Berik Ýálı degende "Amanat" klýby, "Amanat" degende Alashorda birden tilimizdiń ushyna oralady. Osydan týra 9 jyl buryn, 2008 jyldyń kúzinde Berik Ýálı men Erlan Qarınniń bastamasymen Astanada "Amanat" ıntellektýaldy pikirsaıys klýby quryldy. Sol klýbtyń tusaýkeser májilisi "Alash qundylyqtary jáne Qazaqstannyń eldik múddesi" degen taqyrypqa arnaldy. Shynyn aıtý kerek, "Nur Otannyń janynan ashylǵan klýb á-degennen-aq qoǵamdyq erkin oıdyń kórigin qyzdyrǵan bedeldi, tanymal, zerdeli pikirsaıys alańyna aınaldy. Sonyń dáleli shyǵar, aýzy dýaly sheshender men ult qaıratkerleri Almatydan Astanaǵa aǵyla bastady. Al, klýb az ǵana ýaqytta ulttyq, memlekettik deńgeıdegi eń mańyzdy, eń túıtkildi máselelerdi batyl kóterip, sony qoǵamnyń oı talqysyna shyǵaryp otyrdy. Árıne, munyń bári - "Amanattyń" jetekshisi, pikirsaıystyń tizginshisi, jýrnalısıkanyń júırigi - BERİK ÝÁLI-diń eren eńbeginiń jemisi. Búgin Bekeńniń týǵan kúni eken. Qazaqta "Otyzyńda orda buzbasań, qyrqyńda qamal almaısyń" degen sóz bar. Bekeń otyzynda orda da buzdy, qyrqynda qamal da aldy. Bekeńniń "Amanaty" bıyl 9 jasqa tolady. Al elimiz Alashorda úkimetiniń 100 jyldyǵyn atap ótedi. Endeshe, osy úsh ataýly data kezdeısoqtyqtan qatar kelip otyrǵan joq. Arasynda bir baılanys bary anyq.
«Alash qundylyqtary jáne jańa Qazaqstannyń eldik múddesi»
Sársenbi kúni Astanadaǵy «Rıksos» qonaq úıinde «Nur Otan» HDP-nyń janynan ashylǵan «Amanat» ıntellektýaldy pikirsaıys klýbynyń tusaýkeseri boldy. Mundaı klýbty ashýdaǵy maqsat – elimizdegi eń ózekti degen máselelerdi qoǵam jáne memleket qaıratkerlerimen birlesip dóńgelek ústel basynda ashyq talqylaý, pikirsaıysqa bıliktiń atynan kelgen ókilge eldiń amanatyn jetkizý. Eń bastysy, qazaqtildi aýdıtorıany qoǵamdyq-saıası, áleýmettik máselelerge aralastyrý arqyly saıası belsendiligin arttyrý, azamattyq ustanymyn qalyptastyrýǵa ıtermeleý jáne ulttyq sanany oıatýǵa kúsh salý. Shynyn aıtsaq, «Amanat» sıaqty klýbtar qazaq tilinde joqtyń qasy. Orystildi ortada «Aıtpark», «Polıton» sıaqty klýbtar bar, olardyń formattary da bólek. Al, «Amanattyń» formaty mynadaı: áýeli júrgizýshi májiliske tańdap alynǵan taqyrypty tereń zerttegen adamǵa sóz beredi. Odan keıin taqyryp ashyq talqylanady. Sońynan pikirsaıystyń qorytyndysy osy jıynǵa qatysqan bılik ókiline tabys etiledi. Ári sol máseleniń qanshalyqty sheshilgeni ne sheshilmegeni klýbtyń baqylaýynda bolady.
«Amanattyń» alǵashqy májilisi «Alash qundylyqtary jáne jańa Qazaqstannyń eldik múddesi» degen taqyrypqa arnaldy. Pikirsaıysqa qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa yqpal ete alatyn dýaly aýyzdar, atap aıtqanda alashtanýshy ǵalym, EUÝ-niń «Alash» mádenıeti jáne rýhanı damý ınstıtýtynyń dırektory, fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor Dıhan Qamzabekuly, «Nur Otan» HDP-nyń hatshysy Erlan Qarın, Ulttyq ǵylym akademıasynyń akademıgi Jabaıhan Ábdildın, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń ıegeri Tólen Ábdik, Májilis depýtaty Bekbolat Tileýhan, «Otyrar» kitaphanasynyń dırektory, jazýshy Tursyn Jurtbaı, aqyn, qoǵam qaıratkeri Serik Turǵynbekuly, tarıh ǵylymdarynyń doktory Hangeldi Ábjanov, EUÝ-niń oqytýshysy Zıabek Qabyldınov, senator Ǵarıfolla Esim, L. Gýmılev atyndaǵy EUÝ-niń profesory, fılologıa ǵylymdarynyń doktory Serik Negımov, túrkitanýshy ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly, Májilis depýtaty Kamal Burhanov, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory Myrzataı Joldasbekov jáne taǵy basqalar qatysty. Májilisti «Habar» telearnasyndaǵy «Betpe-bet» baǵdarlamasynyń júrgizýshisi, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵy syılyǵynyń ıegeri Berik Ýálı júrgizdi.
Berik Ýálı: Bıyl Alash qozǵalysynyń 90 jyldyǵy atalyp ótip jatsa da el ishinde «Nege óz deńgeıinde ótpedi»», «Alash qaıratkerlerine eskertkish ornatý máselesi nege sheshilmeı jatyr?» degen máseleler jıi kóterilip júr. Iaǵnı, qazaq qoǵamynda bul máselege degen kóńil tolmaýshylyq bar ekeni aıqyn seziledi. Endeshe, osyǵan «Nege bulaı?» dep jaýap izdemek oıymyz bar. Alǵashqy sózdi alashtanýshy ǵalym Dıhan Qamzabekulyna bereıik.
Dıhan Qamzabekuly: Qazir Alash tarıhy keýdesinde – jany, boıynda qany bar kez-kelgen otandasymyzdy oılandyrady, tolǵandyrady. Nege? Birinshiden, olar búgingi bolmysymyzdy, qasıet-qadirimizdi sol kezben salystyrady. Ekinshiden, sapaly jańarýda ulttyń «alpys eki tamyryna» áser beretin Alash jolyn qalaıdy. Biz áleýmettanýshy emespiz, biraq qarapaıym baıypqa salsaq, baıqaıtynymyz: ult tarıhyn jaqsy biletin 10 adamnyń 9-y Alash dese «ishken asyn jerge qoıady». Buǵan, árıne, qýanamyz. Úzilmegen úmit úshin, jalǵasqan rýhanı-taǵylymdyq sabaqtastyq úshin!
