Aqyndar aıtysynyń búgingi deńgeıi qandaı? Aıtysty shoýǵa aınaldyrý ne úshin qajet? Aıtys arqyly dindi nasıhattaý durys pa? t.b. suraqtardyń jaýabyn Qazaqstan aıtys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵynyń tóraǵasy Júrsin Ermannyń suhbatynan oqı alasyzdar.
- Aıtystyń qamqory, damytýshysy retinde aıtystyń búgingi bıigin qalaı baǵalaısyz?
- Aıtystyń búgingi bıigin baǵalaý úshin onyń tarıhyna qaraý kerek. Aıtalyq, sońǵy eki ǵasyr, úsh ǵasyrda halyqtyń ishinde ómir súrip kele jatqan óner bolsa, bul toǵandaǵy sý emes, aǵyn sý, sosyn damymaı tura almaıdy. Ar jaǵyn aıtpaǵanda, keshegi 80 jyldardyń teledıdardaǵy aıtysy men búgingi 2014 jylǵy aıtysty salystyrýǵa da kelmeıdi. Aıtys degen qalaı bolǵanda da óleń sóz. Óleń sózdiń deńgeıi múldem ózgerip ketken, ósip ketken. Osy ýaqyttyń ishinde qazaqtyń jazba poezıasy qalaı damysa, aıtys óleńi de sonshalyq damydy. Qazir ıntelektýaldyq poezıa sahnaǵa shyqty. Sondyqtan ekeýiniń arasy jer men kókteı. Múldem bilimpaz, oıshyl jigitterdiń zamany týdy. Soǵan oraılas aıtystyń deńgeıi de shyrqaý bıikke kóterilip ketken.
- Aıtysty shoý bolyp barady dep jatady, buny aıtystyń qunsyzdanýy dep oılamaısyz ba?
- Aıtys týraly keri pikir aıtýshylar: myna Júrsin Erman aıtysty shoýǵa aınaldyryp jiberdi deıtin kórinedi. Men kerisinshe aıtamyn. Shoýǵa aınaldyra almaı jatyrmyz. Bárimiz de zamanǵa laıyqtalýymyz kerek qoı. Kórermendi tartqymyz kelse, kórermenniń yqylasyn ózimizge burǵymyz kelse, onda aıtysqa shoý elementteri molyraq enýi kerek. Aıtysty halyqqa ótkizý úshin, taýardy da ótkizý úshin syrtyn ádemi, ásem qapshyqtarǵa salyp beredi ǵoı. Aıtys ta shoýǵa aınalý kerek. Keshe ǵana óziń kórgen “Óz elińde sultan bol” degen aıtysta shoýdyń elementterin barynsha kirgizýge tyrystyq. Ustazdardyń qatysýy, olardyń ózderiniń baǵa berýi, pikir aıtýy, aıtystyń ústinde aqyndardyń án salyp ketýi degenniń barlyǵy aıtysty shoýǵa aınaldyrýdyń talaptary.
- Búgingi kúnde Sizdi aıtystyń tizginustary emes "Aıtys janashyry" retinde ataýshylar kóp. Buǵan ne deısiz?
- Aıtystyń janashyry dep jurt meni búgin ǵana oılaǵan joq. Otyz jyldan astam aıtystyń basy-qasynda júrmin. Kezinde, osydan onshaqty jyl buryn qazaq mádenıetiniń úlken abyzdarynyń biri, marqum akademık Rymǵalı Nurǵalıev “Egemen Qazaqstanda” jaryq kórgen maqalasynda da jazǵan: « Júrsin Erman aıtysty qalpyna keltirýshi Restovator jáne damytýshy reformator»,- dep. Osyny búgin aıtpaǵanda qashan aıtysta aıtamyz dep jazǵan eken. Men qolymnan kelgenshe pesheneme tańylǵan osy ónerdi damytýǵa, janashyr bolýǵa, uıymdastyrýǵa múmkindiginshe at salysyp kele jatyrmyn. Endi tizginin az ustaý degen máselege kelsek ol maǵan baılanysty sharýa emes. Meniń jalqaýlyǵymnan, bolmasa jigersizdigimnen, ıa dandaısyǵanymnan aıtystan shettep jatqan shoqpyn. Qazirgi jaǵdaı solaı jasap jatyr. Myna sońǵy bir neshe aıda men Qazaqstan kóleminde úlken-úlken tórt aıtys uıymdastyrdym. Bireýi naýryzda Jezqazǵan óńiriniń Sátbaev qalasynda, bireýi keshe Astanada ótken Er Jánibek batyrǵa arnalǵan aıtys. Endi biri Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń qolqasymen jasalǵan Oralda ótken “Aq jaıyq arman ánimsiń” degen úlken aıtys. Bireýi keshe ǵana 12 shildede Almatyda ótken “Óz elińde sultan