«Ótkeni joq, ary taza, alaıda eshqandaı qarjysy joq qyz 200 rúbl qaryzǵa beretin adamǵa baryn beredi» degen mazmundaǵy habarlandyrýlar XX ǵasyrda Peterbýrgtik baspasózde jıi shyǵatyn. Ol zańdy kásip túri retinde sanaldy.
Reseıde XVIII ǵasyrǵa deıin jezókshelikke tıym salynǵan. Biraq, Elızaveta Petrovnanyń basqarýy kezinde Peterbýrgte alǵashqy jeńil júristi qyzdardyń ortalyǵy paıda boldy. Ony baılardyń saraıynda, nemis áıel negizin qalady. Ol jerge bir qyzdy aldap alyp kelgennen keıin ol shaǵym túsirip, ortalyqty japqan.
Atalmysh úılerdi tek polısıanyń ruqsatymen ǵana ashýǵa bolatyn. Sonymen qatar, jumysqa 16 jasqa jetpegen jáne 60 aspaıtyn áıel alýǵa ruqsat etilmeıdi. Al jumys berýshiniń jasy 30-dan tómen emes bolýy kerek. Tutynýshylardy jeksenbi kúnderi jáne meıramdarda qabyldaýǵa ruqsat etilmeıdi.
Polısıanyń taǵy bir mindeti jeńil júristi qyzdardy ustap, tirkeýge qoıyp, medısınalyq tekserýden ótkizý. Ol úshin kóptegen iri qalalarda arnaıy dárigerlik polısıa komıteti qurylǵan. Atalmysh kásip ıeleri bir aptada eki márte tekserýge kelýi kerek bolǵan. Áıelderdiń qujattary tartyp alynyp, onyń ornyna sary bılet bergen. Ol áıelderdiń óz denesin saýdalaıtynyn aıǵaqtaıtyn jáne olardyń quqyqtaryn shekteıtin. Bul meıirimsiz qojaıyn áıelderdiń óz qol astyndaǵylarǵa qatysty qatigezdik áreketterin kúsheıte tústi. Olarǵa kıim men basqa da qajetti zattardy úsh ese aqshamen satqan. Jeńil júristi áıelder sońyna qaraı tek tamaq úshin jumys isteıtin dárejege jetedi.
Sary bıletti qyzdardyń arasynda óte bilimdileri bolǵan. Biraq negizgi bóligi qarapaıym otbasynan shyqqan. Reseıdiń statısıkalyq málimetterine saı 1889 jyly jezókshelikpen aınalysatyndardyń 70% kedeı otbasynan. 13,7% orta deńgeıdegi jáne 0,7% baı otbasynan shyqqandar. Qalǵandary jóninde aqparat joq.
Qalalyq jármeńkelerde balalaryna jańa kıim alý úshin kúıeýleri óz áıelderin saýdalaǵan. Jumyssyzdyq qysqaryp, orta jalaqy deńgeıi joǵarylaǵanda jezókshelik deńgeıi de tómendegen.
XIX ǵasyrdaǵy baǵa
Peterbýrg pen Máskeýdegi jeńiltek qyzdardyń ortalyǵyna baratyndar 3-5 rýblge deıin jumsaıtyn. Úıge ákelý úshin 10-25 rýbl, al aýyldy jerlerde 1-3, 1-5 jáne 3-10 rúbl turǵan.
Al kishi ofıserdiń jalaqysy – 35 rúbl, muǵalimdiki – 25 rúbl, feldsherdiń aılyǵy – 40 rúbl, zaýytta jumys isteıtinderdiń jalaqysy – 16 rúbl boldy.
Áıel jumbaq bolý kerek
Jezókshelerdiń úshinshi túri – "jumbaq" dep atalady. Olar eshqandaı dárigerlik-polısıalyq pýnkte tirkelmeıtin. Olarǵa sary bılet berilmedi. Sebebi jumbaq jezóksheler zańsyz jumys istedi. Kóbine onymen jas qyzdar aınalysatyn.Olar kóbine soz aýrýyna shaldyǵatyn. Ol tek adamnyń bet álpetin qurtyp qana qoımaı, ólimge ákeletin aýrý túri.
Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń basynda jumbaq jezókshelik deńgeıi joǵarylap ketken. Merez aýrýy tez tarala bastady. 1910 jyly atalmysh aýrýymen aýratyn jezóksheler sany 50% jetken. Al 4 jyldan keıin bul kórsetkish 76% deıin ósken.
1917 jyly jeńil júristi áıelder de «adam retinde» sanala bastady. Jezókshelikpen aınalysýǵa zańdy túrde tıym salyndy.
Bólshevıkterdi jumyssyz qalǵandardy qara eńbekke saldy. Al áskerı komýnızm kezinde olardy atyp tastaǵan.
Derekkóz: moya-planeta.ru