Dál búgin Alash bizge nege jaqyn jáne nege alys? Memleketti mańyzdy isterge, sheshimdi qaǵıdattarǵa jumyldyratyn – saıasat bolsa, biz sodan Alash taǵylymyn baıqaı almaı júrmiz. «Alash taǵylymy» degen ne? Ol – ıman men tazalyq, oı men iste birlik.
Elshil barsha ǵalym aıtyp-jazyp jatqandaı, bizdiń bar salada otarsyzdandyrý úderisi júrý kerek edi. Alash – osy joldaǵy bizdiń ári álippemizge, ári nusqaýlyǵymyzǵa jarar temirqazyq-tyn. Qoǵamnyń eń jandy, eń mándi býyny men tetigi – bilim. Kúnde sóz bolyp júrgen tazalyq ta, otarsyzdandyrý da, ıdeologıa da osy bilimnen bastalyp, bilimmen aıaqtalady. Ókinishke qaraı, atalǵan salaǵa Alash rýhy, tájirıbesi, murasy jetpeı tur... Búgingi esin jıyp, etegin japqan azamattardyń bári keńes kezeńinde týyp, sol shaqtyń shyndyǵymen sýarylǵandyqtan, birer mysal aıtaıyq. 1920 jyly bólshevıkter ókimeti tolyq ornaǵanda, mynandaı sumdyq jaǵdaı baıqalǵan: azyq-túlikke, áleýmettik máselelerge baılanysty irili-usaqty jaýapty oryndardyń bárinde halyqty buryn súlikteı sorǵan adamdar otyra bergen. Biz Qazaqstandy aıtyp otyrmyz! Jeke qaýipsizdigi úshin olardyń basym kópshiligi komýnıstik partıa qataryna ótip te alǵan. Osy jaǵdaı 1921 jyly Qazaqstandy alapat asharshylyqqa alyp kelgen (bir qyzyǵy ashtyq dese, biz 1932 jylǵy qyrǵyndy ǵana aıtamyz). Sonda álgi qoı terisin jamylǵandar tıtyqtaǵan qazaqty suraýshysy, joqtaýshysy joqtaı qoldan qyrýǵa sebepshi bolǵan. Senbeseńizder, ójet, elshil qaıratker Smaǵul Sadýaqasulynyń «Qostanaı-Torǵaı» atty eńbegin oqyp kórińizder.
Osy tusta taǵy da «qyzyq» jaǵdaı qalyptasqan. Ult ahýalyn kórip, shyryldaǵan Alash qaıratkerleri «ashtarǵa járdem» (pomgol) komısıalaryna kirip, qınalǵan óńirlerge sál baqýattaý óńirdiń malyn aparyp kómektesip júrgende, olardyń ústinen «iship qoıdy, jep qoıdy» degen aryzdar túsirilgen. Mysaly, 1926 jyly jazýshy J.Aımaýytuly osy jaǵdaımen «isti» bolǵan. Ol ashyq sotta myqty dáleldiń arqasynda ǵana áýpirimdep aman qalǵan.
Kórdińizder me qara sýdy qalaı teris aǵyzýǵa bolatynyn? 1921 jyly Smaǵul Semeıdegi otarshyldardyń sarqynshaǵyn tyııam degende, Orynborǵa birden shaqyrylyp, áýre-sarsańǵa túskeni taǵy da bar... Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qazaqtyń ǵasyrlar boıy ańsap, kúresip qol jetkizgen azattyq nápaqasyn bireýlerdiń jyrym-jyrym etýdi kózdegenin sezgen soń aıtyp otyrmyz. Qazaqstanda Alash joly ornasa, biz árbir sharany júzege asyrmas buryn «osyny Álıhan, Mustafa, Ahmetter qalaı jasar edi?» dep oılanar edik. Olar da qudaıy kórshilerimen sanasqan, alaıda tolyq teńsizdikke jetpegen ultynyń múddesin joǵary qoıǵan.
Endi az-kem tarıhqa úńileıik. Tarıhı oqıǵalarǵa paralel júrgizsek, 1917 jyldyń oqıǵalaryn 1991 jyldyń oqıǵalarymen salystyrýǵa bolady. Derekterdi sóıleteıik:
1917 jyl, 22 sáýir – Zakavkaze Federatıvtik respýblıkasy jarıalandy.
1917 jyl, 13 maýsym – Ýkraına halyq respýblıkasy jarıalandy.
1917 jyl, 27 qarasha – Qoqanda Túrkistan avtonomıasy (muhtarıat) jarıalandy.
1917 jyl, 29 qarasha – Bashqurt avtonomıalyq respýblıkasy jarıalandy.
1917 jyl, 18 jeltoqsan – Belorýssıa táýelsizdigin jarıalady.
1917 jyl, jeltoqsan – Fınlándıa, Lıtva, Latvıa táýelsizdigin jarıalady.
1918 jyl, aqpan – Estonıa táýelsizdigin jarıalady.
1917 jyl, 13 jeltoqsan – Orynborda Alash Orda úkimeti jarıalandy. Qazaq zıalylary osy kúni Syrdarıa oblysynyń sezinen (1918 jyl, 6-9 qańtar) keıin Túrkistan qazaqtarymen qosylǵan birtutas Alash avtonomıasyn jarıalaımyz dep sheshedi.
Joǵarydaǵy hronologıany 1991 jylǵa túsirińiz. Júz paıyz bolmasa da, reti men úrdisi aýmaıdy. Baǵy da, sory da kúrdeli Bashqurtstan amalsyz jer ortasynda qalyp ketti. Fıniń aıy sol kezde-aq ońynan týǵan. Uzaǵynan! Baltyq boıy sol shaqta da, fashızmniń aldy-artynda da tákappar kúıinde qalǵan. Ózderine paıdaly eldik tákapparlyq! Estonıanyń 1918-diń aqpanyna qaraı jyljýynyń obektıvti sebebi bar. Qazaq sol joly da, keıin de táýelsizdigin sońyra jarıalaǵan. Táýekelsizdigi deı almaımyz, oılanǵany hám baıyptaǵandyǵy. Abzaly, jarıalanǵany! Másele onyń mazmunynda ǵoı.
