Qazirgi qoǵamda órship turǵan ózekti máselelerdiń biri – lańkestik. Álemdi sharpyǵan lańkestik otynynyń jalyny Qazaqstanǵa da jetti. Kez-kelgen buqaralyq aqparat quraldary bul taqyrypty aınalyp ótpeıtin nemese aınalyp óte almaıtyn boldy. Sebebi, bul qoǵamda kúndelikti qaıtalanatyn úrdiske aınalyp barady. "Pálen elde ne pálen jerde lańkestik áreket oryn aldy" degen qaıǵyly habarlar jańalyqtardan túspeıtin boldy, tipti, jıi estı bergennen bul aqparattar úırenshikti tárizdi, adamdardyń da etteri úırenip ketkendeı. Bul – ókinishti ári qaýipti qubylys. Qan tógilgen saıyn adam ómiriniń qadiri men quny qalmaıdy. Adamzattan meıirimdilik ketip, qoǵamda óshpendik pen álimjettik oryn alady. Lańkestik áreketterdiń dinniń atyn jamylyp jasalýy soraqylyq bolyp tur jáne meıirimdilikke, adaldyqqa, basqanyń ala jibin attamaýǵa tárbıeleıtin dinniń atynan naqaqtan zulymdyq áreketterin jasaý dindar jannyń barlyǵyn qynjyltady. Islam dinindegi "jıhad" uǵymyn jamylyp, halyqty ıslamnan bezdirip júrgenderdiń áreketterin dinmen baılanystyrýǵa múldem bolmaıdy. Qazir dinı bilimi tómen adam ǵana emes, dindar jandardyń ózi dinnen shoshıtyn dárejege jetti, adamdardyń boıynda ıslamafobıa, dinı úreı paıda boldy.
Eń ókinishtisi – jastarymyzdyń sol lańkestik áreketterdiń quralyna, oıynshyǵyna aınalýy. Olardyń lańkestik toptardyń qarmaǵyna túsip qalýynyń kóptegen sebepteri bar. Quran attary men Muhammed paıǵambardyń (Allahtyń oǵan sálemi men salaýaty bolsyn) hadısterinde "jıhad" týraly, onyń abzaldyǵy týraly kelgen hadısterdi durys túsinbeý ne durys túsindirmeý lańkestikti dinmen baılanystyrýdyń basty sebebi.
Bul jerde eń aldymen "jıhad" ıslam dininde eń qasterli uǵymdardyń biri ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek. Jıhad – Allah taǵalanyń sózin jetkizýde, onyń basqa sózderden ústem bolý jolynda ter tógip, aıanbaı qyzmet etý. Osy jolda musylman qaýymy qolynan kelgen áreketterin jasaıtyn bolsa, ol jıhad jasaǵan bolyp tabylady.
Jıhad namaz sekildi ártúrli jáne óziniń durys oryndalý sharttary men ýaqyttary bar qulshylyq túri. Namaz oqýǵa tyıym salynatyn ýaqyttyń bar bolýy sıaqty keıde qolǵa qarý alyp kúresýge de tyıym salynatyn ýaqyttar bolady. Sondyqtan jıhad jasaýdyń aldyn, onyń túrleri men sharttaryn jetik meńgerý kerek. Sharttary oryndalmaǵan namazdyń qabyl bolmaıtyndyǵy sekildi sharttary oryndalmaǵan jıhadtyń da saýaby joq. Eger adam namazdyń sharttaryn bile tura ony oryndamaı, oqıtyn bolsa, namazyna saýap emes kúná jazylady. Sol sıaqty jıhadtyń sharttaryn bile tura oryndamaı jıhadqa shyǵatyn bolsa, ol isi úshin saýap emes kúná arqalaıdy.
Eń aldymen, jıhadty memleket basshysy ǵana jarıalaýǵa quqyǵy bar. Qoǵamnan bir belsendi shyǵyp ózdiginen jıhad jarıalaı almaıdy. Ekinshiden, ıslam dininde qolǵa qarý alyp dushpanmen soǵysyp jatqan kezdiń ózinde bala-shaǵany, kempir-shaldy, áıelderdi jáne ǵıbadathanasynda qulshylyq etip, eshkimge soqtyqpaı tynysh júrgen ózge din qyzmetkerlerin óltirýge bolmaıdy. Tipti, qajet bolmasa, ǵımarattardy qıratýǵa, ósip turǵan aǵashtardy qoparýǵa da bolmaıdy. Bul aıtylǵan sharttardyń barlyǵy hadıs kitaptarynyń "Jıhad" taraýlarynda, jıhadqa arnalǵan arnaıy kitaptar men ǵylymı zertteýlerde talaı ret jazylǵan. Osy sharttardyń qaısysy qazirgi lańkestik áreketter kezinde oryn alýda? Lańkestik áreketter kezinde qanshama beıkúná jandar jan tapsyrýda. Olardyń arasynda qanshama musylmandar da bar. Oılanyp qaraıtyn bolsaq, bul lańkestik áreketterden eń aldymen dinniń ózi, ıslamnyń ózi japa shegýde.
Jalpy, bul taqyryp biraz ýaqyttan beri kóterilip keledi. Kóptegen dinı, saıası qaıretkerler din men lańkestik áreketterdi bir dep qaramaýǵa shaqyrdy. Ǵalymdar bul taqyryp tóńireginde ǵylymı da, pýblıstıkalyq ta maqalalar jarıalady. Soǵan qaramastan, taqyryptyń ózektiligi kún tártibinen túspeýde. Qoǵamda lańkestik áreket oryn alǵan saıyn bul taqyryp ta ózekti bolyp qala bermek. Bizdiń qolymyzdan keler tosqaýyl- adamdardyń dinı bilimin, dinı sanasyn durys qalyptastyrý úshin aqparattyq, nasıhattyq baǵyttaǵy jumystardy júıeli túrde jalǵastyra berý. Adamdardyń dinı túsinigi, paıymy, oılaýy túzelgen tusta bul qatygez amaldardy dinmen baılanystyrý da toqtaıdy degen úmitimiz mol. Óıtkeni, jetkilikti dárejede durys dinı túsinigi bar jandar qıa basyp, durys joldan adasa qoımaıdy jáne ár túrli quıtyrqy áreketterdiń qurbany bolmaıtyny haq. Sondyqtan, ǵalymdar men buqaralyq aqparat quralarynyń basty mindeti jastarǵa aıqyn aqparat jetkizýde bar múmkindikti paıdalanýlary kerek.
Avtory. Muhıtdınov R.S.
Dintaný jáne mádenıettaný kafedrasynyń dosenti
