Búgin, 1986 jyly sovettik totalıtarlyq júıege shydamaǵan qazaqtardyń kóterilis jasaǵanyna 30 jyl toldy. Iá, Jeltoqsan kóterilisine qatysqandar tek qazaqtar edi.
«Qamshy» portaly Jeltoqsan kóterilisiniń 30 jyldyǵyna oraı jeltoqsandyq Qurmanǵazy Rahmetovtiń estelikterin jarıalaǵan bolatyn.
Búgingi ataýly kúnge oraı, «Qamshy» portaly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademıasynyń akademıgi jáne vıse-prezıdenti Jabaıhan Múbárákuly Ábdildınniń «Jeltoqsan kóterilisiniń aqıqaty» atty maqalasyn oqyrman nazaryna usynady.
1986 JYLǴY JELTOQSAN KÓTERİLİSİNDE SOTTALǴANDAR TÝRALY QYSQASHA DEREKTER
1986 jyly 16-17-18 jeltoqsanda óte kóp jastar L.I.Brejnev atyndaǵy alańǵa jınaldy. Olar 16 jeltoqsanda bolǵan Qazaqstan Ortalyq Partıa Komıtetiniń Plenýmynda birinshi hatshy bolyp saılanǵan Kolbınge qarsy, Pleným sheshimderin ózgerteýdi talap etti. Qala jastaryn osy kóteriliske qatynasýǵa shaqyryp 5 myńdaı jastar birneshe kóshelerimen júrip úgit júrgizdi. Ol óz nátıjesin berdi.
18 jeltoqsanda alańǵa 20 myńdaı jastar jınaldy. Olarǵa qarsy Tashkent, Tbılısı, Máskeýden bas keser arnaýly áskerlerdi dereý jetkizdi. Saperlik kúrekpen, qamshymen taǵy basqada qarýlarmen jabdyqtaldy. Jastardy taratý maqsatymen órt sóndiretin mashınamen kópshilikke sý shashty (Aıaz 20-25º). Olardy respýblıkanyń barlyq qalalarynyń jastary qostap kóterildi.
Myńdaǵan stýdentter men jumysshylardy túrmege otyrǵyzdy. Kópshiligin uryp-soǵyp qalanyń syrtyna aparyp tastady. Birazy qashyp ketip óz týǵan aýyldarynda aýrýǵa shaldyqty. Óldi. Olardyń tizimin eshkimde aıta almaıdy. Basynda olar zań oryndarynan qorqyp aıtpady. Qazir de qorqyp aıta almaıtyndar kóp. Myńdaǵan stýdentter oqýdan shyǵaryldy.
Almatynyń respýblıkalyq arhıvindegi qujattar boıynsha 92 adamnyń sottalǵandary anyqtaldy. Onyń ishinde 17 adamnyń isi Astananyń respýblıkalyq ulttyq muraǵatynda L.I.Brejnev atyndaǵy alańǵa alǵashqy shyqqan jastar týraly, sondaı-aq Almatydady respýblıkalyq arhıvte (1680 qor, 2 tizim, 3364 istiń 76 betinde) mynadaı habarlama bar:
1986 jyly 17 jeltoqsan kúni táńerteńgi saǵat 9-dan 15 mınýt ketkende Qazaqstan Kompartıasynyń úıine taıaý alańǵa bir top qazaq jastary keldi. Shamamen alǵanda 600 deı adam jyınaldy. Olar ártúrli óleń aıtyp trıbýnanyń aldynda turdy. Birazdan keıin qoldarynda 5-6 plakattary bar jastar Ortalyq partıa kemıtetine estiletindeı etip trıbýnanyń aldynan ótti. Ol transparanttarda: «Ár halyqqa óz kósemi», «Jasasyń Lenın ıdeıasy», «Biz erikti túrdegi odaqty qalaımyz, zorlyqpen qosylmaımyz». «Eshbir halyqqa artyqshylyq berilmeıdi», «Jasasyn Qazaqstan», «Birinshi hatshy qazaq bolýyn qalaımyz». «Orys emes» dep aıǵaılap ysqyra bastady.
Jeltoqsan kóterilisin asa qatal jaýyzdyqpen talqandaǵan. Jastardy uryp soǵyp alańnan qýǵandary, olarǵa qarsy qoldanǵan aıýan isteri týraly, memlekettik konstıtýsıany aıaqqa taptap zańsyzdyqqa jol bergen ishki ister mınıstrliginiń, prokýratýranyń, sottyń, qaýypsizdik komıtetiniń basshylaryn jaýapqa tartýdy talap etken aryzdy berýshi qazaqstannyń azamattyq kozǵalysynyń «Azat» atty qoǵamynyń basqarmasy jáne osy kótiriliske qatynasqan, sottalǵan azamat H.Q.Qoja-Ahmettiń aryzy boıynsha Qazaqstan respýblıkasy, konstıtýsıalyq soty Rogov I.I. bylaı dep másimdepti: Qazaqstan respýblıkasynyń konstıtýsıalyq soty» mynadaı jaǵdaıdy tapty. Sol boıynsha sheshimge keldi:
1. SSR kezindegi Sovetter Odaǵy men Qazaq SSR-ynyń basqarý memlekettik oryndardynyń qabyldaǵan sheshimderiniń konstıtýsıaǵa sáıkes keletindigin jáne ákimshilik, sot, zań qorǵaý oryndarynyń isterindegi joǵarǵy basqarýshy adamdardyń Almatydaǵy jeltoqsan ýaqıǵasy kezindegi is áreketteriniń zańdylyǵyn» tekserý týraly konstıtýsıalyq sot isi qozǵalsyn.