Durys-aq! Biz munymen ne aıtpaq boldyq? Jańa táýelsizdigimizdiń 16 jylynda taqyr jerge shyqpaǵanymyzdy qaıta-qaıta sezinýimiz qajet. Tarıh degen, ótkenniń sabaǵy degen – jaı bir nárse emes, ol – tájirıbemiz ben biligimiz. Bireý umytyp jatsa, esine salaıyq! Bireý ádeıi burmalasa nemese qasaqana bilgisi kelmese «myrza, qaı elde turyp jatyrsyz?!» deıik. Sońǵy 10-15 jyldyń ishinde Alash murasy birshama jarıalandy, halyqqa jetti. Biraq murany taný, búgingi ómirde qoldaný, olardyń taǵylymyn alý jaǵynan únemi birjaqtylyqqa urynyp kelemiz. Mysaly, Alash zıalylaryna «jansyz portret retinde qaraý» kózqarasy berik ornyqqan. Olardyń murasyn «kezeńdik dúnıe» esebinde baǵalaýdan aryla almaı júrmiz. Eger biz «Álıhan Bókeıhan, Mustafa Shoqaı, Ahmet Baıtursynuly, Halel Dosmuhameduly, Smaǵul Sadýaqasuly, Sultanbek Qojanuly murasy HH ǵasyrdyń basyndaǵy shyndyqtyń ǵana aýqymyn tanytady, búginge jaramaıdy» desek, onda biz ol arystarymyzdy, tipti tarıhtyń ózin qajetsinbegen bolyp shyǵamyz. Al eger olardyń shyǵarmalaryndaǵy sol kúnniń munarasynan qaraǵanda da, búginniń bıiginen sholǵanda da ult tirshiligin ilgeriletetin negizderdi baıqasaq, máselege túpkilikti, áleýetti kúshpen oralýymyz qajet. Mustafa Shoqaı óz estelikterinde Aqmeshittegi bir qaıratker týraly: “Ol ıslamǵa, musylman dinine ımandaı senetin. Búgingi kúngi jasaǵan kúnálarym erteń aldymnan shyǵady dep esepteıtin” deıdi. Mustafa Shoqaı osy arqyly bir jaǵynan, sol kezeńdegi adamdardyń tazalyǵyn aıtsa, ekinshiden, urpaqqa amanat júktep, jalpy adamdardyń sózi men isiniń bir jerden shyǵýyn mindettep otyr. Al sony qulaǵyna ilip jatqan qaı sheneýnik bar? Álıhan Bókeıhan: «Bárimiz bul sum dúnıaǵa qonaq. Artyńda orynbasaryń tabylsyn!» dep jazady.
Jalpy, Álıhan men Mustafalardyń ańsaǵan táýelsizdigi - bireýdiń esebinen, tarıhı tulǵalardy mansuqtap jetken nemese aǵymdaǵy bir konúktýraǵa qyzmet etetin táýelsizdik emes, ol - ulttyń naq ózine qyzmet etetin táýelsizdik. Qazirgi kezde, ókinishke qaraı, qaıratkerlerimiz kúndelikti ómirde, qyzmet barysynda Alash zıalylaryn aýyzǵa almaıtyn boldy. Mysaly, Parlament depýtattarynyń sózin sabaqtaǵan kezde “Álıhan Bókeıhan bylaı dep aıtqan edi, Mustafa Shoqaı búı degen, Ahmet Baıtursynulynyń mynandaı tujyrymdamasy bar, Halel Dosmuhameduly bul jóninde tómendegideı oı aıtqan...” degenin estigen joqpyz. Sonda búgin ózin «qaıratker» sanap júrgender tarıh moıyndaǵan qaıratkerdi aýyzǵa almasa kim bolǵany? Budan bir-aq qorytyndy shyǵady: mundaı sabazdar óz betimen kitap oqymaıdy nemese ult tarıhyn múlde bilmeıdi. Osydan soń halyqqa, ózimizge qaratylyp aıtqan aýyr suraq aldymyzdan shyǵady: saıası qaıratkerler arasyndaǵy tarıhı sabaqtastyq qaıda qaldy? Tarıhtyń túziginen, qateliginen sabaq alý degen uǵym bar emes pe?
Alash zıalylarynyń portretin ilip, kitaptaryn sórege tizip qoıyp, sonymen sharýany shektegennen ne utttyq? Kitap ashylǵan joq. Portret portret kúıinde tur. Burynǵy ótken babalarymyzdyń sýretshiler oısha keskindegen kórkem beınesin tusymyzǵa ilip qoıyp júrmiz ǵoı. Alash tulǵalarynyń portretteri de sol deregi az tulǵalardyń beınesine uqsap barady. Al shyndyǵynda bular – otarshyldyqpen, ádiletsizdikpen betpe-bet kelip kúresken, azat rýh pen tazalyq týraly ushan-teńiz úlgi-ónege, mura qaldyrǵan teńdessiz qabilet ıeleri, tipti táýelsiz memleket qurý ıdeıalarynyń avtorlary emes pe! Olardyń shyǵarmalaryndaǵy barlyq derlik oı-tujyrymdar búgingi kúnmen berik sabaqtasyp jatyr. Mysaly, Smaǵul Sádýaqasuly jıyrma jasynda úlken saıasattyń bıigine kóterildi. Jastar odaǵyn basqardy. Jıyrma bes jasynda oqý-aǵartý komısary (mınıstr) boldy. Onyń sol kezde jazǵan eńbekterinde búgingi kúnniń talǵamy men talabyna saı keletin kóp nárse bar. Qazirgi bilim reformasyna, din máselesine qatysty negizgi tujyrymdardyń barlyǵy da sol tusta aıtylǵan. Smaǵul dinge baılanysty bylaı deıdi: “Orystyń poptary erteńnen qara keshke deıin shoqynýdan basqany bilmedi. Qazaqtyń moldalary bir jaǵynan dindi úıretse, ekinshi jaǵynan balalarǵa hat tanytýdy úıretti (Sońǵy jumys úshin orystarda ýchıtel degender bolýshy edi)”. Kórdińiz be, dinge degen kózqarastyń qaı baǵytta óristegenin? Jalpy, qazaqtyń arǵy tanymyndaǵy “Ańqaý elge - aramza molda” degendegi molda — “ýchıtel” uǵymyndaǵy muǵalim degen sóz. El ańqaý bolsa, oǵan kóp tálim-tárbıesi joq, nıeti buzyq muǵalim sabaq úıretedi, sóıtip qate baǵytqa salady degen maǵynada aıtylyp otyr. Osy Smaǵul - ulttyń ary men ımýnıteti edi. Kreml fýnksıoneri F.Goloshekın Qazaqstan basshylyǵyna kelip, «kishi oktábr» eksperımentin bastaǵanda kóp qazaq atqaminerleri «Sizdik durys!» dep qurdaı jorǵalap, tabanyn jalaǵan. Sonda bir S.Sadýaqasuly tutas qazaq arynyń keıpinde oǵan qarsy tura aldy. Onyń elshil júregi – arystannyń júregi edi demeı-aq qoıaıyq, Kenesary júreginiń bir bólshegi edi. Aıtpaqshy, osy Smaǵul 1922 jyly I.Stalınniń qabyldaý bólmesinde turyp, bul basshynyń qabyldaýynan shyqqan orynborlyqtardy (qazaǵy da bar) kórip, kirý nıetinen bas tartqan. Dosyna jazǵan hatynda Kene hannyń rýhtas izbasary: «Júreginde tıtteı taza eti bolsa, qazaq ishki kıkiljińi týraly bótenge tis jarmaýy kerek» deıdi. Áne, ultqa adaldyqtyń bir belgisi. Taǵy birde ózderiniń túk bitirgenine qaramaı halyqty orynsyz synaıtyndarǵa qaratyp: «Bular sol «jaman qazaqtan» baıqaýsyzda týyp qalǵandar ǵoı» dep jazady.
