«Ult — qoǵamdy uıymdastyrýdyń anaǵurlym keń taraǵan birligi. Negizinde XX-XXӀ ǵasyrlar ǵalamdyq deńgeıdegi saıası uıymdasýdyń negizgi birligi bolyp tabylatyn ulttyq memleketke sáıkes kelýi kerek. Ult memleketti qajetti zańdylyqpen qamtamasyz etedi jáne tek ulttyq memleketter halyqaralyq qatynastardyń tolyqqandy sýbektileri retinde ómir súre alady degen pikir qalyptasqan. Ulttyq emes memleketter tolyqqandy bolyp eseptelmeıdi. Olar ne ulttyqqa aınalýy kerek, ne ómir súrýin toqtatýy kerek» (Ýıkıpedıa — ashyq ensıklopedıasynan alynǵan málimet).
kazorta.org Ult degen ne? degen suraqqa «Ult degen — eń aldymen, basty qurastyrǵan adamdardyń toby» (sovokýpnost» dep jaýap beripti..
Ult – Ul degen túbir sózden jáne «T» degen dybys-tańbadan turady. Uldyń maǵynasy barshamyzǵa belgili «Ul (er)» bala, osy túbirden ulan, qulan, ulanaq, uly, ulyq, ulyqtaý, ulys, Ulytaý, Qulsary, Sultan t.t. dúnıege keldi. Uly sózi kez kelgen jaqsy uǵymnyń eń joǵarǵy shegin bildiredi. Mysaly, uly dala, uly adam, uly tulǵa, ulyq, ulyqtaý, Ulytaý, uly baý, uly espe, uly qudyq t.t. bolyp kete beredi.
Al, «T» dybysy sózdiń qaı jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysty, endi ózgermeıdi degen maǵyna beredi. Mysaly, Ult, Bult, Urt, Jurt, Qurt, At, Ut, Qut, Jat, Jut, Ot, Tut, Sút, Tobysh, Toǵyz, Toǵyz Oǵyz, Toqsan, Toqsan toǵyz t.t.. Atam Qazaqtyń shejire deregi boıynsha «T» dybysy toǵyz sanyn ıemdengen Tobyshtardyń esimin beredi. Ejelgi shejirelerdegi rýlardyń bárine tańba úlestiretin Oǵyz qaǵannyń esiminiń de «er men áıel» degen maǵynasy bar. Oǵ (Oq, oǵlan, ul, ulan), Ǵyz (qyz). Kóptegen zertteýshiler Oǵyz ben Adaıdy sınonım dep tujyrymdaıdy. Bul jerde sınonım degennen góri, Oǵyzdardy Adaıdyń urpaǵy degenimiz durys. Sebebi, Oǵyzdardyń tegi Adaıdyń jetinshi nemeresi Tobyshtan taraıdy. Toǵyz sany Tobyshtardyń sandyq ataýy. Toǵyzdyń sóz túbiri Oǵyz bolatyny osydan.
Ejelde barlyq dúnıe toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oıyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnıe-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túıesi toǵyz bolady).
Toǵyz aıyp (beriletin jazanyń salmaǵyna oraı – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aıyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bıe tartý ǵyp
Aldyna alyp baraıyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aıtylyp keledi.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Bult – ózderińiz kórip otyrǵandaı sóz túbiri ult. Bult aspanda, ult jerde. Jer betindegi ulttar da, týra aspandaǵy bulttar sıaqty dúnıege kelip, jel aıdaǵan kezde jóńkile kóship, birese ydyrap, birese qaıta qosylyp, nemese joıylyp ta jatady. Bulttyń quramy bý, qozǵaýshy kúshi jel. Ulttyń quramy adam, qozǵaýshy kúshi el (bir rýly el).
«B» dybysy árqashanda Bala degen maǵyna beredi. Al, ala, bal, bala degen birikken sózderden turady. «A» - Ata, «Á» - áke, «B» - bala delinip Álippe tańbalarynyń úshinshi dybys tańbasyn beredi.
Salt – Ata salty. Basy Atany syılaýdan bastalyp, arty ákeni, aǵany jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syılaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵıda ózgermeýge tıis.
