Ábdiýaqap Qara, Tarıh ǵylymynyń doktory, Mımar Sınan kórkem óner ýnıversıtetiniń profesory
Birinshi jalpyqazaq sezine ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boldy. Iaǵnı, "Alash" úkimetiniń, Qazaqtyń HH ǵasyr basyndaǵy táýelsizdik jolyndaǵy kúresine de ǵasyrǵa jýyq ýaqyt toldy. Osyǵan oraı belgili tarıh ǵalymy Ábdiýaqap Qara Qamshy.kz portalyna suqbat berdi.
1. Qazirgi Alashtanýshylardyń keıbir tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty kózqarastary sáıkes kelmeı jatady. Buny qalaı túsinýge bolady?
Bul jerde qandaı kózqaras aıyrmashylyqtaryna meńzegeńizdi bilmeı turmyn. Biraq tarıhshylar arasynda kózqaras aıyrmashylyqtarynyń bolýy zańdylyq. Tipti keıbireýleriniń pikirleri, tujyrymdary shyndyqqa sáıkes kelmeýi, shyndyqtan alystap ketip qalýy da múmkin. Óıtkeni árbir tarıhshy óziniń ómirlik tájırıbesi, dúnıetanymy, tipti sengen ıdeologıasy turǵysynan derekterdi taldaıdy, baǵalaıdy. Sóıtip árqıly pikirler ortaǵa shyǵady. Mundaı bolý kerek. Ýaqyt óte kele osy búkil qarama-qaıshy pikirlerdi elep ekshep tereń taldaý ótkizip tarıhı shyndyqty bir izge, bir arnaǵa sheber qoıatyn daryndy tarıhshylar shyǵady. Sonymen qatar tarıh ǵylymy da damyp otyrady. Onyń metodıkasy, derek taný, taldaý máselelerinde jána ustanym, qabyldaýlar bolyp jatady. Bul da kózqarastardyń ózgerýine sebep bola biledi. Sondyqtan men mundaılardy túsinistikpen qabyldaımyn.
2. Alashtanýdyń búginge deıingi jasalǵan isteri nemese jasalǵan zertteýi óz máresine jetti me? Taǵy qandaı zerttelmeı jatqan aqtańdaqtar bar?
Joq jetken joq. Alda jasalatyn jumystar bar, ásirese qazaq tarıhshylary ulttyq tarıhnamany áli qalyptastyrǵan joq. Oǵan ýaqyt bar. Óıtkeni áli de bolsa burynǵy Keńestik tarıhnamanyń, ıdeologıasynyń áser yqpalynda júrgen ǵalymdarymyz bar. Endi ýaqyt kerek. Saıası táýelsizdik bir kúnde kelgenimen sana táýelsizdiginiń qalyptasýyna ondaǵan jyldar qajet bolady. Qazaqtyń ulttyq tarıhnamasyn qalyptastyratyn tarıhshylar da sonda paıda bolady. Olar táýelsiz Qazaqstan kezinde týyp erkin oımen ósken, Keńestik ıdeologıa men tarıhnama boıynsha tárbıe almaǵan, kerisinshe búgingi álemdik tarıhnamalardy jiti zerttep sodan qorytyndy shyǵarǵan keleshektegi ǵalymdardan shyǵady. Eger maǵan surasańyz Keńestik tarıhnama ádisiniń qandaı kemistikteri bar dep, bir eki mısal keltire keteıin. Shetel tarıhshylarynda tól derekterdiń tilin bilýge mán beriledi. Iaǵnı bir tarıhshy tól derektiń tilin-jazýyn bilý kerek. Bireýdiń aýdarmasymen, transkrıpsıasymen naqty zertteý bolmaıdy. Óıtkeni aýdarmashynyń qateligi sizdiń derekti baǵalaýyńyzǵa kesirin tıgizedi. Aıtpaǵym, búgin Alashtanýshylar ishinde qansha ǵalym “Qazaq” gazetin