80-jyldardyń sońyna taman keńes qoǵamynda «qaıta qurýdyń» áserimen ártúrli bastamalar kóterildi. Tarıhty qaıta qarap, kóp jamandyqtan arylýymyz kerek degen yńǵaıdaǵy oı-pikirler ústem turdy. Keńes dáýirinde eki salanyń (mádenıet, syrtqy ister) mınıstri bolǵan Músilim Bazarbaev osy máseleni jıi aıtatyn. “Keńes tusynda jazǵan kóp kitaptarymdaǵy oılardy men qazir syzyp tastaýǵa barmyn. Qaıtadan jazýym kerek” deıtin. Ómiriniń sońǵy kezinde ol tórt-bes kitabyn qaıta jazdy. Músekeń arylý, aıyǵý deıtin uǵymdarǵa qatty kóńil bóldi. Bul shaqta grýzın kınosheberi Tengız Abýladzeniń «Pokoıanıe» atty fılmi jurt aýzynda júretin. Al bizde alǵash «F.Goloshekın - Qazaqstandy damytqan qaıratker» dep maqala, 1986 jylǵy Jeltoqsandaǵy jastar ustanymyn «A.Baıtursynov quıyrshyqtarynyń áseri» dep kitapsha jazǵan úlken laýazymdy tarıhshylar lám-mım demesten «táýelsizdik qurylysshylaryna» aınalyp kete bardy. Sonda daǵdarǵan halyq ishteı tynyp, Máshhúr Júsipshe: «Túzýliktiń zamany oıandy ma? Buzylǵandar ádetin qoıa aldy ma?..» dep júrdi.
Biz, bárimiz de, táýelsiz jańa qoǵamǵa bir yńǵaıda, bir nıetpen óttik dep aıtý qıyn. Kóptegen qaıratkerlerimiz komsomolda, partıada qyzmet istedi. Olardyń birazy qazirgi táýelsiz qoǵamdy qurýǵa psıhologıalyq jaǵynan da, moraldyq jaǵynan da daıar emes edi. Biraq bári de «bir kisideı» kirisip ketti. Árıne, olarǵa mundaı jańa qoǵam qurý úshin arnaıy daıarlanyp, basqa bir jerde jetilip kel dep aıtý da qıyn. Ýaqyt ony kútpeıdi. Ár azamat ishteı soǵan daıar bolyp, jan-júregimen jańa qoǵamǵa qyzmet etse, qatelikterin moıyndap, aryla bilse, táýelsizdiktiń negizgi qaǵıdattary, jaqsy men jamandy aıyratyn ustanymy tezirek ornyǵar edi. Biraq búgingi kúnniń is-áreketine, minez-qulqyna qarap, keıde táýelsizdiktiń kirpishin túzý qalap jatyrmyz ba, joq pa – oılanyp qalamyz. Obyr korrýpsıa bılik bylaı tursyn, aq paraqtaı bolýǵa tıis jas balalardyń da júregin jaýlap alǵan syńaıly. Táýelsiz áleýmettanýshylar júrgizgen zertteýlerge sensek, 14-16 jastaǵy mektep oqýshylarynyń 65 paıyzy «bárin aqshamen sheshýge bolady» degen kózqarasta júrgen kórinedi. «Ádilet» degen atqa ıe sala ádiletsiz bolsa, basqa salalardyń atyn da, zatyn da tekserip jatý artyq shyǵar. Dinniń aınalasynda da kirshiksiz tazalyq bolmaı tur. Memlekettiń dinge qatysty anyq, múddeli ustanymy bolýy tıis. Jastar arasyndaǵy otanshyldyq, belgili bir saıası uıymdarǵa kirý keńes tusynyń naýqanshyldyǵyndaı qalypqa túskeni de oılantady. Sonda qasterli nárselerdiń mansuqtalǵany qalaı? Alash zıalylary mundaıǵa jol bermes edi. Bul rette amalsyz tarıhtaǵy jas alashshyldar qurǵan «Jas azamat» uıymynyń isin eske alamyz. Bul – patsha tusynda jasyryn qyzmet jasaǵan «Birlik» uıymynyń jalǵasy bolatyn. «Jas azamat» adal aǵalaryndaı «ult isi jolynda ólsek – bir shuqyrda, tiri bolsaq bir tóbede tabylarmyz» deıdi. Úlken Alash ta, jas Alash ta aqjúrektik degen uǵymdy qatty qasterledi. Iaǵnı, Otanǵa, ultqa sheksiz berildi. Halyqtyń esebinen kún kórý, bilimsiz-aq bedel hám aqsha tabý degendi bilgen joq. Qandaı laýazym ıelense de aǵartýshylyq qyzmetin (mısıa) qatar alyp júrdi. Mysaly, sol kezde ózimen birge kitaphanasyn kóshirip júrgen zıalylar týraly ańyzdar aıtylǵan. Á.Bókeıhan sol shamada kitaphanasynyń bir bóligin «Birlik» uıymynyń jastaryna syılaǵan. Al qazir keıbir sheneýnikterdiń ulttyq múddeni qorǵamaq túgil, balalaryn qazaq mektebine de bermeıtindigi týraly baspasóz jıi jazady. Laýazymǵa qoly jetken qazirgi qazaq azamaty bala-shaǵasyna «buıyrtqan» materıaldyq ıgilikterin kórsetýge áýes. Halyq bárin kórip otyr. Bul da Alash tulǵalarynyń ómirlik ustanymyna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn nárse.