«S» dybysy sózdiń qaı jerinde qoldanylsa da «Saq, Saqtar» degen maǵyna beredi. Mysalǵa, bárimiz biletin «Saǵa» degen sózdi alaıyq. Saǵa – aǵyn sýdyń bastaý alatyn saǵasy. Osyǵan sáıkes Qazaqta «Sý aqpaıtyn ba saǵadan, sóz bastalmaıtyn ba edi aǵadan» degen naqyl sóz bar. Saǵanyń tolyq maǵynasy Saq Aǵa. Qazaqtyń Ata saltyn qalyptastyrǵandar da osy Saq atalarymyz. Aqıqatqa Ata bolǵandarda osy Saq Atalarymyz. Saqtyń túbiri «Aq» bolatyny osydan. Qolyndaǵy baryn elmen bólisip, Saqı (myrza) atanǵandarda osy atalarymyz.
Atam Qazaqtyń ejelgi shejire-tarıhynyń bárinde de Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan taýdyń ataýy «Jýdy» dep atalady. Ol taýdyń qazirgi ataýy Qazyǵurt, ıaǵnı Qazyq jurt. Qazyq qazaqtyń kóptegen laqap attarynyń ishindegi eń negizgileriniń biri. Balamasy jerge qaǵylǵan qazyq. Sebebi, basqa jurttardyń bári keledi, ketedi. Al, Qazyq jurt ornynan eshqashan qozǵalmaıdy. Aspandaǵy Temirqazyq juldyzy da solaı. Ol da, qaqqan qazyq sıaqty, máńgi baǵyt-baǵdar berip, jol siltep tura beredi. Al, alǵashqy kemeniń (em, emý, emshek, em-dom jasaý, emshi, emhana, emen, emle, temir, semser, Iemen t.t.) avtory Qaz Adaıdyń jetinshi býyn urpaǵy Buzaý-Jemeneıler. Bul uǵymdardyń báriniń «Em» degen bir túbirden, ıaǵnı bir atadan bolatyny osydan.
Ult ataýynyń avtorlaryn myna kórshi orystar «nas (nats) dep dáldep turyp ataıdy. «N» degen dybys qazaqta Nuq paıǵambar atamyzdyń esimin berse, ekinshi At – Ad (Adam Ata) qaýymy ataýyn beredi. Al, Úndiler (Indıa) Ata saltyn kúni búginde de «Nata salty», ıaǵnı Nuq Ata salty dep ataıdy.
Qazyǵurt demekshi, Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵıdasynda eki sózdi biriktirip bir sóz jasaǵanda, dybys úndestigine sáıkes ekinshi sózdiń birinshi dybysy, nemese birinshi sózdiń sońǵy dybysy túsip qalyp, qosylyp aıtylady. Mysaly, Ústińgi jurt – Ústirt, Atamyzdyń jurty – Atajurt, Sary aǵa – Sarǵa, Han aǵa – Qańǵa, Han aýyly – Qańly, Tory aıǵyr – Toraıǵyr, Tory at – Torat (Taýrat), Man áke – Meke, Bı Adaı – Bıdaı, Qý Adaı áke – Qudaıke, Jarylardyń kenti – Jarkent, Jarylardyń bulaǵy – Jarbulaq, Balyqshy Saq Ǵun – Balasaǵun, alyp kel – ákel, alyp bar – apar t.t. bolyp kete beredi. Demek, osy qaǵıdaǵa sáıkes Qazyǵurttyń shynaıy maǵynasy Qazyq jurt, ıaǵnı Qazaq jurty bolyp tabylady.
Jýdy – Jý jáne Ud (Hud) degen eki birikken sózden, ıaǵnı ejelgi eki atamyzdyń atynan turady. Bul jerde Jý balasy, Hud (Ut) paıǵambar atasy. Sebebi, «Y» dybysy «I», «I», «İ» jáne «N» dybystary sıaqty kez-kelgen esim sózdiń sońyna jalǵansa balasy (uly, qyzy), urpaǵy, jalǵasy, ıaǵnı sol Atanyń (rýdyń) ishinen shyqty degen maǵyna beredi. Mysaly, Toqtamys Jary, Bektemis Jary, Ákim Tarazy, Tuńǵyshbaı Ál Tarazy, Qusaıyn Sherazy t.t. bolyp kete beredi. Nuq paıǵambar zamanynda Jý eliniń maly túgel topan sýǵa ketip qyrylǵandyqtan olar Jutqa ushyrady. Qazaqtyń «jut» degen sózi osylaı dúnıege keldi.
Jý (Júz, Jurt, Jýdy) eliniń tegi (túbi) kim ekendigine Quran aıattary aıqyn jaýap beredi. «…Sondaı-aq, Ad eline baýyrlary Hud (jiberdik)» (Quran Kárim. «Al-Haqqa súresi». 65 aıat).