bol” degen sahnaǵa shyǵa almaı júrgen jas aıtyskerler saıysqa túsken aıtys. Sonyń bireýi ǵana Qazaqstan telearnasynan kórsetildi. Onyń ózi bas-aıaǵy qyrqylyp kúzelip berildi. Sátbaevtaǵy aıtys múldem basqasha keıipte ótken parodıa túrindegi aıtys edi, qandaı prınsıppen qysqartylady aqyndardyń sózderi, montajdaǵanda, qurastyrǵanda qandaı logıkaǵa súıenip kesip-pishetinin adam túsinip bolmaıdy. Aqynnyń jaýaby beriledi, suraǵy berilmeıdi degen sıaqty. Bir sózdiń basy bar, aıaǵy joq. Bunyń bári saıasattyń sharýasy dep oılaımyn. Aıtysqa «NurOtan» partıasy aralasqannan bergi jerde aıtys ta, aıtys aqyndary da ekige bólinip ketti. Din baǵytyn ustanatyn bes-alty aqyn «Nurotan» týynyń astyna shoǵyrlanyp, belsendilik kórsetip, qaıta-qaıta ár jerde aıtys ótkizip júr. Meniń ol aıtysqa qatysym joq. Men aıtysty erkin óner dep túsinemin. Qalaı bolǵanda da bılik pen halyqtyń arasynda kópir bolýy tıis. Halyqtyń joǵaryǵa jetse eken dep otyrǵan sózin aıtyskerler aıtýǵa tıisti. Al bıliktiń qalybyna salyp qoıǵannan keıin, basyna noqta salyp qoıǵannan keıin aıtystyń aqyndary da kibirtiktep eshteńe aıta almaıdy, jyrshyǵa, bulbulǵa aınalady. Men buǵan onsha rıza emespin. Sondyqtan Qazaqstan aıtys aqyndary men jyrshy-termeshileriniń odaǵyna(men basqaryp otyrǵan, qurylǵanyna úsh jyl bolǵan) barlyq aqyndar jınalýy, aıtystyń erkin qalpyn saqtap aıtysýy qajet dep esepteımin. Biraq bul bılikke jaqpaıdy. Bılikke jaqpaǵan soń oǵan memlekettiń qolyndaǵy elektrondy aqparat quraldary da onsha oryn bere bermeıdi. Odan góri qulaqqa jaǵymdy, joǵary jaqqa súıkimdi estiletin aıtystardy kóbirek beredi. Sondyqtan meniń eńbegim esh, tuzym sor. Jasaǵan aıtystarymyz kórinbeı jatyr. Maǵan, ásirese, ózegime batatyny keshe ǵana ótken “Óz elińde sultan bol” degen jas aqyndar aıtysqan aıtystyń halyqqa taralmaýy qınap otyr. Óıtkeni úlken arenaǵa shyǵyp alǵan, tanymaly bolyp alǵan 15-20 aqyn bar da, shyǵa almaı júrgen de sonsha aqyn bar eken. Men ony kózim kórip otyr. Solardy elge tanystyra almaı júrmiz. Shamamyz kelgenshe Aitysker.com degen saıtqa keshegi shildedegi aıtysty birtindep berip jatyrmyz. Búginge deıin tórt juptyń aıtysyn saldyq, qyrqylmaǵan kúzelmegen. Aqyn ne aıtty sol qalpynda berilip jatyr. Al anaý ekinshi jaqtaǵy Bekbolat Tileýhan men Muhamedjan Tazabek uıymdastyryp júrgen «Nur Otannyń» qaramaǵyndaǵy aıtys – úı ishinen úı tigý dep esepteımin. Óıtkeni bıyl úshinshi jyl jumys istep otyrǵan Aıtys aqyndary men jyrshy-termeshilerdiń halyqaralyq odaǵy bar kezde olar taǵy da qosymsha tapsyrma berip, dál osyndaı ekinshi odaq qurylyp jatyr. Bul ne úshin qajet? Bul demek árkimniń jeke basynyń ǵana múddesin kózdegeni. Aıtystyń jaıyn, halyqtyń qamyn oılaǵan emes, bas paıdasyn oılaǵandardyń ásheıin, qury beker talaptary. Qazaqty birese shala qazaq, ıa orys tildi qazaq dep bólip qoıdyq jáne oralman qazaq, osy jerdiń qazaǵy dep bólip qoıdyq. Endi dinge baılanysty bólinetin boldyq. Dinshil aqyndar men basqa aqyndar. Qazaqty endi osylaı bólý ǵana qaldy ma bizge?! Bul uıat sharýa emes pe, osyny keshegi qazaqtyń kóshin bastaǵan azamattar osylaı jasar ma edi? Endi kelip biz beımaral, tynysh zamanda aqyndardy ekige, aıtysty ekige bólip jatyrmyz. Halyqty jiktep otyrmyz. Meniń osyǵan janym aýyrady.