Árıne, búgingi memlekettik qyzmetkerlerdiń arasynda oqyǵany men toqyǵany, bilimi men biligi, adamshylyǵy men jaýapkershiligi baıqalyp turatyn azamattar da bar. Biraq, uıatymyzǵa qaraı, solardyń qatary az ba dep qalamyz. Buryn (keńes tusynda) baspasózdi oqyp, mádenı-ádebı ómirdi baıyptaı alatyn sheneýnikter kezdesetin. Qazir «kerek kezde maqalany tapsyryspen jazǵyzamyz» degen túsiniktegi sabazdarǵa – «bári bıdaı» nemese bári aqsha! Tazalyǵyń da, salt-sanań da, ǵylymyń da, tarıhyń da – kók tıyn. Árıne, ókinishti ári qorqynyshty! Qalaı degende el men ımanǵa kúzetshi zıalynyń sany «sheshýshi salmaqtan» (krıtıcheskaıa massa) tómen bolmaýy tıis. Uzyn-sonar tarıhymyzdy tarazyǵa salyp jibersek, «sheshýshi salmaqty» arttyratyn – Alash joly bolyp shyǵady. Endigi bizdiń búkil úmitimiz ben is-áreketimiz, ásirese BAQ-tyń kúshi sol azshylyqty kóbeıtýge, Alash jolyn nasıhattaýǵa baǵyttalǵany jón.
Jabaıhan Ábdildın: Qazaqtyń rýhanı tarıhynda Alashtyń oryny erekshe. Alash kósemderi: «Qazaq óz aldyna avtonomıa alsa, jeke memleket bolsa ǵana qazaq halqynyń barlyq múddesi sheshiledi» degen jańa ıdeıany alǵash ret aıtty. Aıtyp ǵana qoımaı, baǵdarlama jasap, sony iske asyrdy. Partıa qurdy, ýaqyty kelgende az bolsa da memleketti qolyna aldy. Ustap tura almady, árıne ol basqa másele. Osynyń ózi Alashtyń tarıhymyzdaǵy keremet rólin kórsetedi. Eń bastysy, ulttyq máseleni ulttyq memleket qurǵanda sheshýge bolatynyn birinshi bolyp aıtqan da, júzege asyrǵan da osy Alash qaıratkerleri edi.
Bekbolat Tileýhan: Alashtyń basy Dýlatta jatyr. Sol Dýlat babamyz aıtady:
«Aqqan bulaq saı-salań,
Shytyrman toǵaı aınalań,
Kól qoryǵan qyzǵyshtaı
Sen dese salam baıbalam
Jaılaýyńdy kórgende
Jadyraımyn jaılanam,
Mendeı seni qyzǵanar
Baýyryńda ósken qaı balań!
Óksigińdi oılasam,
Uıqy berem, qaıǵy alam!» dep shashyn julyp jylaıdy. Al osy Dýlattan, Ahmet, Álıhandardan kele jatqan dástúrdi biz saqtaı aldyq pa? Mine, olardyń isi bizge úlgi bolýy tıis. Dıhan aıtqandaı, kitaby men sýretin qoıyp qoıdyq. Al ómirden ótken Ahmet, Álıhan, Mirjaqyptardyń sýreti bizge eshteńe bolmaıdy. Olardan qalǵan is mura bolýy kerek. Olardyń kúreskerligi mura bolýy kerek. Sol kúreskerlikti mura qylyp, osy jolda ózimizdi janymaıtyn bolsaq, eldigimizden op-ońaı aırylyp qalamyz. Baıaǵyda soǵysqa ketken bireý: «Sheginip kelemiz, nemister qýyp keledi, bir-eki aıda aýylda bolyp qalarmyz» depti. Sol sıaqty biz rýhanı jaǵynan sheginip kelemiz. Al osy tusta ıntellıgensıa qaırat kórsetpese, qapy qalamyz.
Berik Ýálı: Aıtyńyzdarshy, Alashtyń 90 jyldyǵy bıyl óz deńgeıinde atalyp jatyr ma?