Mine osy kúnnen bastap konstıtýsıalyq sottyń komısıasy myna tómendegi jaǵdaılardy ańyqtady:
... «Jeltoqsan kóterilisi kezindegi zańsyzdyqtar týraly konstıtýsıa sotyna aryz tústi. Sonyń qortyndysy týraly mynadaı qysqasha habarlama bereıin.
1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisine baılanysty – 99 adam sottaldy (onyń - 91 isin taptym, al Asanbaı Asqarov men Bekejanovtyń isi Frýnze de dep bermedi, qalǵan 5-ýynyń isi belgisiz úsh adam eriksiz emdelýge jiberildi (olar esterinen aýysqan adamdar) B.N.).
Ultshyldyǵy úshin, násilge bólgenderi úshin jáne kópshilikpen birge tártipsizdikke qatynasqandary úshin – 78 adam, ádeıi kisi óltirgeni úshin eki adam, adam óltirýge umtylǵany úshin 2 adam, al basqalary ártúrli qylmystar jasaǵandary úshin sottaldy. Bostandyqtarynan aıyrylǵandary – 82 adam. ólim jazasyna kesilgenderi – 2 adam, 15 adam bostandyǵynan aıyrylmaı shartty túrde sottaldy».
Mine osy bergen málimdemeniń ózi de durys emes. Sottalyp túrmede otyryp jazalaryn ótegenderi. 91 adam (ólim jazasyna kesilgen Rysqulbekov Qaırat pen Abdyqulov Myrzaǵuldy qosqanda). Sonda 7 adamdy nege qospaǵan. Joǵarǵy sottyń, Bas prokýrordyń bergen jeńildikterimen bosatyldy degen 55 adamdar kimder ekeni belgisiz. Sottalǵan 92 adamnyń birde-bireýi Prezıdenttiń jarlyǵyna deıin bosatylǵan joq. Tipti jergilikti sot, prokýratýralar Prezıdentiń jarlyǵynyń ózin oryndamaı jeltoqsandyqtardy jarty nemese bir jyldan keıin bosatqan. Olardyń moraldyq, materıaldyq shyǵyndaryn qaıtarýdy der kezinde qaramaı jeltoqsandyqtardy sandaltyp qoıǵan sot oryndary az emes. Keıbireýi aman-esen qutylǵandaryn olja tutyp ol shyǵyndary suraýǵa batyldary barmaǵandary da jetkilikti.
1986 jylǵy Almatydaǵy jeltoqsan kóterilisine baılanysty 18 jeltoqsanda osy kóterilistegi jappaı tártipsizdikti tekserge tekserý tobyn qurýǵa arnaýly qaýly qabyldanǵan eken.
Sol qaýlyǵa sáıkes ol toptyń quramy myna tómendegideı belgilenipti:
1. Respýblıka prokýrorynan – 43 adam.
2. Almaty oblystyq prokýrorynan – 6.
3. Almaty kólik prokýrorynan – 7.
4. Almaty qalalyq prokýrorynan – 18.
5. Qaýypsizdik komıtetinen – 16.
6. İshki ister Mınıstrliginen – 25.
Barlyǵy 105 qyzmetkerler iske kiristirilgen.
Jalpy basqarý jumysyn Qazaq respýblıkalyq prokýratýrasynyń tekserý bóliminiń bastyǵyna júktelgen.
Qaýlyǵa qol qoıǵandar respýblıka prokýrory Elemesov, KGB-nyń basqarýshysy Mıroshnık, İshki ister mınıstrliginen Knázev.
Bul komısıa jeltoqsan kóterilisine qatynasqandardy tekserý kezindegi zańsyzdyqtardy jasyrý áreketimen ba, álde shyn máninde tek Odaq basshylary men respýblıkalyq İshki ister mınıstrligi ǵana kináli ma kóptegen qujattardy qurtyp jibergen. Ol týraly respýblıkalyq ulttyq muraǵatta №5 qor 2 tizim 14 iste (t.g) mynadaı hat kezdesti. Onda bylaı depti:
Qazaqstan İİM, Almaty;
İshki ister Bas basqarmasy
480012, Almaty, Masanchı, 55
tel: 61-07-61
27.11.1992 j. 1/590
Qazaqstan respýblıkasy
İshki ister Mınıstrliginiń shtaby
1986 jylǵy jeltoqsan ýaqıǵasyna İshki ister mınıstrliginiń bas basqarmasynyń qatysy týraly qujattardyń bóligi 1989-1990 jyly respýblıkanyń joǵarǵy keńesiniń komısıasyna berildi. Olardyń talaby boıynsha ártúrli tez qımyl jasaý týraly oılastyrylǵan sharalar men jasalǵan ister týraly 1986 jylǵy qujattar joıyldy. SSR-onyń İİM 1988 jylǵy 10.10 tamyzdaǵy №172 buıryǵy boıynsha onyń saqtaý merzimi 3 jyl bekitilgen. Basqadaı qyzmetkelerdiń, bólimshelerdiń 1986 jylǵy jeltoqsan ýaqıǵasyna qatysy bar qujattar İshki ister basqarmasynyń saıası bóliminde jınaqtalǵan. Onyń jartysy Qazaqstan Kompartıasynyń Almaty oblystyq komıtetiniń ákimshilik bólimine berildi.
