«Gazetten «úı satamyn» degen habarlandyrýdy kórgen saıyn júregim aýyrady», deıdi Katonqaraǵaı aýylynyń turǵyny Jánibek Qyzyr.
«Jyl saıyn mekteppen qosh­tasyp ketemin, jyl saıyn qaıtadan shaqyryp alady. Ornymyzǵa jas maman kelse jaqsy bolar edi. Biz qashanǵa deıin jumys isteımiz?» deıdi shalǵaıdaǵy Marqakóldiń Tós­qaıyń aýylynyń turǵyny, zeınetkerlik jasqa kelse de, mektepte matematıka páninen dáris berip júrgen muǵalim Sáýle Turataýova.
Bul – burynǵy shekaralyq aýdandardaǵy túıini tarqamaǵan kóp máselelerdiń bir parasy ǵana, dep habarlaıdy egemen.kz

Jastary joq aýyldar

Reseı, Qytaı, Mońǵolıa sekildi úsh birdeı memleketpen shektesip jatqan Katonqaraǵaı aýdanynda sheshimin tappaǵan máseleler az emes. «Bizdiń jaqta qys uzaq» dep Oral­han Bókeı jazǵandaı, alty aı qyty­myr qysy, aqyrǵan aıazy bar Altaıdaǵy halyq sanynyń jyldan jylǵa azaıyp bara jatqany jaıynda kóp aıtylyp júr. Basqa basqa emes, dál shekaranyń túbindegi aýyldar­dyń kópshiliginiń jer betinen joıy­lyp, saý turǵandarynda saýsaqpen sanar­lyqtaı turǵyndardyń qal­ǵany jergilikti jurtty alańdatyp otyr. El ishindegi máselelerge beıjaı qara­maıtyn aýdandaǵy zıa­ly aza­mat­tardyń biri Jánibek Qyzyr­dyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta Katon­qaraǵaı óńirinde bir kezdegi 28 myń halyq 12 myńǵa deıin kemip, shekaraǵa jaqyn Taldy, Qaraıryq, Maraldy aýyldarynyń úńireıgen orny ǵana qalǵan, Aqsharbaq, Shu­ba­r­aǵash, Bekalqa, Moıyldy, Sógir, Qaıyńdy, Aqmaral aýyldary da qurýdyń az-aq aldynda tur. Bala týý kórsetkishteri de kóńil kónshitpeıdi.

– Katon degenińiz jerdiń jánnaty ǵoı. Osyndaı jeruıyq mekende qazir qarttar ǵana qalyp barady. Jas­tardyń bári qala jaǵalap ketti. Halyqtyń údere kóshýi áli ty­ıyl­maı tur. Soltústigimizde emi­nip Reseı, shyǵysymyzda telmi­rip Moń­ǵolıa, ońtústik-shyǵysymyzda tebinip Qytaı tur. Katonqaraǵaıdy ıen qaldyrý memleketimizdiń qaýipsizdigin álsiretetin jaǵdaı ekendigin sezinetin shaq keldi. Qytaı memleketi bizge irgeles Shyńjań aımaǵyna óz halqyn barynsha top­tas­tyryp jatqanda, Reseı Altaı ólkesiniń turǵyndaryn qaıtken kúnde ustap qalý úshin bar jaqsylyqty jasap otyrǵanda shekaramyzdy jalańashtap tastaýymyz jaramas, – deıdi Katonqaraǵaı aýdanynyń qurmetti azamaty Jánibek Qyzyr.

Katonqaraǵaı men Reseıdiń Altaı ólkesine qarasty Qosaǵash – bir taýdyń baýyryn jaılaǵan, aýyly aralas, qoıy qoralas aýdandar. Alaıda, taýly aımaqtaǵy eki aýdan turǵyndarynyń áleýmettik jaǵdaılary eki túrli. Qońsy qonǵan soń eki arada alys-beris, barys-kelis bolmaı turmaıdy. 12 myń qazaq turatyn Qosaǵashta bolǵan katondyqtar mundaǵy turǵyndardyń jalaqysyna 90 paıyz ústeme qosylatynyn, otyn túsirý­ge memlekettiń járdemdesetinin, áıelder – 50, er adamdar 55 jasta zeı­netkerlikke shyǵatynyn aıtady.