Tursyn Jurtbaı: Osy ýaqytqa deıin Alashtyń tarıhy qanshama zertteldi. Mámbet Qoıgeldıevtiń 4 kitaby shyqty. Alaıda, «Alash, Alash» degenmen osy «Alashtyń ıdeıasy degen ne?», «Olardy qandaı bıik ıdeıa biriktirdi?» degen máselege bizdiń tarıhshylarymyz da, áleýmettanýshylarymyz da áli tolyq tujyrymdama jasap bergen joq. Ózim «Uranym-Alash» degen kitap jazyp bitirdim. Sondaǵy bilgenim, Alashtyń ıdeıasy 5 túrli nársege toqtalady. Birinshisi – jer. «Jersiz Otan joq. Qashan qazaqtyń ózi órkenıetke iligip, tehnıkanyń tilin meńgergenshe, jerdi jekemenshikke berýge bolmaıdy». Bul - Álıhan Bókeıhanovtyń sózi. Biz bul ıdeıany 2001-ge deıin ustandyq. Odan keıin qazaqtyń jeri qazaqtan basqanyń bárine menshiktenip ketti. Senbeseńizder statısıkany qarańyzdar: Qazaqstandaǵy qunarly jerlerdiń 70 paıyzy ózge ulttardyń menshiginde. Ony qandaı qujatpen jasaǵandaryn bir Qudaı bilsin... Ekinshi ıdeıasy – jerdiń asty-ústindegi bir túıir tas osy Alash memleketiniń ıgiligine jumsalýy kerek. Sodan soń baryp syrtqa shyǵarýǵa bolady. Bul ıdeıa da júzege asyp jatqan joq. Bir ǵana mysal. A. Mashkevıchtiń qara metalýrgıa salasyndaǵy menshigi – 74 paıyz, «Qazatomónerkásiptiń» 50 paıyzy Japonıaǵa ketedi. Bul – astyrtyn júrip jatqan sharýalar. Iaǵnı, jerdiń asty-ústindegi baılyq óz qolymyzǵa tımeı jatyr. Úshinshi ıdeıasy - Álıhan aıtqandaı, bir ýys jún qazaq halqynyń ústine toqyma bolyp toqylýy kerek. Al biz ne óndirip jatyrmyz? Qazaqstanda jasalǵan degen ónim bar ma? Mysaly, súttiń 90 paıyzyn Qyrǵyzstan, Sıngapýr, Reseı elderinen ákelemiz. Iaǵnı, ózimizde óndirilgen ónimniń ıgiligin kórmeı otyrmyz. Tórtinshi ıdeıasy – til, din ústemdigi. Bir ǵana mysal. Bizdiń jańa zańdarymyz meshitti ruqsat alý arqyly salý kerek deıdi. Meniń oıymsha, qazaq halqy musylmandyqtan aıaýsyz tartyp alatyndaı dárejege jetken joq. Máselen, 1891 jyly júrgizilgen qazaq dalasyn ıemdený men ıgerý shoqyndyrý saıasatynyń bir paragrafy bolatyn. Qazir halyqtar assambleıasy quryldy. Osy assambleıada otarlaý saıasatynyń basty belgileri jınaqtalǵan. Zań olarǵa jer alýǵa, ujymdasýǵa múmkindik berýde. Al anaý Almaty oblysyndaǵy uıǵyrlardyń aýylynda qazaqtar júre almaı qaldy. Assambleıadaǵylar bir kezde «bólinip ketemiz, avtonomıa quramyz» dep shyǵýy múmkin ǵoı. Besinshi ıdeıa – dástúrge negizdelgen zań men táýelsiz ǵylym arqyly japondar sıaqty ulttyq, demokratıalyq memleket qurý. Táýelsiz ǵylym degen ne? Mysaly, bizdiń ýnıversıtetterdegi baǵdarlamanyń bári Reseıdiki. 19-shy ǵasyr ádebıeti eki jyl oqytylady. Áli kúnge Tolstoı, Pýshkınderdiń «altyn ǵasyryn» oqytyp júrmiz. Al bizdiń ulylarymyz 30-40-shy jyldarda, ony eki-aq aı oqytamyz. Sonda eki aıda basqasyn bylaı qoıǵanda M. Áýezovtiń «Abaı jolyn» oqyp shyǵý múmkin emes. Al dástúrge negizdelgen zań degen ne? Bizdiń zańdar qazaqsha qabyldanady. Al basqa elderdiń zańdaryn salystyryp kórelik. Túk aıyrmashylyǵy joq. Tek «Qazaqstan» degen sózdi ǵana alyp tastasań jetip jatyr. Iaǵnı, qazaqtyń óz múddesin qorǵaıtyn zań joq bizde. Qazaq qazaq jeriniń ıesi degen de zań joq. Mine, bir jyl boldy, Alashtyń bes ıdeıasyn aıtýmen kelemin. Teledıdar kúnde qaqsaıdy, gazetter qaıtalap berip jatyr. Biraq, nátıje qandaı? Bizdegi partıalar qazaqtyń shańyraǵyna qondyrylǵan partıa sıaqty. Óz memleketiniń, tarıhtaǵy partıalardyń orynyn bilýi kerek qoı. Oıbaı-aý, ósh bolsa da, Alashtyń 90 jyldyǵyn qorytyndylaýǵa bolady ǵoı. «Nur Otan» tym bolmasa bir máslıhat uıymdastyrýǵa nege qulyq tanytpady? Alash qaıratkerleri qurǵan, sol ıdeıada turǵan elde nege sol partıanyń isin jalǵastyrýshy dep qaramaımyz? Bizdegi bes partıanyń úni nege shyqpaıdy? Erlan, osyny eskerip, kúshke ıe bolýlaryń kerek. Óıtkeni, Bókeıhanov dese – Nazarbaevtyń, Alash dese – «Nur Otannyń» bedeline kóleńke túsetin sıaqty sezinemiz.
Erlan Qarın: «Alash máselesin kótereıikshi» dep klýbtyń alǵashqy otyrysyna osy taqyrypty usynǵan men edim. Nelikten bul taqyrypty kótereıik dedim? Ondaǵy oıym – Alash máselesi ulttyń ıntellektýalyna, ómirdiń jáne azamattyq pikirsaıystyń kún tártibindegi turaqty bir taqyrybyna aınalsa dedim. Óz basym Alashtyń 90 jyldyǵynyń qalaı toılanǵanyna emes, Alash taqyryby bıyl qalaı kóterilgenine, onyń ulttyq, ıntellektýaldyq ómirdiń faktoryna aınalǵandyǵyna kóńilim tolmady. Sebebi, ákimshilikte júrgende qolymyzda bar bılik, barlyq tetikter bola tura 4 aı boıy qaýly qabyldata almaı júrdik. Keıinnen, M. Qul-Muhammed aǵamyz mınıstrlikke kelip, sol kisiniń kómegimen qabyldanyp ketti. Sol qaýlynyń ishinde Astanada Alash qaıratkerlerine eskertkish ornatý máselesi bar edi. Bylaı qaraǵanda, másele eskertkishte de emes. Bizdiń tarapymyzdan qabyldanǵan sharalardyń tolyqqandy, mándi bolýynda.