- Qazirgi ýaqytta aıtys saıasatty aıtpasa aıtys emes deýshiler bar. Siz aıtysty damytýshysyz. Ózińizdi saıasatkermin dep esepteısiz be?
- Birinshiden aıtys saıasatty aıtpasa aıtys emes dep júrgen kim ol?! Anaý 80 jyldary komýnıstik partıanyń bıligi júrip turǵan kezde aıtys halyqtyń kókeıindegi sózdi aıtyp, saıası úderisterge kóp aralasty. Myna úlken úıde Kolbın degen myrzanyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde Respýblıka saraıynda otyrǵan aqyndar halyqtyń dilin, tilin, tarıhyn, bolashaǵyn, aldaǵysyn aıtyp, saıası máselelerdi kóp jyrlap halyqtyń yqylasyna bólendi. Qazir ol zaman emes, saıasatsyz da kórkem aıtys jasaýǵa bolady. “Aıtys – sózdiń barymtasy”,- dedi Muhtar Áýezov keshe. Er Jánibektiń aıtysynda Maqsat Aqanov pen Ásem Erejeqyzynyń aıtysyn alyp qarańyz. Bir aýyz saıasat joq ishinde. Biraq qandaı kórkem, qazaqy tereń qaljyńdarǵa toly, oınaqy sózge toly keremet aıtys boldy. Sondyqtan aıtys tek saıasat emes. Bul sózdiń oıyny. Sózdiń boıaýy, qazaqy dástúr-salt. Al endi men saıasatker emespin. Saıasatta sharýam joq. Meniń atqaryp jatqan jumysym belgili. Sol atqaryp jatqan jumysymmen-aq qazaq qoǵamyna qyzmet atqaryp jatyrmyn, isteı beremin dep oılaımyn.
- Bir kezde Qazaq radıosynda basshylyq qyzmette boldyńyz. Bylaıǵy jurt , sizdiń kezińizde Qazaq radıosynyń úni ár qazaqtyń júregine jete bildi, kóp nárse aıta aldy dep sanaıdy. Radıoǵa qaıta kelý oıyńyzda bar ma?
- Meniń radıoǵa qaıta kelmeıtinim aıdan anyq nárse. Ol ótip ketken dáýir. Biraq ózim tizginin ustaǵan úsh-tórt jyldyń ishinde qazaq radıosy belgili bir bıikke shyqty ǵoı dep esepteımin. Óıtkeni Radıo degen memlekettik organ. Ony qadaǵalap otyrǵan joǵarǵy bılik bar. Sonyń ózinde biz ara-arasynan jol taýyp, aıtylmaıdy-aý degen, biraq halyqty qobaljytyp otyrǵan máselelerdi qozǵaýǵa tyrystyq. Biz myna Malovodnyıda saıası máni bar oqıǵa bolǵan kezde dál sonyń ishine tilshilerdi jiberip, sol kúnderi efırge shyǵardyq. Joǵarydan maǵan toqpaq túsip jatty. Sen bul máselelerdi nege aıtasyń dep. Qazaq qoǵamyn ne tolǵandyryp otyr, rýhanı ómirde bolsyn, saıasatta bolsyn, áleýmettik, ekonomıkalyq jaǵdaıda bolsyn kúrdeli problemalardyń bárin qozǵaýǵa tyrystyq. Sol úshin de radıoǵa ylǵı qylqandaı jastardy, aıtary bar, talantty jastardy jınadyq. Olardyń kóbi áli de efırde jumys istep jatyr. Qazaq radıosy ulttyń únjarıasy retinde aralaspaıtyn máselesi bolmaýy kerek. Soǵan baılanysty biz jumys istedik. Al, endi menen keıin kelgen bir dırektor kóp uzamaı-aq maǵan jolyǵyp, alty aıdyń ishinde senderdiń ómiri estimegen radıolaryńdy jasap beremin degen. Sodan men radıony kúnige tyńdaımyn. Biz estimegen radıo qandaı radıo ekenin bilmeımin, keri ketý prosesi júrip jatty. Qazir radıony qosyp qalsańyz ulttyń máselesin kóteretin, eńsesin tikteıtin, ultty uıytatyn habarlar joq. Kerisinshe bir radıo oıyn degen shyqty úlkenmen de, bala-shaǵamen de “Alashtyń kósemi bálenshe qaı kúni týǵan, mynaý ánniń avtory kim?”- degen sıaqty tómengi synyp balalaryna qoıylatyn mektep baǵdarlamasyndaǵy áńgimeler efırdi jaýlady. Jańa ǵana estip kele jatyrmyn, jamby atý degen oıyny bar eken, úp-úlken adam Dúısáli degen kisige suraq qoıady: “80 jyldardyń aıaǵynda aqtalǵan bizdiń qalamgerimiz kim?”, - dep. Bul degeniń mekteptegi bala jaýabyn aıtyp beretin saýal. “Maǵjan Jumabaev pa, Muhtar Áýezov pe, Sabıt Muqanov pa?”- deıdi, osyndaı suraq bola ma? “Ol kimge, ne bergen?” - deıdi. Ulttyń qordalanyp qalǵan kúrdeli máselelerin qozǵaýdyń ornyna ne bolsa sonymen ýaqytty alyp otyrǵan radıo meniń qarynymdy ashyrdy. Keshegi istelgen istiń báriniń zaıa ketkeni, keri ketip jatqany qynjyltady. Radıonyń barmaıtyn jeri joq, radıonyń birinshi baǵdarlamasy 98 % el aýmaǵyn qamtyp otyr. Shalqar radıosy júz paıyz qazaq tilinde habar beredi. Kúnine 18 saǵat. Osyny paıdalanyp qazaq ultynyń múddesin qozǵaıtyn, jas urpaqty tárbıeleıtin, oǵan aqparat beretin, tanymdyq bilim beretin habarlar jasaýdyń ornyna ne bolsa sonymen efırdiń tolyp jatqanyn jasyrmaı aıtýym kerek búgin.