arap áripterimen jazylǵan túp nusqasynan oqyp túsinip otyr? Ókinishke oraı, Qazaqstan tarıhshylarynyń basym bólegi arap tańbalarymen nemese tóte áriptermen jazylǵan qazaqsha derekter men ádebıetterdi oqı almaıdy. Bul qatelik áli de jalǵasýda. Búgin Qazaqstan tarıh fakúltetterinde áli bolsa stýdentterge tóte jazý úıretilmeıdi. Bul úlken kemistik. Máselen Túrkıada tarıh fakúltetterinde arap áripterindegi túrik ádebıetterin, arhıvterdegi arap tilindegi qujattardy oqý ádisteri týraly mindetti sabaqtar barshylyq. Tipti myqty tarıhshy bolam deýshilerge sonymen qatar arap tilin, parsy tilin de úırenýge keńes beriledi. Qazaqstandyq alashtanýshy ǵalymdar da tóte áripke qosa, arap tili men parsy tilin bilse artyqshylyq bolmaıdy. Óıtkeni Keńestik kezeńnen burynǵy zıalylarymyzda arap men parsy tilinen engen sózder kóp ushyrasady. Abaıdyń óleńderi de sondaı. Hakim óleńderin keıbir arap pen parsy sózderin bilmeı túsiný qıyn. Ekinshiden, Keńestik tarıhnamada bólshektep zertteý basym. Onyń ornyna bir tutas zertteý bolý kerek. Máselen, Alash qozǵalysy jáne Alash úkimetin Túrkistan avtonomıasynan bólmeı zerttesek, onda Túrkistan avtonomıasynda da Alashordashylardyń eńbegi bolǵanyn baıqar edik. Sonda Alash qozǵalysynyń aýqymynyń qazirgi bilgenimizden keń ekenin kórer edik. Nemese Alash qozǵalysyn sol kezde kórshi týysqan halyqtar qyrǵyz, ózbek, túrikmen sekildi halyqtarda bir mezgilde bolyp jatqan oqıǵalardy taldaı otyryp zerttesek sonda Alash qozǵalysyn mánin salystyrmaly túrde naqty baǵalar edik. Tipti Alash zıalarynyń saıası jáne áleýmettik dúnıetanymy men kózqarastarynyń ózge túrki halyqtardyń oıshyldarynan bastaý alatynyn da eskergen jón. Máselen, olar jadıdızm aǵymynyń ol kezdegi belgili tulǵasy Ismaıl Gasprınskııden jáne onyń 1883-1918 jyldary arasynda shyǵarǵan, Úrimshiden Ystambulǵa barlyq túrki elderinde oqylyp turǵan “Terjúman gazetinen” kóp áserlengen. Shákerim Qudaıberdiuly bir eńbeginde óziniń ustazynyń Gasprınskıı ekenin atap ótken. Shákerim áserine ushyraǵan Gasprınskııden Bókeıhan, Baıtursyn, Dýlat, Jumabaı áserlenbedi dep kim aıta alady? Tarıh degenemizdiń hronologıalyq baıandaý emes, tarıhı oqıǵalardy túsiný, túsindirý ekenin eskersek, jadıdızmdi bilmeı Alash ıdeıasyn tolyq túsiný múmkin emes syıaqty. Sol sekildi Keńestik dáýirde túrikshil sosıalısik qaıratkerlerege áser etken tatar oıshyly jáne saıasatkeri Mırsaıd Sultanǵalıevtiń pikirlerin bilmeı, Turar Rysqulovtyń maqsat-armanyn bireý tolyq túsinedi dep oılamaımyn.
3. Alash tarıhyndaǵy tulǵalar kúrdeli zamanda, qym-qýyt taǵdyrda ómir súrdi. Alash qaıratkerleriniń ishinde elge-jurtqa belgisiz jatqan taǵy qandaı adamdar bar?