İshki ister basqarmalaryndaǵy saıası bólimderi qysqartylǵannan soń olardyń isteri týraly barlyq qujattardy joıǵan. Onyń ishinde 1986 jylǵy jeltoqsan ýaqıǵasyna baılanysty qujattarda bar. (1991 jyly 29 qańtar akt №3/9 s).
Bastyq, mılısıa general-maıory S.Isabaev
Muraǵatta osy istiń 116 betinde mynadaı derekter kórsetilgen:
Demonstrasıaǵa qatynasqandardy qýryp jiberý týraly arnaýly jospar jasalǵan. Syrttan kelgen kúsh kórsetýshilerge de arnalǵan. Bul josparǵa «Metel – 1986» degen kod beripti. Ol SSR İshki ister mınıstrliginiń 1985 jylǵy 19 jeltoqsanda berilgen №0385 buıryǵyna sáıkes jasalǵan.
Qazaqstanda bul jospardyń atyn ózgertip basqasha atalypty: «Qazaq SSR-y İshki ister organdary jáne oǵan berilgen qoǵamdyq tártipti qorǵaý jáne respýblıkada, Almatyda jedel jaǵdaıda qaýypsizdikte qamtamasyz etý úshin jasaıtyn istiń jospary».
Artynan respýblıkanyń ishki ister mınıstrligindegi keıbir basshylarǵa zıany tıetin bolǵandyqtan babasshylardyń tilegin oryndap qujattardy praktıkalyq mańyzy joq degen syltaýmen qurtyp jiberipti. Onyń 2-shi ekzemplárinde Almatydaǵy jeltoqsan qozǵalysyn janshyp, basý kezindegi mılısıa, soldat taǵy basqalardyń ornalasqan jerleri týraly sqemasy bar. Qazaq SSR-y İshki mınıstriliginiń basshylary komısıaǵa berýden bas tarttyp bermepti. Tomnyń 117 betinde mynadaı derek bar eken: «Shtabtyń qaramaǵynda jedel qımyldaıtyn úsh top jáne 2922 adamnan quralǵan arnaýly otrád bolypty».
Jeltoqsan kóterilisine qatynasqan qarýsyz jastarǵa qarsy qoldanylǵan kúshter bir iri memleketpen soǵysqa daıyndalǵannan kem bolmapty.
Bul sumdyq qyrǵyndy uıymdastyrý úshin Almaty garnızonynda 5700 adam saqadaı-saı turypty (onyń ishinde 1982 adam rezerv). Odan basqa Máskeý ishki ister mınıstrliginiń arnaýly ásker bólimshelerin jiberipti: Almatydaǵy - №5443, №7552 áskerı bólimshesin, Almaty oblysyndaǵy Qara-Temirden - №6654 bólimsheni, Frýnzeden - №3450 bólimsheni, Tashkentten - №3408 jáne №5432 bólimshelerdi №5426 ız g.Chelábınsk, №5427 ız g.Novosıbırsk, №5424 ız g.Ýfa, №5425 ız Sverdlovska, v/ch Tbılısı.
Ózderińiz kórip otyrǵandaı Máskeýdiń záresi ushyp, esteri ketip birden kúsh jumsaýdy, uıymdastyrǵanyna kóz jetkizdińizder.
Endi ol qyrǵyn týraly, jastardyń erligi týraly kýálar ne deıdi eken saǵan kósheıik.
Sol kezdegi Almatydaǵy SSRO İshki ister mınıstrliginiń arnaýly mılısıa mektebiniń bastyǵy general-maıor Esbolatov Maqan Esbolatovıch 1994 jyly 28 naýryzda bylaı depti:
...Meniń oıymsha 1986 jyly 17 jeltoqsanda kúndiz demonstrasıa beıbit baǵytta boldy. Mıtıńige qatynasqandar Qazaqstan Kompartıa Ortalyq komıteti VI Plenýmynyń sheshimin ózgertýdi talaı etti. Birinshi hatshylyqqa respýblıkaǵa tanymal, eldiń erekshelikterin biletin bedeldi adamdy taǵaıyndaýdy surady.
Amal ne, respýblıkanyń Saıası basshylary konstıtýsıalyq zańdy buzyp basqa respýblıkalardan ásker bólimshelerin sýraty.
Odan keıin olar mıtıńidegi jastardy bólshektep tastap alańnan kýýdy josparlady. Ol jospar kerisinshe halyqty yzalandyrdy, olardyń odan ári kúrese túsýine sebepshi boldy.
Túngi saǵat 23-te jospar boıynsha alańdaǵy barlyq kúshter jastardy yǵystyra bastady.