Sonymen qatar, Qosaǵashta 25 jyl turǵan adam Reseıdiń kez kelgen jeri­nen jeńildikpen páter alatyn kórinedi. Shekarany 8 birdeı kúshtik qurylymdar qyzmeti kúzetedi. 2014 jyly sol óńirge saparlap qaıt­qan Úlken Naryn aýylyndaǵy aýdan­dyq murajaıdyń dırektory Oral­ǵazy Qajaev osyndaı jeńildik­ter Katonqaraǵaı men Marqakól­diń turǵyndaryna da jasalsa, taý­ly aımaqtyń qıyndyǵy eskeri­lip, erekshe mártebe berilse deıdi.

Júıkeni juqartqan joldar

Marqakólde de másele az emes. Sonyń ishindegi eń úlkeni – joldyń nashar­lyǵy. Ásirese, burynǵy Marqa­kól aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Terek­­tiden Qytaımen shekaralas Tós­qaıyń, Shanaǵaty aýyldaryna deıin­gi 100 shaqyrymǵa jýyq qara jol turǵyn­dar­dyń júıkesin juqartyp júrgeli qaı zaman?! Júıkesi tozbaǵanda qaıtedi, aınal­dyrǵan 100 shaqyrymǵa 4-5 saǵat altyn ýaqyttaryn sarp etse. Al Ós­­ke­­mennen Tósqaıyńǵa deıingi 450 sha­qy­rym joldy 10 saǵat, aýa raıy buzyl­ǵan jaǵdaıda 15 saǵatqa deıin júrý­g­e májbúr. Qystyń kózi qyraýda jol jabylsa Marqakólge jetý muńǵa aınalady. Jol qıyndyǵy ózge de má­selelerdi týdyryp otyrǵan jaıy bar. Jas mamandardyń bul jaqtaǵy aýyl­darǵa barǵysy kelmeýiniń kóp sebep­teriniń biri osy – jol. Buǵan uıaly baı­­lanystyń joqtyǵyn qosyńyz. Tós­­qaıyń aýylynda 2015 jyly 5 zeı­net­ker muǵalim jumys istese, bıylǵy oqý jylynda 3 zeınetker ustazben kelisimshart jasalǵan eken.

Kúrshim aýdanyna qaraıtyn Mar­qa­kóldiń shekaraǵa jaqyn aýyl­darynda da halyq sanynyń aza­ıyp bara jatqany baıqalady. Qazir Balyq­tybulaqta – 15, Buǵymúıizde – 23, Shanaǵatyda – 30, Tósqaıyń­da 110 otbasy turyp jatyr. Qytaı­men shekaradaǵy aýmaqty Maral­dy, Balyqtybulaq, Kókjota sekildi úsh shekara zastavasy kúzetedi. Kezin­de Marqakól óńirindegi Qaba keń­­sharynyń dırektory, Bobrovka aýyldyq keńesiniń tóraǵasy, Marqa­kól qoryǵynyń dırektory sekildi qyz­metter atqarǵan, búginde orman­shy bolyp eńbek etip júrgen, osy óńir­di bes saýsaǵyndaı biletin Esengel­di Názbıev kórshi elmen shekara­daǵy zas­tavalarǵa tıisti deńgeıde jaǵ­daı jasalmaı otyrǵanyn jetkizdi. Jer­gilikti jerdiń jaǵdaıyna qanyq azamat 800 shaqyrymǵa jýyq aýmaq­qa jaýapty zastava basshylyǵy­na ýchılıshe bitirgen leıtenant shenin­degi tájirıbesiz jas­tardyń kelip jat­qanyna alań­daý­shylyǵyn bildirdi. Onyń aıtýyn­sha, buryn mun­daı qyzmetke shekara zastavalaryn­­da jumys istegen, kórgen-túıgeni mol adam­­dar taǵaıyndalǵan.

Joǵaryda Katonqaraǵaımen she­kara­daǵy Qosaǵash jaıynda aıttyq. Mar­qakólmen shekaralas Qytaıdyń aýyldary da Qosaǵashtaǵydaı ıin tire­sip otyr. Aýyldary aýyl emes, shaǵyn qala sekildi. Marqakólge barǵan bir saparymda buǵan ózim de kýá bolǵan edim. Joldary saırap, ishi-syrty jaınap turǵan bul jerge jyl saıyn Qytaıdyń ishkeri jaǵynan týrıser aǵylyp keletin kórinedi.

Keńes zamanynda Tarbaǵataı, Marqa­kól, Qatonqaraǵaı, Kúrshim óńir­lerinde basshylyq qyzmetter atqar­ǵan, 10 jylǵa jýyq Tarbaǵataı aýdan­dyq partıa komıtetiniń birinshi hatshysy, Shyǵys Qazaqstan oblystyq partıa komıtetiniń hatshysy bol­ǵan Saılaýhan Aýhadıev shekaralyq aýdan­dardy myqtap qolǵa alatyn kezdiń áldeqashan jetkenin aıta­dy. Shekaradaǵy halyq ózge óńirge kósh­peýi úshin Úkimet qosymsha dotasıa tóleýi kerek deıdi qoǵam qaıratkeri.