Alash máselesi degende eń bir ózektisi – qazaq elıtasynda, bıleýshi toptyń ishinde áli de bolsa jaltaq minezdilik bar. Keńes úkimetiniń qulaǵanyna 17 jyl, kompartıanyń kelmeske ketkenine, Stalındik dáýirdiń ótkenine qanshama jyl ótse de, bizdiń qoǵamda áli de qorqaqtyq, jaltaqtyq bar. Mysal aıtaıyn. Eskertkish qoıatyn bolyp, qarjy máselesin de mınıstrlikpen kelisip qoıdyq. Qaýly shyqty. Biraq bılik basynda otyrǵan laýazymdy tulǵalardyń biri bizge qarsy bolyp: «Oıbaı, buǵan qoǵam áli daıyn emes» dep soqty. Men: «Siz neni aıtyp tursyz? Qalaı qoǵam daıyn emes? Anaý Baltyq boıyndaǵy elderde «es-es-tikterdiń» dıvızıasynda qyzmet etken legıonerlerge, Ýkraınada «benderovshylarǵa» eskertkish qoıyp jatyr. Al Qazaqstanda Alash qaıratkerlerine nege eskertkish ornatýǵa bolmaıdy?» dedim. Álgi sheneýnik aıtady: «Qoǵam áli daıyn emes, ol kezeń qarama-qaıshylyqqa toly kezeń boldy» dep. Mine, Alash qundylyqtaryn osy turǵydan kelip talqylaý kerek dep oılaımyn.
Tólen Ábdik: Ózin-ózi bılegen el ǵana damı alady. Al táýelsizdik – eń birinshi qundylyq. Olaı bolsa, osy táýelsizdiktiń artynda – Alash tur. Óıtkeni, Alash qaıratkerleri osy azattyqtyń jolynda kúresip, qurban boldy. Odan artyq bıiktik joq. Bizdiń qoǵamdyq oıymyz ala-qula. Tarıhqa da táýelsizdik turǵysynan qaraı almaı jatyrmyz. Bizge bólshevıkter de jaqsy, alashtyqtar da jaqsy, Mahambet te jaqsy, ony óltirgender de jaqsy. Sóıtip, jaqsy men jamannyń ara-jigin aıyra almaı jatyrmyz. Qarap otyrsaq, jáı halyq bylaı tursyn, elge tanymal tulǵalardyń ózi osy táýelsizdigimizdi moıyndamaıdy. Sóıtip, Kenesaryny «qaraqshy», Mustafany «satqyn» dep júrgender de kóp.
«Komsomoldyń 90 jyldyǵyn toılaımyz, Alashtyń 90 jyldyǵy eleýsiz qaldy» deımiz. Bul neden? Munyń bári táýelsizdik alǵan kezden beri sananyń otarsyzdanýy degen prosestiń júrmeýinen. Ondaı proses Baltyq jaǵalaýyndaǵy elderdiń barlyǵynda boldy. Bizde sol baıaǵy eski keńestik sana, keńestik daǵdy. Táýelsizdik jyldaryndaǵy bizdiń bir qateligimiz – sananyń otarsyzdanýy degen baǵdarlamanyń bolmaýy. «Qoǵam daıyn emes» degen adamnyń ózi daıyn emes. Buǵan bılik basyndaǵylar daıyn emes. Osyny ashyp aıtý kerek. Qoǵamdyq pikir sol úshin kerek. Qazir ıntellıgensıaǵa artylar júk aýyr. BAQ arqyly kúnde-kúnde osylardy qaıtalap aıta berýimiz kerek.
Erlan Qarın: Ótkende «Aıqyn» gazetinde «Jas Otannyń» Astanadaǵy basshylary kosmoldyń 90 jyldyǵyn atap ótkeni týraly maqala shyqty. Ol kezde áli ákimshiliktemin. «Jas otannyń» basshylaryna habarlasyp: «Senderge shatasyp ne boldy?» dep suradym. Muny aıtyp otyrǵanym, arada 90 jyl ótse de Alash pen komsomoldyń 90 jyldyǵy qatar kelýi – taǵdyrdyń tálkegi ǵoı. Bir zamanda alashtyqtar men bólshevıkter kúresti, al 90 jyl ótse de eles sıaqty kúres áli júrip jatyr. Ol kezde adamdar myltyqtyń kúshimen sheshim qabyldap, aıtaryn aıtyp júrdi ǵoı. Al búgin eshteńe de joq. 90 jyldan soń olar taǵy arenaǵa shyǵyp, qoǵamdyq sanany ekige bólip tur. Onda da bireýi – joq komsomoldyń 90 jyldyǵyna máz bolyp júr, endi bireýi – shaqyryp júrgen Alashtyń sońynan ere almaı áli kúnge shatasyp júr. Árıne, munyń sebebi bar. Komsomoldyń 90 jyldyǵyn ataý sebebi, keshe partıada, komsomolda bolǵandardyń kóbi qazir elıtanyń quramynda. Olarmen til tabysý ońaı. Biraq, shyn mánisinde táýelsizdik alǵanymyzǵa 17 jyl ótse de, ulttyq tańdaý áli jasalǵan joq.
Alash taqyrybyn kóterý qajettiligi nege kerek? Ol qazaqtyń tutastyǵy máselesin kóterýge kerek. Mysaly, Oralda, Jympıtyda, Qaratóbede sıez ótkizgende sonyń basynda 10-20 adam bolǵan shyǵar. Jalpy Alash qozǵalysynyń basynda 100-200-deı ǵana adam bolǵan shyǵar. Iaǵnı, shaǵyn ǵana top búkil qoǵamdy sońynan erte bildi. Sol kezdiń ózinde-aq búgingi kúnniń ıdeologıasyn qalyptastyryp berdi. Qazaqtyń tutastyǵy Alash máselesinde aıtylǵan. Biraq biz bul taqyrypty durys kótermeı júrmiz. Berik Ábdiǵalıev aıtyp júrgendeı, Qazaqstanda orys máselesinen góri qazaq máselesi ótkir tur. Buǵan qatysty birneshe taqyryptar bar: til, aýyl, jer. Sonyń biri – Alash taqyryby. Mysaly, «Mustafa Shoqaı» fılmi jaryqqa shyqty. Unasyn, unamasyn, meniń ishteı narazy bolǵanym, bizde ıdeologıanyń joqtyǵy. Reseıde admıral Kolchak týraly fılm shyqty. Jýyrda Máskeýge barǵanda bir tań qalǵanym, fılmniń shyqqanyna bir-aq aı bolsa da kitap dúkenderinde Kolchak týraly 10 kitap, aq armıanyń kósemderi týraly 20 kitap turǵanyn kórdim. Iaǵnı, reseı qoǵamy Kolchak fılmi arqyly taǵy bir pikirtalas jasap jiberdi. Orystarǵa qandaı memlekettilik kerek? Reseılik pe, orystyq pa, orys memleketi me? Al «Mustafa Shoqaı» fılmi Alashqa baılanysty túsirilgen joq qoı. Iaǵnı, Alash taqyrybyn kóterý arqyly ulttyq memleket qurý máselesin kótere almadyq. Bul bizge bir sebep, bir syltaý bolar edi. Iaǵnı, bul taqyrypty qazaq qoǵamynyń ishindegi kóptegen daýly máselelerdi shyǵarýǵa túrtki bolatyn qosymsha faktor retinde de paıdalana almadyq.