Zań qorǵaý oryndary keshirilmes qateler jiberdi. Olar jastardy birinen keıin birip topyrlatyp bólimshelerge ákeldi. Respýblıka prokýratýrasy ýaqytynda jedel tergeý grýppany qurǵan joq. Jeke adamdardy ustaǵan kezde olardyń nege ekenderin anyqtamady, barlyǵyn avtobýstarǵa tıep qalanyń mılısıa bólimshelerine jetkizdi. Onda aparǵan kezde olardy alańda bolǵandaryn kórgen eshkim joq. Mılısıanyń eshqandaı túsindirmesi de joq. áskerı narádtar ustaǵanda ne úshin ustaǵandarynda bilmeıdi.
Osy kezde «Sovet mılısıasy týraly ereje»niń talaby oryndalǵan joq. Onda mılısıa qyzmetkerleri qoǵamdyq tártipti buzǵan dep kúziktense, onda ol adamdy 3 saǵattan artyq ustaýǵa bolmaıdy.
Onyń kim ekendigin anyqtamady, onyń ne úshin jaýapqa tartylatynyń belgilep Qazaq SSR-ynyń qylmystyq – prosesýaldyq kodekstiń 109 statásy boıynsha ári qaraı ýstaýǵa sheshim qabyldamady. Nemese tutqyndaǵan bolsa onda prokýrordyń sanksıasy boıynsha bosatylady.
Al sol kezdegi İshki ister mınıstriniń kómekshisi Sýltanov Ǵazız Slámhanovıchtyń bergen jaýabynda bylaı depti:
«1986 jyly 17 jeltoqsan kúni jáne jeltoqsannyń basqa kúnderinde Qazaq SSRy İshki ister mınıstri Knázev G.N. birden aıtty: «Men Qazaq halqynyń saltyn, minezin jáne erekshelikterin bilmeımin». Óıtkeni taıaýdan beri ǵana jumys isteımin. Sol sebepti basshylyqty mınıstrdiń birinshi orynbasary joldas E.O.Basarovqa tapsyramyn» - dep ózi kóleńkede qaldy.
Meniń oıymsha negizgi sheshim jáne ne isteý kerektigi týraly aqyl-keńes joǵarydan keldi. Al Basarov E.O. jantánimen oryndaýshy boldy.
Basarov trıbýnadan dekabrısterdi qorqyta sóılep: «Men kúsh kórsetýge ruqsat aldym. Tez arada tarańdar» - dedi. Osy sózimen dekabrısterdiń qozǵalysynyń odan saıyn órshelene túsúine, halyqty arandatýǵa jol ashty. Aqyrynda ol vodometterdi, órt mashınalaryn qoldanýǵa buıryq berdi.
Kóterilisshilerdiń ishinde bolǵan ınspektor Abdıbaev B.J. (qaı jerden ekenin jazbapty) konstıtýsıalyq sotqa bylaı jazypty:
...Sýyqtan bozaryp ketken, baskıimsiz, jeńil kýrtka kıgen jas bala aıǵaılap: Trıbýnada sóılep turǵandarǵa senbeńder? Olar qazaqtardy mazaqtaýshylar, orystandyrý saıasatyn erekshe jalyndy túrde oryndaýshylar, búkil Otanymyzdyń jerin ıaderlyq qaldyqtarmen lastady, ana tilindegi mektepterdi japty, ultymyz quryp bara jatyr» - dedi. Onyń janynda kapıtan Kalızolın: «Vsem svoım jýlıkovatym vıdom pokazyvaet posváshennym. Etot gad ot mená ne ýıdet – vylovlú, ýstanovlú, dolojý» - dep turdy. Túnde jáne keıingi eki kún janyńdy túrshiktiretin aıǵaı, qorǵansyz jas sábılerdi uryp-soǵyp mashınalarǵa laqtyryp tıep jatyr. Projektordyń jaryǵy kózdi órtep bara jatyr, ıtter, temir taıaqtar.
Alańda, operatıvtik jyınalystarda Dastan Temirov óz qyzmetkerlerinen talap etti: uryp-soqqandy toqtatyńdar. Bul senderdiń qoldarynda ǵaı! Ol pogranýchılısheniń podpolkovnıgin qolynan ustaı aldy. Podpolkovnık jastardy jelkesinen temir taıaqpen birinen kenin birin uryp jyǵyp jan rahatyna bólinip júrdi.
Trıbýnanyń astyndaǵy úkimet bólmesine kelip, sonda otyrǵan basshylarynan kelip toqtatyńdar dep talap etti, surady, jalyndy. Al oǵan: «Olar ózderi bastady ǵoı» - degen jaýap aldy.
Osy jaǵdaıdan keıin Dastan Temirovti «psıhýshka»ǵa jiberdi. Ol eshkimge qastandyq jasaǵan joq.
Konstıtýsıonlyq sotqa Respýblıkaǵa erekshe eńbek sińirgen zeınetker Sadykov Múbarek Naýryzbaıuly aryz jazyp, sol komısıanyń múshesi bolýǵa surapty. Onyń usynysyn qabyldapty.
Osy patrıot óziniń hatynja bylaı depti:
...Kenetten podpolkovnık Sekerın «Qýyńdar» degen buıryk berdi.. tobyrlar júgire bastady. Jastar alańda taıǵaq muzdan taıyp jatyr. Zor deneli soldattar qoldarynda qalqandary bar (kimnen qorǵanbaqshy), qazaq qyzdaryn shashtarynan, aıaqtarynan súırep, ishki qurylystaryn aıaqpen sabap adam aıtqysyz qylmys jasady. İshtiń tómengi jaǵynan uryp mılısıanyń mashınalaryna tıep áketip jatty.