Búgingi qazaqtar, sonyń ishinde qazaqtyń shejirelik júıesiniń eń sońynda turǵan Qaz Adaılar sol ejelgi Ad eliniń, ıaǵnı Adam Ata qaýymynyń qarashańyraǵy ıeleri bolyp tabylady.
Jurt – Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli ataýynyń maǵynasyn joǵaryda aıttyq, al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. «T» dybysy (tańbasy) árqashanda tolyp-tolysqandy, ıaǵnı kez kelgen uǵymnyń eń joǵarǵy shegine jetkenin bildiretinin joǵaryda aıttyq. Sol aıtqanymdaı, ult (ul - Adam Ata men Aýa Ananyń uldary) ósip-ónip, kóbeıip ultqa aınalyp tur), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishki emes), jylt (kórindi de joq boldy), órt (bári janyp ketken) t. t. bolyp kete beredi.
Alǵash ret ul, uly, ulan, ult ataýlary kóne Mańǵystaýdaǵy ejelgi MAD (Man Adaı) patshalyǵy dáýirinde dúnıege kelgen. Onyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy Ulanaq atty jer ataýy bolyp tabylady.
«Ulanaq – Qarataý jotasynyń ońtústik jaǵyndaǵy taýaralyq ańǵar, Taýshyq pen Jyńǵyldy aýlynyń aralyǵynda. Jyńǵyldy aýlynan soltústik-batysta. Adaı men túrikpen arasyndaǵy úsh úlken shaıqastyń biri osy Ulanaqta bolǵan delinedi. …Muny Ulanaq qyrǵyny deıdi. Tiri adam az qalady. Ulanaq degen sóz túrikpenniń dúnıege kelgen náreste ahylap týdy dep Oglanaq ataǵan, qazaqtar ony ózinshe aıtyp Ulanaq bolyp ketken» delinedi (Serikbol Qondybaı «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» Almaty-2010. 289 bet).
Aqıqatynda, Mańǵystaýdaǵy toponomıkalyq ataýlardy ózge eldiń sózinen shyǵarý durys bolmaıdy. Qas bı (Kaspıı) dep búkil álem elderimen moıyndalǵan atalarymyz ózge eldiń tiline zárý bolmaǵan. Mańǵystaýdaǵy barlyq ataýlar qazaqtyń tól sózi. Adaı shejiresinen, ıaǵnı Manqystaý tarıhynan habary bar jandar úshin bul daýǵa jatpaıdy.
«Ol kezde tekti uldardyń zamany edi,
Sol uldar el etken ǵoı támam eldi,
Adaıdyń arda týǵan arystary
Búginge alyp kelgen aman eldi.
Ol kezde bolǵan nebir qandy maıdan,
Adaıdyń kezderi az ba baǵy taıǵan.
Bir mezgil Ulanaqtyń jazyǵynda
Túrkpenniń ketkeni bar salyp oıran.
Zamannyń dál osyndaı qıasy bar,
Sol jerdiń «Jaý jol» degen qıasy bar.
Qaıtse de Adaı-SHońaı meken etken,
Elimniń Ulanaqtaı uıasy bar» (Ǵ.Árip «Kaspıı tragedıasy» Almaty-2008. 169 bet).
Túsinikteme: Shońaı AdaıdyńTobyshynan taraıdy. Tobysh rýy (ishinen Móde, Edil qaǵandar,
Qarasaı, Qazı, Oraq, Mamaı t.b. shyqqan) Adaıdyń toǵyzynshy býyn urpaǵy, jetinshi nemeresi bolyp tabylady. M.Áýezovtyń «Abaı joly» romanyndaǵy áńgime bolatyn «Shoń» degen sózdiń maǵynasy osy. Osy óńirde Abaı men Shákárim shyqqan Tobyqty rýymen attas taý shoqysy bar, onda Áýlıe Beket – Pir Atanyń meshitteriniń biri ornalasqan. Abaıdyń Ata tegi Qazaq – Janarys (Orta Júz) – Arǵyn – Meıramsopy – Tobyqty bolyp taratylady.