- Aqyn Júrsin ne jazyp júr?
- Bul qıyn suraq, men qazirge deıin 16-17 kitap shyǵardym. Biraq meniń aıtystaǵy tanymalylyǵym, aıtystyń júrgizýshisi, uıymdastyrýshysy retindegi bedelim shyǵarmashylyǵymdy basyp kete beredi. Jurt meni kóbine sol jaǵynan tanıdy. Meniń esimdi bilgennen bergi kásibim, qushtarlyǵym - ádebıet, óleń, qara sóz. Al, endi ne jazyp jatyrsyń degen qıyn. Jaqynda ǵana eki kitabym jaryq kórdi. Bir kitabym “Góı-góı” dep atalady, bul osyǵan deıin jazǵan kórkem ocherkter, estelik, esselerim, syn maqalalarym. Bir isti tıanaqtap qoıdym ǵoı dep qýanyp júrmin. Ekinshi “Folıant” baspasynan “Asyl ajar” degen tańdamaly óleńderimniń jınaǵy shyqty. Úlken 20 baspa tabaq. Aqynǵa birdeńeni josparlap jazýǵa bolmaıdy. Óleń degen ǵaıyp nárse, aıaq astynan keledi. Sosyn jazasyń. Jazyp júrmin. Neni jazasyń degenge jaýap bere almaımyn. Ótkeni baıaǵy sosıalızm kezi emes. Sosıalısik jarysty jazbaısyń. Ǵaıyptan Alla Taǵala qaı sózdi tańdaıyńa salady, sol sózdi jaratasyń. Ol josparlaýǵa kónbeıdi, búgin bir 20 shýmaq óleń jazaıyn degen jospar bolmaıdy. Bes-aq jol jazýyń múmkin. Sońǵy jazǵan kúrdeli máselelerimdi aıtaıyn. Bıyl Jezqazǵan tabanynda Qazaqtyń úlken kemeńgeri, danyshpany, qolbasshysy, áskerbasshysy Ketbuǵanyń urpaqtary Ketbuǵany jaryqqa shyǵaryp, Ketbuǵa degen qor quryp, onyń ómir tarıhyn zerttep, istegen isterin zerdelep, “Jezqazǵan qalasynda eskertkish ornatamyz. Jalpy Qazaq elinde atyn qaldyramyz. Kúzge qaraı ǵylymı-praktıkalyq konferensıa jasaımyz, as beremiz”- dep daıyndalyp jatyr. Bul meniń bala kezden ósken ortam, qulaqqa sińgen áńgimem. Ketbuǵa keshegi Joshy hannyń qasynda júrgen, onyń áýelgi atalyǵy bolǵan, Joshy hannyń balasynyń atalyǵy bolǵan, qol bastaǵan, qalyń naımannyń atasy deýge de, babasy deýge de bolady. Shyqqan tegi kıeli, basy Iranda qalǵan. Sol taqyryp meni tolǵandyrdy da “Ketbuǵa” degen poemanyń úzindilerin jazdym. Jazyp jatyrmyn. Keshegi kúni ǵana 300 jyldyǵy jaqsy atalyp ótilgen Er Jánibek batyr týraly dúnıeler jazdym. Bul - súbeli degenderim. Al kúndelikti jazylatyn óleńge tosqaýyl joq. Qudaıberli Myrzabek erteń 50-ge kele jatyr. Qazaq aıtys ónerindegi úlken tulǵa bolýǵa tıis jigit edi. İshimde ókinish te bar. Bir kezde jyrlap edi:
“Kebisin salar qulyńmyn,
Órtenip halqym ketkende
Ornynda qalar kúlińmin”,- dep jyrlaǵan. Kóp úmit kútip, sony álpeshtep júrýshi edim. Asa úlken bıikterge shyǵa almaı qaldy. Biraq myna Kókshe jerinde, qazaqtyń keshegi han ordasynda otyrǵan, qalam ustaǵan 4-5 jigittiń bireýi, biraz tyndyrǵan isteri bar. Sonyń toıy kelip qaldy da, soǵan arnap óleń jazdym keshe. Osyndaı dúnıeler týyp jatyr.