Hangeldi Ábjanov: Alash qozǵalysynyń basynda zıaly qaýym turdy. Al táýelsiz Qazaqstandy qurǵan da, taǵdyryn sheshken de – nomenklatýra. Ol nomenklatýra halyqty oıatamyn degen joq, aldymen memleketti qurdy. Odan keıin halyqty oıatýy kerek edi, biraq ol qolynan kelmedi. Alash tusynda: halyq+bılik boldy, al bizdiń tusymyzda: halyq-bılik bolyp turmyz. Birinen biri alystap ketti. Bılik óz sózin aıtady, óziniń kúıin kúıtteıdi. Halyq óziniń ólmesin jasaıdy. Alash zıalylary halyq úshin qyzmet etti. Olardyń úkimetiniń de ataýyna úńileıik: qazaq komıteti, halyq keńesi. Al bizdiki senat, halyqtar assambleıasy degen sıaqty birdeńeler. Halyqtan aýlaq ketkenin atynyń ózi aıtyp tur. Alash zıalylary ıntellektýaldyq qarymmen jumys istedi, al búgingi bıliktegiler ákimshilik resýrspen jumys istep jatyr. Meniń pikirimshe, qıyn zamanda halyq óziniń taǵdyryn myqty kósemniń qolyna tapsyrýy kerek. Ol zaman ótti. Bizde barlyǵyn biraq adam sheshedi. Qazaq «Amanatqa qıanat – qylmystyń eń úlkeni» degen. Osy amanatty shyn maǵynasynda atqara almaı júrmiz. Iaǵnı, qylmystyń zoryna baryp jatqan da biz. Alashtyń el tutastyǵy ıdeıasyn shyndap júzege asyratyn ýaqyt keldi.
Serik Turǵynbekuly: Ol aıtylmaı jatqan joq. Biraq... qazir biz Alash degen sózden shoshıtyndaı jaǵdaıǵa jettik. Alash desek jaý sıaqty kóretindeımiz. Óıtip qorqa beretin bolsaq, «Nur Otan» demeı, «Nur Alash» deıik. Sonda múmkin Alashtyń aldynda «Nur» turǵan soń kózqaras ózgerer. Biraq «nurotandyqtarǵa» Alashtyń ıdeıasy kerek. Áıtpese, osy kezge deıin jer, til dep zarlap-zarlap boldyq. Ol aıqaıymyzdy eshkim estigen joq. Aıqaılap baqtyq. Meniń oıymsha, Alash ardaqtylaryn qurmetteımiz desek, olardyń ult, til týraly aıtqan qanatty sózderin kóshelerge jazyp, ilip qoıýmyz kerek. Ol halyqqa erekshe áser etedi.
Erlan Qarın: Bir tań qalatynym, qazaqtarda bir pikirge toqtaý degen joq. Mysal keltireıin. Biz Reseı men Grýzıanyń arasyndaǵy janjaldan keıin qazaqstandyqtardyń osy oqıǵaǵa degen pikirin bilmek bolyp monıtorıń jasadyq. Sondaǵy bir fakti. Qazaqstanda turatyn aıtalyq, orystardyń, sheshenderdiń, uıǵyrlardyń basym kópshiligi ishki-syrtqy másele boıynsha bir ustanymda turady. «Grýzıa men Reseı arasyndaǵy janjalǵa qalaı qaraısyz?» degen saýalǵa orystardyń 90 paıyzy osylaı, sheshenderdiń 90 paıyzy osylaı, uıǵyrlardyń 90 paıyzy osylaı oılaıdy. Al qazaqtardyń pikirin surasaq, 20 paıyzy qoldaıdy, 20 paıyzy qoldamaıdy, 20 paıyzy bul máseleni bilmeıdi, 20 paıyzy taǵy basqa. Iaǵnı, bir pikir joq, bytyrańqy. Qudaı betin ary qylsyn, erteńgi kúni Qazaqstanda sondaı jaǵdaı bola qalsa, bıleýshi top kimdi tirek etedi? Bul jerde bir ıadro bolýy kerek. Qarap otyrsaq, ondaı ıadro bizde joq. Mysalǵa, Ýkraınada da, Grýzıada da, Baltyq boıyndaǵy elderde de belgili bir daǵdarys jaǵdaıynda qoǵamnyń 20-30 paıyzy turaqty túrde qoldaıtyn bir toby bar. Ol kóp jaǵdaıda ulttyq, memlekettilik pozısıasyn ustanatyn memleketti quraýshy top.
Zıabek Qabyldınov: 13 jeltoqsan – Alash úkimetiniń qurylǵan kúni. Endeshe, osy aıtýly kúndi «Alash kúni» dep ataýymyz kerek. Qazir mektep oqýshylarynyń 80 paıyzy egemendik pen respýblıka kúnin aıyra almaıdy. Olaı bolsa, nege 13 jeltoqsandy Alash kúni dep atap, Alash qaıratkerlerin ózimizshe qurmettemeımiz?
Erlan Qarın: Alash ıdeıasynyń negizgi uǵymdary bizde qalyptasty ma? 17 jyl boıy biz árbir qadamymyzdy osy maqsatqa qaraı ólshep jasadyq pa? Búgingi kúni Alash máselesin kóterý arqyly biz qoǵamdaǵy ár adamnyń jeke basynyń mańyzdylyǵyn kórsete alamyz. Ol úshin zıaly qaýymnyń arasynda árqashan pikir almasý, oı bólisý bolyp turýy kerek. Endeshe «Amanattyń» kelesi májilisinde «Qazaqstandyq ult» degen taqyrypty talqylaıtyn bolamyz.
Tólen TİLEÝBAI, «Jas qazaq» gazeti. 2008 jyl.
Astana.