Munda ıtter kóp boldy. 10 adam qyzmet etetin ıtterimen júrdi. Alańda 10 órt mashınasy sýyq sýmen demonstranttarǵa qarsy qımyldady.
Prokýratýra men sot oryndary mılısıa qyzmetkerleri sıaqty erterek Respýblıka prokýrorynyń orynbasary Myznakovtyń (25.12.1986j.) daıyndap bergen spravkasyn toltyryp jastardy aıyptady.
...Keıbir respýblıka basshylaryna qazaq jastarynyń sana sezimderiniń oıanǵany unamasa kerek. Olar «Kazpravda» gazetin onyń jalyndy organyna aınaldyryp aıdap saldy. Ortalyq partıa komıtetiniń bólim bastyǵy, úgitshi, shovınıs A.A.Ýstınov olarǵa jel berdi. Orys gazetteri birimen biri jarysyp qazaqtan ıntellıgentterin jamandap, olardy qúrtý áreketin izdep maqalalardy búrkyratty.
Osy aıtylǵan kúágerlerdiń sózderin dáleldeýshi taǵy bir hat kezdesti. Ony tolyq bereıin.
Shymkent oblysy
Bógen aýdany Qaraspan sovhozy
Aqjal aýylynyń turǵyny
Zeınetker Moldanazarova Maqpaldan
Aryz
Meniń balam Moldanazarova Kenjegúl 1965 jyly 19 naýryzda týgan. Mektepti altyn medalǵa bitirip, Almatydaǵy medısına ınstıtýtyna túsken edi. 1986 jyly jeltoqsanda kóshedegi eldi urǵan soldattardyń soqqysy basyna tıip, aýyryp aýylǵa keldi. Óıtkeni Almatydaǵy aýrýhana Kenjegýldi bir kún ǵana qarap shyǵaryp jiberipti. Kenjegúl alań jaqta baılanys tehnıkýmynda oqıtyn Gúlsim Anar Badyrenovnanyń ne jaǵdaıda ekenin bilmek bolyp barǵan edi. Anarǵa da soldattardyń soqqysy tıgenmen keıin jazylyp ketti. Al Kenjegúl Arys, Shymkent qalalaryndaǵy aýrýhana da birneshe kún jatyp táýir bolmaǵan soń Tashkentke jiberildi. Soqqqy onyń qarakusynan tıip, mıy qantalap ketken eken. Sonymen balam Tashkenttegi aýrýhana da, operasıadan keıin operasıadan soń 1887 jyly 18 naýryzda dál 22 jasynda qaıtys boldy.
Jazyqsyz jastaı qyrshyny qıylǵan Kenjegúlimniń ólimine sebepker soldat, mılısıalardy halyqty jaýapqa tartýyńyzdy suraımyn.
Al endi aıtyńyzdarshy. Sol jaýyzdardy kim, qashan jazalady? Nege olar jaýapqa tartylmady? Tartylsa kimder? Qazaq halqyn únemi jamandaýdy mindetine alǵan, qazaq halqynyń tarıhyn kerek qylmaıtyn «Kazpravda» gazeti nege mylkaý? Osy gazettiń ózi qazaq halqyna kerek pa? Soǵan búdjettiń aqshasyn bermeı ózimen ózin jibergen durys-aý.
Sol kezdegi Komýnıstik partıanyń basshylary, KGB t.b. alańdaǵy jazadaýdy aıaqtap endi shabýyldy beıbit ýaqytta qazaq ıntellıgentterine aýystýrdy.
Almaty men Astanadaǵa memlekettik ulttyq muraǵattarda 25 tom jeltoqsandyqtardy jaýapqa tartý týraly jáne konstıtýsıalyq sottyń qujattary jatyr. Keıbir betterin kim alǵany belgisiz julyp-alyp ketipti. Olda izderin kórsetkisi kelmegen bir iri áldilerdiń isi bolsa kerek.
Endi sol ıntellıgentterdiń ishinen úsh qaıratkerdiń hattaryna toqtalaıyn:
Elimizdiń ardaqty, bedeldi basshysy bolǵan, eń birinshi qorlaýdy estigen aıaýly aǵamyz Qonaev Dinmuhamed Ahmetulynyń hatyn oqyp bereıin (men qysqasha berip otyrmyn):
Maǵań sizdi Kolbın shaqyrady dep kómekshisi qońyraý soqty. Kelisim berdim. Men kelgen soń Kolbın: «Siz myna tobyrlardy toqtatyńyz. Sóılesińiz, taratyńyz» - dedi.
Men: «Meni tyńdasa jaqy ǵoı, sóıleseıin» - dedim. Sol kezde Kolbınge Gorbachev qońyraý soqty. Men kabınette otyrǵandarǵa: «Jigitter qabyldaý bólmesine shyǵyp tosa turaıyq. ózi sóılesip alsyn» - dedim. Sóıtip qabyldaý bólmesinde biraz ýaqyt otyrdyq. Qaıtadan shaqyratyn túri joq. Bir kezde kómekshisi kelip: «Siz qaıta berińiz. Sóılesýdiń qajeti joq» - dedi. Sonymen men ketip qaldym.