- Aıtys dástúri Qytaı qazaqtarynda da jaqsy saqtalǵan. Ol jaqtaǵy qandastarymyzdyń qazirgi jaıy men ulttyq ónerdi ulyqtaýy jóninde ne aıtasyz?
- Men endi Qytaıdaǵy qandastarymyzdyń ortasynda bolǵan joqpyn. Qansha oqtalsam da bir sáti túspeı qala beredi. Shaqyrýshylar tabylady da aıaǵynda solardyń ózderi joǵalyp ketedi. Qytaıǵa kel, aǵaıyn-týystyń dastarhanynan dám tat degen kisi kóp. Biraq, kózim bar, qulaǵym bar estip, bilip otyrmyn. Ondaǵy baýyrlardyń jaǵdaıynyń aýyrlaı túskenin de ishim sezedi. Osy úsh-tórt jyldardyń aldyndaǵy aıtystarda aqyndarymyz “Qytaıdaǵy dıasporanyń arasynda qazaq mektepteriniń sany azaıyp jatyr, Qytaılandyrý saıasaty júrip jatyr”,- dep aıtqan kezde qabyrǵamyz qaıysty. Muny aıtýǵa bolmaıdy dese de aıtqyzdyq. Biraq myna biz sıaqty orys tepkisin kórmegen, buǵaýdyń astynda bolmaǵan, tilin, dilin jaqsy saqtaǵan baýyrlarǵa qyzyǵa da qaraımyz. Endi qazir shekara ashyq. Aralas-quralas kóp qoı. Kelip jatyr, men Qytaıdan oralǵan qazaqtardyń kóbisiniń osy ónerge, óleńge, ádebıetke qumar ekenin kórip súısinemin. İshte jatqan bir saǵynysh bar, syzdaý bar. Sonyń áseri shyǵar dep oılaımyn, ekiniń biri aqyn, úshtiń biri kúıshi bolyp keledi. Olarǵa qyzyǵyp qaraımyz, aıtysty durys, ádemi damytyp otyr. Qytaıdaǵy aıtystardyń beıne jazbalary kelip jatyr. Qarap jatyrmyz. İshinde keshegi Jamalqan bastaǵan, marqum Qurmanbek bastaǵan tamasha aqyndardy kórip qyzyqtyq. Qazirgi jastardyń da aıaq alysy jaqsy, biraq sál qaryn ashyratyn jerleri de bar. Mıllıardtyń ishinde júrgennen keıin, mıllıardtyń saıasaty ustalady. Sodan keıin sózge kóbirek mán beredi de birin biri jaǵasynan jyrtyp aıtysý, julqyp aıtysý kishkene qynjyltady. Áıtpese ishtegi tunyp turǵan talantyna baılanysty ne bir kórkem aıtystar jasaýǵa múmkindikteri bar. Endi bolashaqty boljaı almaımyz, biraq osy Qytaıdan kelgen baýyrlar Qazaqstanda otyrǵan halyqqa ulttyń máıegin ákelip jatyr dep oılaımyn. Qazaqylandyrýǵa úlken yqpal jasap jatyr. Ol jaqqa da bizdiń aıtystarymyzdyń aýdıo, vıdeotaspasy tez barady eken. Jalpy qazaqtyń uıyp otyrǵan jeri ǵoı. Kerek deseńiz ol qazaqtyń atamekeni. Baıaǵy ata-babalarymyz jaılaǵan jer. Shekaranyń ar jaǵynda qalyp qalǵany bolmasa qazaqtyń ata qonysy. Sonda otyrǵan baýyrlarymyzdyń qazaq ultynyń sapasyn, sanyn arttyrýǵa úlken úles qosatynyna kámil senemin.
- Qazaqtyń tutas dalasyna at shaptyryp, aqyn shaqyrtsa qamshy saldyrmaı shabatyn aqynnan qanshasyn jınaýǵa boldy?