Álbette bar shyǵar. Biraq olardy taýyp jaryqqa shyǵarý qıyn bolady. Óıtkeni, biz túrki musylman halyqtary estelik jazýǵa, maqala jazýǵa, kitap jazýǵa sarań kelemiz. Kóptegen uly tulǵalar osyndaı derekterdiń joqtyǵynan tasada qalyp qoıyp otyr. Endi biren-saran áli kózge túspegen jazbasha eńbekter nemese qujattar tabylyp jatsa sol beımálim tulǵalar da jaryqqa shyǵady.
4. Búgingi oqyrmannyń Mustafa Shoqaı jaıly kózqarasy ekiudaı. Jalpy, osy bólinýdiń basy qaıdan bastalǵan? Dál qandaı máseleler Mustafa Shoqaı taǵdyrynda áli kúnge daýly bop keledi?
Shoqaı týraly daýlar menińshe bitpeıdi, bitpek te emes. Óıtkeni halqyna Shoqaı dárejesinde qyzmet etken tulǵalar týraly árqashan eki udaı pikirler, qarama-qaıshylyqtar ǵalymdar arasynda bolyp jata beredi. Bul zańdylyq. Bir adam qansha uly bolsa, sonsha daýly da bolady. Búgingi tańda Qazaqstanda onyń sany kún saıyn azaıyp kele jatqanymen Keńes dáýirindegideı oǵan áli de bolsa “satqyn”, “halyq jaýy” retinde qaraýshylar bar. Bulardyń birqatary qazaq tarıhshylarynyń Shoqaıtaný ǵylymyndaǵy jetistikterinen, jańa arhıv qujattarymen qazaqsha jazǵan zertteýlerinen beıhabar adamdar. Al birqatary bolsa olardan habardar bolsa da, bolmaǵandaı kórinip áli de bolsa Shoqaıǵa kúıe jaǵýǵa kúsh jumsaýda. Bular Shoqaıdyń armany bolǵan táýelsiz Qazaqstan men onyń túrki memleketterimen kún saıyn nyǵaıyp kele jatqan yntymaqtastyǵynan mazasy men uıqysy qashqandar. Ashyǵyn aıtqanda, Qazaqstannyń burynǵysynsha Máskeýdiń jumsa judyryǵynda, ashsa alaqanynda bolýyn kóksegender.
Endi bir de, Shoqaıdyń uly tulǵa ekenin sózsiz moıyndaǵan, tipti muny dáleldep maqtanyshpen aıtyp júrgen ǵalymdar nemese zıalylar arasynda Shoqaıdy Alash qozǵalysynan bólip qaraıtyndar barshylyq. Olar “Álıhandar avtonomıashyl boldy, ózbektermen birigýge qarsy boldy, Shoqaı olardan basqasha kózqarasta, atap aıtqanda táýelsizdikti jaqtady, bir tutas Túrkistan ıdeıasyn alǵa tartty” deıdi. Buǵan kelispeımiz. Qazaqstanda keıbir derekter, máselen bizdiń Shoqaı kitabymyzda atalyp kórsetilgen, kózden tasa qalýda. Ras Álıhan Bókeıhan bastapqy kezde ózbektermen birigýge qarsy bolǵan. Biraq keıin bul kózqarasynan ásirese Alash úkimeti men Túrkistan avtonomıasy qulaǵannan keıin aınyp túrki halyqtarymen kúsh biriktirýdiń qajet ekenine kóz jetkizgeni, osy oraıda jumys istegeni, eskerilmeıdi. Bul máseleni biraz asha túseıik. 