Ábdiktiń álemdik syılyqtardyń qaı-qaısysyna da laıyqty týyndysy «Parasat maıdany» atty ǵajap týyndysynda bul jaıttyń bári ǵajap sheberlikpen baıandalǵan.
Al, syn qabyldaı almaı jatsaq, oǵan joǵaryda aıtqan, aryp-ashyp, jibine jetken rýhanı álemimiz-aq jaýap berip tur.
Synshy – jaltaq, qorqaq, saıasatker zamanda syn týraly aıtýdyń qajeti shamaly. Búgin ózi synshy dep kimdi aıtýǵa bolady? Synshyǵa da synym bar. Bir aǵam bar edi, synshy retinde moıyndaıtyn. Ol adam da óz prınsipin satyp, kóringendi maqtaı bastady. Sonymen "mynaý myqty synshy" deıtindeı synshy joq qazir menińshe. Aqyn bolyp óleń jazyp, qolynan ol kelmegen soń synshy bolyp júrgen soǵyndylar ǵana bar. Bul da jeke pikirim.