- Bizdiń bir belgili jazýshymyz sońǵy otyz jyldyń kóleminde aıtyspen arpalysyp kele jatyr. “Aıtystyń zamany ótti, dombyranyń zamany ótti. Qazir kompúterdiń zamany. Nege bul nasıhattala beredi, nege bunyń kóshi ilgeri júre beredi, nege kózge únemi túse beredi”,- dep baıbalam salýmen kele jatyr uıatta bolsa. Soǵan baılanysty bir aıtys ústinde bir aqynymyz aıtty sol jazýshynyń inisi bolyp keletin bir aqynǵa: “Eı, ana aǵańa qoı demeısiń be? Nesi bar aıtys ta?”- degende anaý jaqsy jaýap berdi: “Klastaǵy balanyń sózin aıtyp, klasıkpin dep júrgen osy ǵana”- dep. Ony aıtyp otyrǵan sebebim qazaqtyń bári aıtysker bolyp ketpeıdi. On mıllıon qazaqtan óleńge qumartyp myń bala ǵana aıtysqa keledi. Qalǵan qanshama qazaq basqa sharýamen aınalysyp jatyr. Bul bir aqıqat nárse. Ekinshiden, myń bala qyzyǵady desek sonyń ishinen kóp bolsa júz bala shyǵady sahnaǵa. Qazir osy Qazaqstandaǵy qazaqtyń ishinde kóp bolsa 150 aqyn bar. Úlkendi-kishili. Olardyń ishinde sahnaǵa jol tımeı júrgeni qanshama, keıbireýi Nurotannyń astyna jınalmasa solarǵa sahna jabyq dep bir qoıaıyq. Keshegi 12 shilde Almatyda ótken aıtysqa men sondaı jol tımeı júrgen, býlyǵyp júrgen aqyndardy shaqyrýǵa tyrystym. Kóp bolsa 25 aqyn shyqty. Sonyń 16-syn qatystyrdyq. Bul kóp sıfr emes, biraq Ǵabıt Músirepovtiń sózi bar: “Ultty kórkeıtý úshin 100 talant kóptik etpeıdi, 10 talant azdyq etpeıdi”,- degen. Osynyń ishinen iriktelip shyqqandary ulttyq ónerdiń týyn kóterip olja salyp júr. Buǵan qosymsha aıtatyn nárse bul óner áli qamqorlyqqa zárý. Qaı jerde múmkindik bar, mektep ashyp, tálimgerler ustazdyq jasaǵan jerden aqyndar qaýlap shyǵady. Otyz jyl burynǵa qarasań oń kózqaras tanylǵan, mektep ashylǵan Ońtústik Qazaqstanda 80 jyldary aqyndar qaýlap shyqty. Odan Qyzylordada Manap mektebiniń tóńireginde qandaı jaqsy aqyndar shyǵyp edi. Bolmasa mynaý Astana jańa boı kótergen kezde aqyndardyń birazy osynda jınaldy da aqyndardyń shoǵyry qalyptasty. Birin-biri tárbıelep ósip shyǵardy. Mysaly, Aqtóbede 7-8 myqty aqyn otyr. Biraq soǵan qamqor qolyn sozyp otyrǵan joǵary bılik joq. Bir aqyndar mektebin ashyp qoısa olar sheberlik synyptaryn ótkizip, bir-birimen aıtysyp, bir-birimen tájirıbe almasyp ózderin ózi tárbıelep shyǵar edi. Biraq el ishi óner kenishi. Ár jerde býlyǵyp ósip kele jatqan talanttar barshylyq qazir.
- Keshe 12 shildede ótken aıtys ózgeshe bir úlken aıtys boldy. Júrsinniń qolynan baıaǵyda tomaǵasyn úzip túlep ushqan aqyndar kelip jas aqyndarǵa ustazdyq etti. Jas aqyndar jaspyn demeı úlken sózder aıtty. Áttegen-aıy sol aıtystyń kórermeni az boldy... Bul Júrsinniń qartaıyp qalǵany ma?
- Júrsinniń jasyna qatysty sharýa emes bul. Bul qazaq qoǵamy qazir qandaı - sonyń kórinisi. Biz qazaq qoldaǵy bar altyndy baǵalamaıtyn halyqpyz. Ata-babamyz aıyp ketken. Biraq men bunyń bárin ýaqytsha dep esepteımin. Sol aıtystaǵy 16 júırikten eń keminde erteń 10 suńǵyla aqynnyń shyǵatynyna kámil senemin. Óıtkeni sol aıtysta ustaz bolyp otyrǵan Bekarys ta, Daýletkereı de 98 jyly men ótkizgen segiz aqyn qatysqan “Sýper doda” degen aıtystan shyqqan aqyndar bolatyn. Bulardyń ishinde de sýyrylyp aıtys óneriniń bıigine shyǵatyn aqyndar bolatynyna esh kúmánińiz bolmasyn.
- Aıtys aqyndary sizdiń atyńyzdy shyǵardy ma, siz aıtys aqyndarynyń atyn shyǵardyńyz ba?
