Azattyqtyń aq tańyna jetkenshe qansha qazaq qurban boldy? Qazaq halqy táýelsizdik jolynda qandaı aýyrtpashylyqtarǵa tap boldy, búgingi kúnge qalaı qol jetti? NUR.KZ portaly qazaq halqynyń egemen el bolýda basynan ótkizgen qıyn-qystaý kúnderin tizbelep shyqty.

Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama» qazaq halqynyń esinde uly qasiret bolyp máńgi tarıhqa hattaldy.

Reseı ımperıasynyń qazaq jerine sharýalardy jappaı qonystandyrýy qazaq halqynyń ejelden qalyptasqan salt - dástúrin, sharýashylyq júıesin úlken ózgeriske ushyratty. Patsha úkimetiniń ortalyq saıasatynyń barlyq kezeńderinde qazaq jeri talan - tarajǵa tústi. Jergilikti turǵyndar jaıly mekenderin tastap, amalsyz ishkeri qaraı qonys aýdarýǵa májbúr boldy. Al olardyń shuraıly jaıylymdary men qunarly egistik alqaptary qonys aýdarǵan orystar men kazaktarǵa bólinip berilgen.

Otarlaý saıasatynyń saldarynan qazaq halqy materıaldyq jaǵynan ǵana emes, rýhanı jaǵynan da zardap shekti. Patsha úkimetiniń orystandyrý saıasaty qonystandyrý saıasatynan asyp túspese, kem bolmady.

Qazaqstannyń Reseıge qosylýynan keıingi otarlyq jaǵdaı qazaq halqynyń bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy kúresine qozǵaý saldy. HVİİİ-HH ǵasyrlarda qazaq dalasynda Reseı otarshyldaryna qarsy birneshe iri-iri ult-azattyq qozǵalystar boldy. Qazaq halqynyń táýelsizdik pen derbes damý jolynda Syrym Datuly, Isataı Taımanuly men Mahambet Ótemisulynyń, Kenesary Qasymuly bastaǵan kóterilister mańyzdy oryn aldy.

1916 jylǵy ult – azattyq kóterilis kezinde 3 myń qazaq qurban boldy. Bul qozǵalystyń eń iri oshaqtary Torǵaı men Jetisý óńirinde boldy.

Keńestik bılik tusynda Qazaqstanda eki ret ashtyq qyrǵyny oryn aldy. Árıne, eń qasiretti náýbet ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary boldy. Tarıhta «Uly jut» degen atpen belgili asharshylyq jyldary qazaq halqy jer betinen joıylyp ketýdiń az-aq aldynda qaldy. Sonymen birge 1919-1922 jyldary oryn alǵan asharshylyqty da esten shyǵarmaý qajet. Tarıhshy Manash Qozybaev osy ashtyq týraly: «1921-1922 jyldardaǵy ashtyq qazaqtardy demografıalyq apatqa ákeldi. 1922 jyldyń naýryzynda Qazaqstannyń batys jáne soltústik aımaqtarynda 2 mıllıon 350 myń adam ashtyqqa ushyrady, olardyń kóbi óldi. Úkimet tarapynan kórsetilgen kómek tek qala turǵyndaryna jetti, sol ýaqytta onda qazaqtardyń eki-aq paıyzy ornyqqan edi, deni aýyldarda bolatyn», - dep jazady.

Tarıhshy Talas Omarbekov Qazaqstandaǵy  bul asharshylyqtyń shyǵýyna aýa-raıynyń qolaısyzdyǵy emes, azamat soǵysynyń tutanýynan sharýashylyqtyń kúızelýi, ıaǵnı bólshevıkterdiń birjaqty saıasat júrgizýi sebep dep tujyrymdaıdy.

1992 jyly osy máseleni Qazaqstannyń joǵarǵy keńesi tóralqasynyń komısıasy arnaıy teksergen.

Mal-múlkinen aıyrylǵan bir jarym mıllıonnan astam qazaq asharshylyqqa ushyrap respýblıkadan tysqary jerlerge bosyp ketti. Olar Qytaı, Monǵolıa, Ortalyq Azıaǵa, Aýǵanstan, Iran jáne Túrkıa sıaqty elderge údere kóshýge májbúr boldy.

Qazaq halqy, ásirese onyń zıaly qaýymy men partıa basshylyǵy qyzmetindegi belsendi azamattar 1926–1930 jyldardaǵy qýdalaýǵa ushyrady. 1937–1938 jyldary 135 myń qazaq ıntellıgensıasy saıası repressıa zobalańynyń qurbany bolyp atyldy. Saıası repressıanyń tolqynynda qaza tapqan, aqyn jazýshylardyń basym bóligi Qazan tóńkerisine deıingi jyldarda qyzmet etken zıaly qaýym ókilderi edi.

Olardyń quramynda Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Beıimbet Maılın, Sáken Seıfýllın, İlıas Jansúgirov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Sanjar Aspandıarov, Qudaıbergen Jubanov, Jumat Shanın, Halel Dosmuhamedov, Eljas Bekenov, Bilál Súleevter halyq jaýlary bolyp dúnıeden ótti.

Uly Otan soǵysy maıdandarynda qaza bolǵan qazaqstandyqtar sanyna baılanysty túrli pikir bar. «National digital history of Kazakhstan» ınternet portalynyń habarlaýynsha, soǵystan oralmaǵan  qazaqstandyqtardyń sany 601 000-ǵa deıin jetip otyr, onyń 350 myńnan astamy qazaqtar. Bul qolǵa qarý alyp, urys dalasynda qaza tapqardardyń sany. Eger osy tustaǵy halyqtyń jalpy sany men soǵysta qaza tapqan ókilderdiń sanyna shaǵatyn bolsaq, qazaqtardyń shyǵyny kórshiles ózbek, tatar, azerbaıjan, grýzınderden anaǵurlym joǵary.

Bul paıyzdyq shyǵyn jaǵynan qazaq halqy óz jerinde soǵys qımyldary bolǵan orystarmen, ýkraındermen, belorýstermen deńgeılesedi.

Almatyda bolǵan qazaq jastarynyń KSRO úkimetiniń ámirshil-ákimshil júıesine qarsy narazylyǵy – azattyqqa umtylǵan qazaq halqynyń tarıhyndaǵy eleýli oqıǵa. Áli kúnge deıin bul oqıǵanyń qupıalary tolyǵymen ashylǵan joq.

«Qazaq SSR densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń deregi boıynsha jeltoqsan oqıǵasynda jaraqat alyp aýrýhanalarǵa túsken adamdardyń sany 83. Olardyń 82-si qazaq, bireýi bashqurt azamaty. Olar №2, №4, №5 qalalyq klınıkalyq, densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń 4-shi Bas basqarmasynyń Ortalyq jedel dárigerlik járdem berý, ortalyq qalalyq klınıkalyq, Almaty oblystyq aýrýhanalaryna, hırýrgıa ınstıtýtyna jatqyzyldy. Qaqtyǵys kezinde 44 adam bas súıegi men mıyna jaraqat alǵan. 286 adamǵa aýrýhanalarǵa jatpaı ambýlatorıalyq emdeý jolymen medısınalyq járdem kórsetilgen. Olardyń 281 qazaq, 5 basqa ult ókilderi - ártúrli jaraqat alǵandar», - deıdi «Jeltoqsan yzǵary» kitabynda jazýshy Toqtar Beıisqulov.