1918 jyldyń 30 tamyzy men 7 qyrkúıek kúnderi arasynda Alash jetekshileri Orynbor jáne Samara qalalarynda tizbekti birqatar jınalystar ótkizedi. Bul jınalystarǵa Alash kósemderinen Bókeıhanov, Baıtursynov, Dýlat jáne Tynyshbaev qatysty. Sonymen qatar, Túrkistan Ókimeti múshelerinen Mustafa Shoqaı, Ýbeıdýllah Hoja men Bashqurt ókimetinen Zákı Ýálıdı de osy jınalystarǵa qatysýshylardyń arasynda boldy. Sonymen, Alashorda, Túrkistan jáne Bashqurt Ókimetteriniń ókiletti qaıratkerleriniń basy osy jınalystarda qosyldy. Jınalystardyń qorytyndysynda bul úsh ókimettiń “Ońtústik-SHyǵys avtonomıalyq Musylman Ólkeleri Odaǵy” degen atpen bir federasıa qurý jáne qazaq jáne bashqurt áskerlerin bir armıaǵa toptastyrý týraly sheshim qabyldandy. Zákı Ýálıdı ózinin esteliginde jınalystarda federasıa josparynyń jan-jaqty talqylanǵanyn aıtady. Atalǵan federasıa jospary shamamen qazirgi Bashqurtstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan jáne Túrkimenistandy qamtıtyn 4.010.139 sharshy kılometrlik bir keńistikti jáne 1917 jylǵy esep boıynsha uzyn sany 15.673.680 adam jáne munyń 82 paıyzyn musylmandar quraıtyn halyqty qamtyıtyn edi.
Demek Mustafa Shoqaıdyń bir tutas Túrkistan ıdeıasy negizinen Álıhan jáne ózge Alash jetekshilerimen kelisilgen ıdeıa. Al táýelsizdikke keler bolsaq, mine bul Shoqaıdyń jetistigi, Alash ıdeıasynyń evolúsıasy. Bastapqyda ózi de avtonomıa ıdeıasynda bolǵan Mustafa Shoqaı Parıjde orys demokrattarymen Keńes Odaǵyna qarsy tize qosyp jumys istegen kezde basynan ótken tájirıbeler oǵan “táýelsizdikti basqa bir halyqtyń qazaqqa syılamaıtynyn, ony kúrespen alý” kerektigi jóninde sheshimge kelýine sebep bolǵan. Mine Mustafa Shoqaı táýelsiz Qazaqstan tarıhy úshin munysymen qundy, munysymen shoq juldyzy. Bizdiń búgingi táýelsizdigimizdiń tarıhy negizin Alashtyń sońǵy jetekshisi Mustafa Shoqaıdyń osy ıdeıasy quraıdy. Ol ıdeıa bolmaǵanda táýelsizdigimizge qarsy elder úshin jalǵan úgit-násıhat taratýǵa ońtaıly jaǵdaı týǵan bolar edi. Keńestik kezeńde árkimge belgili jáıt “Qazaqtar Reseı patshalyǵyna óz erkimen qosyldy”, ıaǵnı óz erkimen bodan boldy degen jalǵan násıhat júrgizilgeni, tipti 1982 jyly 250 jyldyǵy toılanǵany belgili. Al búgingi tańda Shoqaıdyń táýelsizdik ıdeıasy bolmaǵanda, áldekimderdiń “Qazaqtyń ulttyq tarıhynyń negizi quraǵan Alash jetekshileri Reseı demokratıalyq federasıasy ishinde avtonomıany maqsat etken edi? Táýelsizdik qazaqtar úshin qajet emes” dep úgit-násıhat taratpaýyna kim kepil bolar edi? Sondyqtan Mustafa Shoqaıdy Alashtan bólip qaraýǵa áste bolmaıdy. Mustafa Shoqaı men Álıhan, Ahmet, Mirjaqyp syndy ózge Alash jetekshilerinin pikirleri eki bólek edi degen kózqarastarǵa qosylmaımyn. Bir sózben aıtqanda Mustafa Shoqaı Alash qozgalysynyń jalǵastyrýshysy, damytýshysy jáne sońǵy jetekshisi.
Suqbat qurǵan: Meıirjan Áýelhanuly
Sýret: jeke muraǵattan