- Bul endi birine biri tyǵyz baılanysty sharýa. Men atymdy shyǵaraıyn dep bul jumyspen aınalysqan joqpyn. Ózimniń tegimde bolǵannan keıin, bala kezimde anaý Taıjan aqynnyń, Bolman aqynnyń jyr tókken aýylynda týyp óskendikten, jasymnan qulaǵymda óleń sińgendikten men sol Jezqazǵanda júrip 74 jyly aıtysty bastaǵanymyn. Teledıdardaǵy aıtysty. Keıin Almatyǵa kelip múmkindigim molaıǵan, qolym uzarǵan kezde, respýblıkalyq teledıdardy paıdalanyp sondaǵy Smaılov sıaqty qanshyl azamattardyń arqasynda, joǵaryda otyrǵan Ózbegáli Jánibekov sıaqty azamattardyń arqasynda aıtystyń kóshin júrgizdik qoı. Sol arqyly meniń atym shyǵyp ketti, meniń bir tysqary qabletim emes, ár úıde turǵan kók jáshiktiń arqasynda. Aıtystyń halyqqa tanymaldyǵynyń arqasynda meniń de júzim, daýysym halyqqa tanymal boldy. Qazir kóshede júrýge maǵan qıyn. Kez kelgen qazaq qolymdy alyp amandasqysy keledi. Osy jaǵynan aıtys meni kóterdi, men shamam kelgenshe aıtystyń kóshin júrgizýge tyrysyp-aq baqtym. Tyrysyp ta kele jatyrmyn. Men bir qyzyq aıtaıyn. 92 jyly men teledıdardan ketip qaldym. 97 jylǵa deıin 5 jyl boıy eshkim aıtysty kerek qylǵan joq. Eshkim aıtyspen aınalysqan joq. Betinshe ketti. Ár jerde ǵana kishkene aıtystar boldy. Al endi qazir 97 jyldan bastap turaqty túrde aınalysqannan bergi jerde bitken iske synshy kóp. Qazaq qarap otyrmaıdy. Bes jylda shóptiń basyn syndyrmaǵan qazaqtar endi daıyn aıtysqa minshi de synshy da bolyp aldy. Nege bulaı, ne alaı jasamaısyń. Bul tabıǵı nárse dep oılaımyn. Biz qazaq sondaımyz, ózimiz eshteńe istemeımiz, bireý birdeńe istese bir kebisti bir kebiske suǵyp, aıaqtan shalyp, sonyń betinen qaǵyp otyrýǵa daıynbyz. Oǵan ókinýdiń dym qajeti joq. Qazaq qoǵamy qandaı bolsa aıtystyń taǵdyry da sondaı. Meniń taǵdyrym da aıtyspen birdeı. Birese alaı, birese bylaı. Súrinemiz, jyǵylamyz, turamyz biraq ilgeri umtylýdan qajymaımyz talmaımyz.
- Aıtysta dinniń nasıhattalýy qanshalyqty durys?
- Aıtysta arnaıy dindi nasıhattap jatqan joqpyz. Qoǵamdaǵy nárselerdiń eshqaısysy aıtys aqyndarynyń nazarynan tys qalmaıdy. Sonyń bireýi retinde aqyndardyń tiline tıek bolyp kele jatqan nárse – din. Ásirese sońǵy jyldary ýahaptar, sáláfıtter qazaq qoǵamyna iritki salyp otyrǵany jasyryn emes. Sol máselege qalaı boldy degende de oralyp jatamyz. Endi osy ýahapshylar deısiz be, sáláfshylar deısiz be, qolynda qarajaty mol dep oılaımyn, sońǵy jyldary solardyń bizdiń aqyndardyń basyn shyrmaı bastaǵany aqıqat. Aqsha berý arqyly, uıymdasqan túrde qaıta-qaıta Mekege aparý arqyly, din taqyrybyna aıtys jasaý arqyly jumys istep júrgen azamattar bar. Men olardyń atyn atamaı-aq eldiń bári biledi. Árıne ol qanshalyqty durys, men túsinbeımin. Bizde Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy múftıatymyz bar, men byltyr baspasóz betinde kishkene qattyraq aıttym. Bizdiń ata-babalarymyz ustanǵan dástúrli dinimiz bar, dástúrli din degenińiz dástúrmen sińisken din. Ol aqıqattan esh bólek emes. Ábý-hanıfa mazhabyn ustanamyz. Dinsiz adam ósir súrmeıdi. Din degen dárýmen, ǵalamattyń uly jazýshysy Tolstoıdyń sózine toqtaıtyn bolsaq: «Aqıqatty izdegenderdiń báriniń taban tireıtin jeri – Islam dini.» Dindi, aqıqatty izdeý árkimniń jeke ómirinde ómir baqı jalǵasady. Dinge tyıym salýǵa da bolmaıdy. Biraq, myna múftıatty aıtyp otyrǵanym sonda otyrǵan bálenbaı din oqýyn taýysqandar dinniń ýaǵyzymen, nasıhatpen, sharıǵatpen jetkilikti túrde aınalyspaıdy. Qadir túni meshitke barsańyz qaıdaǵy bir bolmaıtyn áńgimeni aıtyp otyrady. Dinniń nárin, halyqqa kerek sózin aıtýy kerek. Baqı ǵumyrda jannattan oryn buıyrsa dep úmittengen adam, erteń bolatyn suraqqa qınalmaı jaýap bersem degen adam bul ómirde aıaǵyn baıqap basady. Osyny jurtqa uǵyndyrýǵa tıis múftıattyń álsizdiginen ár túrli sektalar, solardyń soıylyn soqqandar qazaq qoǵamyn búldirip jatyr. Aıtysta osy aıtylady. Aıtylmasa aıtylýy kerek. Budan da qatty aıtylýy kerek. Jerine jetkize, júrekke túsire aıtylýy kerek.