Al keıinnen estýim boıynsha Kolbın Gorbachevqa «Qonaev búlikshilerdiń aldynda sóz sóıleýden bas tartty» - dep aıtypty.
Ol shyndyqqa janaspaıdy. Men sóz sóıleýden bastartqan joqpyn.
Qazaq halqynyń dana ulynyń biri, taıaýda ǵana 80 jyldyǵyn atap Batyr ataǵyn bergen Oljas Sýlemenovti jamandap jazǵan Ortalyq partıa komıtetiniń bólim bastyǵy Smaılovtyń haty muraǵatta jatyr.
Oǵan jaýap retinde úsh betten turatyn Oljas Sýleımenovtiń hatynyń ár jerinen tanysaıyq.
Bul oqıǵa 17 jeltoqsan kúni beıbit jolmen aıaqtalýy múmkin edi.
Biraq bul Sovetter Odaǵyndaǵy eń birinshi demokratıalyq jolmen jastardyń Sovetter Odaǵy komýnıstik partıasynyń Ortalyq komıtetiniń sheshimine qarsy kóterilgen asa iri qozǵalysy boldy. Meniń túsingimde ony mindetti túrde tártip sizdikke jetkizip arandatý jolymen aıaýsyz basý qajet boldy. Bul búkil odaq halyqtaryn dúrliktirip olardyń komýnıstik partıanyń sheshimine qarsy shyǵatyn jol ekenin dáleldeıtin masqara qozǵalys. Halyq Ókimettiń árbir qısynsyz áreketine qarsy shyǵady. Qozǵalysty aıaýsyz basý úshin olarǵa syltaý qajet boldy. olarǵa ekstremıstik qımyl, araq taratý jáne birinshi tas mılısıonerlerge tıýi qajet boldy. alǵashqy tas laqtyrýshylar stýdentter, jumysshylar emes, jastardyń arasyndaǵy arandatýshylar.
...Ýaqıǵadan keıin olardy uıymdastyrýshylardy izdeýge kiristi. Onyń biri, eń basty ultashyldyqty ýaǵyzdaýshy ıdeology dep meni ataý qajet boldy. Halyqtyń aldynda meniń abyroıymdy túsirý mindetin sheshý qajet boldy. Sol úshin Ortalyq partıa komıtetiniń úgit nasıhat bólimi, Partkomıssıasy, Memlekettik qaýypsyzdik komıteti, Qazaq SSR-y prokýratýrasy, ishki ister mınımtrligi meniń saıası zıandy, qaýypty adam retinde halyqtyń kózin jetkizbekshi boldy. Azda bolsa krımınaldy, kompromatty barlyq jerlerden izdedi. Ony bir kezde qyzmet atqarǵan jerlerden izdep, týystarymnan jaýap alyp, tipti men attas, ákem atyndaǵy adamdarǵa deıin tekserý uıymdastyrǵan. Jeke ómirime, tirshiligime aralasyp ókimetke zıan tıgiz edi-aý degen derekterdi de izdegen.
Sonymen meniń konstıtýsıalyq jáne erkin tvorchestvolaq, erikti eńbek azamattyq quqyǵymdy aıaqqa taptady. Qylmys jasady degen zańsyzdaqqa deıin jol berdi. Men qaıda júrsem de sońyma tyńshy qoıǵanyń sezip júrdim. Meniń telefonym osy kúnge deıin tyńdalady.
Qazaqstan kompartıa ortalyq komıtetiniń hatshysy Z.Kamalıtdenov 1987 jyly Sovetter Odaǵynyń ortalyq komıtetiniń shilde Plenýmynda sóılep bylaı dedi: Sýleımenov 1986 jyly 17 jeltoqsanda tańerteńdegi saǵat 4 Qonaevqa qonyraý soǵyp, jastar kóterilýge daıyn» dedi.
Qonaevta, Sýleımenovte oǵan ondaı habar bergen joqpyz. Ol, shamalaýym boıynsha SSRO-nyń depýtatty tyńdaıtyn arnaýly bóliminiń bergen jańylys deregine súıengen bolar. Ol joly da maǵan jala jabýǵa shamalary kelmedi. Bul jerde meni Gorbachevtiń tikeleı kirisýi qutqardy.
Qazaq halqynyń ǵalymdarynyń ishinde asa zor daryn ıesi, shyn máninde ultyn súıgen, naǵyz qazaq, naǵyz azamat Aqseleý Spanuly Seıdimbekovti qudalaý tipti de soraqy, naǵyz qıanat.
Marqum Aqseleý ol kezde fılologıa ǵylymynyń kandıdaty (keıinnen doktory), jazýshy qazaqstan jazýshylar Odaǵynyń laýreaty boldy.
Endi sózdi Aqseleýge bereıik: «Bárimizge belgili, 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasynan keıin búkil Qazaqstan boıynsha memlekettik deńgeıde qazaq ultshyldaryn tabý, júrgizildi ǵoı.
Ol kezde men respýblıkalyq ǵylymı kópshilik jýrnaly «Bilim jáne eńbektiń» Bas redaktory bolyp istedim. VLKSM ortalyq komıtetiniń qurmetti gramotasymen jáne qurmet belgisimen nagradtalǵan edim.