Ulanaq - Ul, an, ulan, aq degen birikken sózderden turady. Maǵynalary da sol alǵashqy kúıinde, kúni búginde de qoldanysta. Man atalarynyń izin jalǵastyryp, olardyń dańqyn asyrǵan naǵyz uly, bel balasy bolyp shyǵady. Al, Aq sózi Mannyń uldary Aqpan (Saq) atalarymyzdyń aty. Ádilet degen uǵymdy Ad qaýymy (Adam Ata) dúnıege ákelse, Aqıqat (shyndyq) degen uǵym Adaıdyń besinshi býyn urpaǵy, tórtinshi nemeresi Aqpandardan bastalady. Búkil álem elderiniń ult (sóz túbiri «ul») dep atalatynynyń jáne adamı qasıettiń bıik shyńynyń «Sultan», tómengi satysynyń «Ultan» delinetininiń syry osy.
Osy aıtylǵandardyń toponomıkalyq aıǵaqtamasy retinde aıtarymyz, Mańǵystaýda Ulanaqtan da ózge ataýlar tolyp jatyr. Mysaly:
Uly – Sarytas shyǵanaǵyna baratyn Soltústik Aqtaý jotasyndaǵy tereń shatqal-saıdyń joǵarǵy jaǵynda ornalasqan. Ketikten shyqqan jol Údekke jetken soń tarmaqtalyp, biri – Bozashy túbegine, ekinshisi – Ońtústik Aqtaý jotasy arqyly Hıýa baǵytyna júredi.
Ulybaý – saı; Shaıyr aýlynyń shyǵys jaǵynda 1-2 km jerde.
Ulyespe – Bozashy túbeginiń teńiz jaǵalaýynda.
Ulykúndik – taý; Bostanqumnyń ońtústik shetindegi, Sumsanyń teristik betindegi qos taý-tórtkúl. Olar Uly Kúndik jine Kishi Kúndik dep atalady. Ańyz boıynsha, Ersary batyrdyń as pisirýge paıdalanatyn oshaǵy osy eki taý bolǵan eken.
Ulyqudyq (Ulyquı) – Ketikten (qazirgi Fort-SHevchenko qalasy) Shaǵadamǵa (Krasnovodsk) baratyn jol boıynda.
Ulyqyz – Ulyqyzemshek. Ústirttegi Qyzemshek tóbesiniń ekinshi ataýy.
Ulyqyrǵyn – Qaraǵan-Bosaǵa óńirinde.
«On úshte ul – ulan, on beste qyz – ulan» degen maqal solardan qaldy.
Qaz, Qazan, Qazar, Qazyq, Qazyq jurt, Qazyǵurt, Temir Qazyq juldyzy - Qazaq ulty ataýynyń sınonımi bolyp tabylady.
Joǵaryda kórsetilgenderden shyǵatyn qorytyndy, Ul bala, ıaǵnı Uly Atalarymyz ósip-ónip, kóbeıip, tolyp-tolysyp ULTQA aınalyp tur. Bul tujyrym aqyl-esi durys Qazaq balasy úshin daýǵa jatpaýǵa tıis. Búkil álemdegi ulttar ataýynyń shyǵý tegi osy. Ulttyń bastaýy Ata, Áke, Bala, Nemere, Shóbere, Shópshek t.t. bolyp jalǵasyp kete beretin Ul bala. Uly Jaratýshy – Allanyń qalaýy áıel adam ult qura almaıdy.
Tarıh taǵlymy: Kez-kelgen ulttyń bastaýy Ul (urpaq úshin Ata), Rý, El (Bir rýly el) olar tolyp, tolysqan kezde Ultqa aınalady. Demek, árbir ult, sol ulttyń túbindegi bir Er Adamnan, ıaǵnı bir Atadan bastalady. Atam Qazaqtyń Ata saltynda bir Atanyń balasy bir til de, bir din de bolýǵa tıis. Sondyqtan sol Uly Atalarymyz «Til tuǵyryń, din dińgegiń», «Tili ekeýdiń, dini ekeý, dini ekeýdiń sońy qurdym», ıaǵnı onyń sońy sol ulttyń ydyraýyna aparyp soǵady degen.
Tarıhqa úńilsek, qazirgi evreılik Evropalyqtar men Amerıkalyqtardyń nasıhattap júrgen «genderlik saıasaty» sıaqty saıasattar burynda da san ret bolǵan. Onyń sońy álem elderin azdyryp Matrıarhatqa, ıaǵnı balalardyń óz ákeleriniń kim ekenin aıyra almaıtyndaı beı-berekettiktiń sońy, jynys aýrýyn qozdyryp, qoǵam ózin-ózi ishten shiritip joıǵan. Nemese, Lut qaýymy sıaqty Allanyń qaharyna ushyraǵan.
OSY JOLDARDY OQYǴAN BARSHAŃYZǴA ULY JARATÝSHY ALLA IMAN BERGEI!