- Kimge renjısiz, kimge úmit artasyz, ókinishińiz nede, Júrsin halyqtan laıyqty qurmet aldym dep oılaıdy ma?
- Adam balasy bolǵan soń ókinish bolmaı turmaıdy. Álemdi alyp oıymen qamtyǵan Abaıdyń ózi ómirden ókinishpen ótti. Bitire almadym-aý, tyndyra almadym-aý, qazaq qoǵamyn oıata almadym-aý, jónge sala almadym-aý dep. Osy bárimizdiń basymyzdaǵy ýaıym, bárimizdiń basymyzdaǵy ókinish. Pende retindegi ókinish, jete almaı qalǵan tus kóp. Ony qazbalaýdyń qajeti joq dep oılaımyn. Men Qazaqtan qurmet tabaıyn dep jumys istegenim joq. Allaǵa shúkir atqarǵan qyzmetimniń arqasynda qazaq qoǵamynda ornym bar. Halyqtyń aldynda abyroıym bar dep esepteımin. Qaı-qaısymyz bolsaq ta aqyn retinde, qurylysshy retinde, etikshi retinde qoldan kelgendi istep, búgingi táýelsizdigin alyp, tóbesinde kók baıraǵy jelbiregen qazaq ultynyń ult bolyp uıysýyna úlesimizdi shamamyz kelgenshe qosa alsaq, odan basqa arman da, maqsat ta, múdde de, ókinish te joq. Men osy qazaq eliniń uly el bolatynyna kámil senemin. Solaı emes pe? Azǵantaı ǵana halyqpyz, keshegi repressıa men ashtyq, qýǵynda qyrylyp qaldyq. Sanymyz azaıyp qaldy. Biraq biz qazir jas ult retinde damyp kele jatyrmyz. Osy kezeń qazaq ulty úshin óte bir ǵajaıyp qyzyq kezeń. Biz qazir ult bolyp uıysý úshin, jahandanýdyń jumyrynda ketip qalmaý úshin, qazaq óziniń tórt qubylasyn túgendep, baý-shýyn jınap, kóshin júıege túsirip kele jatyr. Bul jaǵdaıda kemshilikter az bolmaıdy, árıne. Biraq sol aqıqatty izdeý, táýelsizdikti izdeý, halyq bolý jolyndaǵy kúrestiń barlyǵy halyqqa paıdaly ister. Burysymyz jolda qalady. Durysymyz halyqtyń boıyna sińedi. Máńgilik el degen Prezıdenttiń ıdeıasyn halyq onsha túsinip otyrǵan joq. Biz úlken el bolamyz. Ol uly maqsat, keshegi Kúlteginnen beri kele jatqan, Alashordashylardyń, Mustafa Shoqaıdyń túpki maqsaty bolǵan halyqtyń asyl armany. Osyǵan laıyq el bola bilsek dep ańsaısyń! Basymyzdy taýǵa-tasqa soǵyp, bultalaqtap jatsaq ta aqıqatqa qaraı umtylyp kelemiz. Qazaq ózine tıesili tarıhtaǵy laıyqty ornyn alatyn bolady.
Halyqqa maǵan deıin de menen de oıy bıik, boıy bıik azamattar aıtyp kele jatyr. Halyqty kinálaýǵa bolmaıdy. Qazirgi baǵytymyz durys qoı dep oılaımyn. İzdenis ústindemiz, el bolyp uıysý ústindemiz. Halyq degen qudaıdan bir-aq jas kishi. Halyq kemeńger. Jaqsy halyq umtylǵan, talpynǵan, izgi maqsatyna qol sozǵan halyq. Bizdiń halqymyz soǵan jetedi dep senemin. Jetse eken, máńgilik el bolsa eken, eshkimnen eńsesi tómen bolmasa eken. Keregesi keń bolsa eken. Uly el bola bilse eken.
- Altyn ýaqytyńyzdy qıyp, júıeli jaýaptar bergenińizge rahmet! Aman bolyńyz!
- El aman bolsyn, jurt tynysh bolsyn!
Áńgimelesken: Erlan Tóleýbaı
“Qamshy” silteıdi