Naýqan bastalǵan kezde memlekettik qaýypsizdik komıteti (KGB) tarapynan naqaq qudalaýǵa ushyrap, zardap shektim.
Jeltoqsan oqıǵasynan keıin VLKSM ortalyq komıtetiniń birinshi sekretar qatysqan Kazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń plenýmy bolyp ótti. Osy plenýma Kazaqstan Kompartıasy Ortalyq komıtetiniń sekretary Zakash Kamelıtdenov sóz sóılep, onda: «Bilim jáne Eńbek» jýranlynyń Bas redaktory A.Seıdimbekov jýrnaldy qazaq ultshyldarynyń organyna aınaldyrdy. Qazaq baılaryn, handaryn, Alashordashylaryn dáriptep, orystardyń ıdeologıasyn jamandaıdy» - dedi.
Meni jamandap KGB «Lenınshil jas» jáne orysshasyna maqala uıymdastyrdy. Ony ózderi daıyndap jalǵan avtorlardyń atymen jarıalamaqshy boldy.
Jeltoqsan oqıǵasynyń aldynda Qazaqstan LKSM ortalyq komıtetiniń búrosynyń sheshimi men maǵan tórt bólimi úı berilgen bolatyn. Sol úıdiń orderi sózbaqqa salynyp qolyma tımeı qoıdy. Páter bóletin mekemege baryp bilsem, Qazaqstan LKSM Ortalyq komıtetiniń sheshiminiń bir shekesinde «Ulyqsat joq» degen Z.Kamalıtdenovtyń buryshtamasy tur.
Muraǵatta osy sıaqty qazaq zıalylarynyń hattary jetkilikti.
Endi osy jeltoqsan kóterilisine qatynasyp qorlyq kórgen stýdentter, «ıntellıgentterdiń» birazy týraly derekterdi usynyǵym keldi. Sonyń biri atý jazasyna kesilgen stýdent Rysqulbekov Qaırattan bastaıyq.
1. Rysqulbekov Qaırat Noǵaıbaevıch – 13.03.1966 jyly, s.Qul-Ózen Moıynqumen raıona Djambyl oblysynda týǵan. Stýdent AASI PGS (tergeý isi 1987 jyly 5 qańtarda bastalyp sáýirdim 16-ynda bitirgen. 116 bet).
Oǵan qarsy jaýap bergen kýágerler:
1) Garın Ian Davıdovıch – evreı, Respýblıkanskıı radıo-telesentrde st.elektromehanık.
2) Ryjkova Svetlana Evgenevna – zvýkooperator, orys.
3) Doroshına Natalıa Gennadevna (1961 j.) zvýkooperator, orys.
4) Valáeva Natalıa Vasılevna – zvýkooperator, orys.
5) Kýrbantaev Radık Bahadırovıch (1964 j.) – kınooperator.
Barlyǵy kýágerler – 28 adam.
Olar 400 metr jerden Rysqulbekovty kórdik dep ótirik jala japty.
Sotta:
Rysqulbekov Qaırat: rýsskım ıazykom vladeıý, no nýjdaıýs v perevodchıke. Pokazanıa býdý delat na kazahskom ıazyke – dedi.
Ryqulbekov sotta bylaı dedi: prokýrordyń orynbasary maǵan sen Savıskııdi urǵan menmin dep moıynda 8 qańtarda men solaı jazyp berdim óıtkeni maǵan taǵy da mańyzdy ister jónindegi aǵa tergeýshi: «Eger moıyndamasań onda saǵan atý jazasyn beredi, al eger moıyndasań ómirińdi saqtap qalasyń dedi. Maǵan sotta ol týraly aıtýshy bolma» - dep eskettti. Sol sebepti moıyndadym.men úndemegen soń tergeýshi Qarybalov meni: «fashıssin», «Halyq jaýsyń» dep aýzyna kelgen sózdi aıtyp, balaǵattaı bastady. Men mundaı sózdi estigen kezde, jylap turyp ol kisiden: «Men bulaı atamaýyn ótindim». Biraq ol kisi meniń aıtqan ótinishime qulaq qoımaı odan ári adamnyń jany túrgetin sózderi estirte berdi.
Odan keıin tergeýshi Abdrahmanov meni sol 16 kabınetten shyǵaryp basqa jaqqa aparyp, bolmaǵan isti moıyndatý úshin uryp-soqpaqshy boldy. Ol bul oıyn barlyq tergeýshilerdiń aldynda ashyq aıtty. Biraq ta ondaı zańsyzyqqa, aǵa tergeýshi Dýbaev jol bermedi.
Tergeýshilerdiń, sottyń ádiletsizdigine bar jan-tánimen narazy bolǵan Qaırat aryzdyń ishine mynadaı óleń joldaryn jazypty:
Jas bolsam da tuzym kóp tatyp kórgen,
Zań jaǵynan bilimim bolmasada,
İzdep kelem ólgenshe «shyndyqty» órden.
Alaıda, eń úlken jalǵandyqty sot zalynda «a jhzamat sottan» kórdim.
Bilgińiz kelse, muny da aıtyp berem- deı kelip.
Qazaq SSR-y joǵarǵy keńesiniń tóraǵasyna aryz jazypty. Sonda Muqashev joldasqa taǵy da bylaısha aryz jazypty.
Fond 1680 op.2 d.3346
Qazaq SSR-nyń joǵarǵy
Soveti Prezıdıýmynyń Predsedateli
S.M.Mýqashevke
Sot úkimi arqyly eń joǵarǵy
jazaǵa kesilgen jazalanýshy
Rusqulbekov Qaırat Noǵaıbaıulynan
Keshirim berý týraly suranys.
...Men es bilgennen, osy ýaqytqa deıin ákem sıyrshy, sheshem saýynshy bolyp jumys istep keledi. Áke-sheshem semáda segiz bala tárbıeleýde. ..Bárimizde tatý-tátti, tártipti, eńbekqor bolyp óstik.
22 betten turatyn aryzda (15 betinde) bylaı depti:
...Dýbaev İshki ister basqarmasynyń tergeý ızolásıasyndaǵy, men jatqan №7 kameraǵa, óziniń tájrıbesi mol jansyzy Veselev Pavelda meni bolmaǵan isti moıyndatýǵa azǵyryp úzitteýge jiberdi. Onyń jansyzy ekenin keıinnen bildim.
Onyń ishinde óleńmen aryz jazypty (22 bet).
Azamat sot osylaı kárin septi,
Kárin septi jas gúlge ólim septi.
Jalǵandyqpen jaza alyp, janǵa batty
«Shyndyqty» taptap sot ketip bara jatty.
Jas balany, ór taǵdyr ókpeletti.
Jalǵandyqpen zamanyń shetke tepti,
Jala jaýayp, jalǵan kórsetýshi
Kýágerlerdiń mereıi kókke jetti.
Qaıta qurý, ári ádildiktiń ornaýy kep,
Jatyp atar jalǵandyqtyń bolmaýy dep,
Jalǵandyqqa qarsy shyǵyp «Adaldyq» - dep.
«Shyndyqty» sheshetinde ýaqyt jetti.
Senińiz men shyndyqty aıtyp berdim.
Bolǵan isti bolǵandaı jazyp berdim.
Shyndyqpen, adaldyqpen, ádildikpen,
Kóńil bólip sheshedi-aý dep sizge sendim.
Birinshiden, týǵan anam aldynda,
Ekinshiden, Otan ana aldynda,
Úshinshiden, sizdiń de aldyńyzda
Anamnyń aq sútinen ant etemin.
Senińiz, rýhyńyzdan ótinemin,
Joq edi,, eshqandaı adam, óltirgenim,
Senińiz qolymnan kelmeıdi adam óltirýde.
Sonda da óltirdi dep jalamen kestirýde.
Egerde jalǵandyqqa jol berseńiz,
Durys sheshilgen dep sot úkimine de kónseńiz.
Men daǵy aqtalyp ne qylaıyn,
Shapsańyzda meılińiz, atsańyzda
Minekı, jazyqsyz basym daıyn
(istiń 71 beti, hatynyń 21-shi betindi).
Sizdiń meniń bildirshindeı jas ekenimdi, uly ómirge endi-endi qanat jaıǵanymdy, qatarǵa qosylyp senimdi aqtaı alatyn,dyǵymdy, otan aldyndaǵy óz boryshymdy adal qyzmetimmen atqarǵanymdy, jaqsy istermdi eskerip meıirbandyqpen keshirim berýińizdi ótinemin.
Q.N.Rysqulbekov
2 shilde 1987 jyl.
Bul ǵajap hatqa joǵarǵy sot jaýapty 1987 jyly 22 shilde (№26187) bylaısha beripti.
Prezıdıým Verhovnogo Soveta Kazahskoı SSR
Zaklúchenıe po povodý pomılovanıı
Ryskýlbekova K.N.
Obshestvennyı obvınıtel Jýmabaev J.M. ot kollektıva stýdentov ı profesorsko-prepodovatelskogo sostava stroıtelnogo fakúlteta arhıtektýrno-stroıtelnogo ınstıtýta prosım opredelıt Ryskýlbekový strojaıshýıý merý nakazanıa.
Ýchıtyvaıa ısklúchıtelnýıý tájestsovershennyh prestýplenıı ı lıchnostosýjdennogo, polagaıý chto hodataıstvo o pomılovanıı Ryskýlbekova K.N. sledýet otklonıt.
Predsedatel Verhovnogo sýda Kaz.SSR T.K.Aıtmýhambetov
2. Ábdiqulov Myrzaǵul Táhiǵululy Shamalǵanda júrgizýshi daıyndaıtyn kombınatta oqyp júrgen. (1965j.Qyzylorda oblysynyń novokazaly poselkesinde týǵan.Qazaq SSR joǵarǵy soty ólim jazasyna kesti. Qazaq SSR ynyń Joǵarǵy keńesiniń suraýyna Respýblıkanyń Joǵarǵy soty men prokýratýra keshirýge bolmaıdy dep qarsylyq kórsetipti. SSRO joǵarǵykeńesiniń tóraǵasy GROMYK 20 jyltúrmege aýystyrdy.
Jazyqsyz sottalǵandardyń biri, naǵyz patrıot: &nbs