– Muǵalimi bar, malshysy bar, dári­geri bar, qysqasy, búginde she­kara­­lyq aýdan­darda turyp jatqan ha­lyq­tyń bar­ly­ǵyna ótemaqy berý kerek. Osyndaı aýdan­darǵa kelgen jas mamandardyń jala­qy­syn eki ese ósirý qajet. Úkimet shy­ǵyn­nan qashpaýy ke­rek. Óıtkeni, eldiń qaýip­sizdigi, ult­tyń tutastyǵy bári­nen de qymbat, – deıdi Saılaýhan Aýhadıev.
Aýyl sharýashylyǵyn bes saý­sa­ǵyn­daı biletin Saılaýhan Aýhadıev­tiń aıtýynsha, shalǵaıdaǵy aýyl­dar­dan oblys ortalyǵyna mal áke­letin turǵyndardyń ónimderin joǵa­ry baǵamen qabyldaýdyń tetigin oılas­tyrý qajet. «600 shaqyrymnan keletin Tarbaǵataı men oblys ortalyǵyna 10-20 shaqyrym jerdegi Ulan aýdanynyń turǵyndarynyń ákelgen etin bir baǵamen qabyldaıdy. Ádilettilik bar ma? Alystan artynyp-tartynyp kelgender shyǵynǵa batady, jaqyn aýdandar paıdaǵa keneledi», deıdi qoǵam qaıratkeri.

Kedendegi kedergiler

Qytaımen shekaradaǵy Maqanshy óńirinde de halyq sany azaıǵanymen, aýyldardyń kópshiligi saqtalǵan. Mundaǵy másele – jastardyń azdyǵy. Jumys istegisi kelgen jastar­dyń aldy­nan shyǵatyn kedergilerdiń kóp­tigi. Bir mysal. Osydan biraz ýaqyt buryn Maqanshyda turatyn 3 jigit «Jumyspen qamtýdyń jol kar­tasy-2020» baǵdarlamasy arqyly mem­le­ketten aqsha alyp, kirpish zaýytyn salmaqshy bolyp, sol aqshaǵa Qytaı­dan qural-jabdyqtar satyp ákelip­ti. Másele Qytaı shekarasynan aman-es­en ótip, ózimizdiń eldiń kedenine kel­­gen­­­­­de bastalypty. Álgi jigitter bir jarym jyldan beri ákelgen dúnıelerin beri ótkize almaı áýre-sarsańǵa tú­sip júrgen kórinedi. Óıtkeni, eki esege deıin baj salyǵyn tóleý kerek eken. Qytaıda bir mıllıon teńge tura­tyn, jurt «qyt-qyt» dep ataıtyn shaǵyn traktordy kedennen ótkizý de maqan­shylyqtardyń bas aýrýyna aınal­ǵandaı. Kezinde komsomolda, partıada basshylyq qyz­met­ter at­qar­ǵan, búginde Maqanshy aýy­lyn­da turatyn Ámirǵazy (Ábish) Ahmet­bekov aqsaqal osyndaı kedergilerge tap bolyp, taýy shaǵylyp júrgen jas­tardyń aýylda kóp ekenin aıtady. Aqsaqal aýyl halqynyń qartaıyp bara jatqanyna, irgedegi Qytaıdyń shekaraǵa qumyrsqadaı qaptap, qala salyp jatqanyna alańdaıdy.

– Budan keıin jastar aýylda qaıdan turaqtasyn?!Sondyqtan shekaralyq aýdandardaǵy turǵyndarǵa kedendik salyqtardy tómendetip, jeńildikter qarastyrý qajet shyǵar. Kerek bol­sa, shekaradaǵy árbir aýyldyń turǵy­nyna sýbsıdıa berý máselesin de oılas­tyratyn ýaqyt jetken sekildi. Sheka­ra­ny nyǵaıtyp, myqtyraq ustaǵan durys qoı, qandaı zaman bolsa da. Halyq degenińiz – qara orman, ıin tiresip, qyzý ómir qaınap jatýy kerek qoı shekara­da. Qazir Qytaı Qazaqstannyń shekara­synan 15-20 shaqyrym jerde 350 myń halyq turatyn qala salyp jatyr, – deıdi Ámirǵazy aqsaqal.

Jurt ne deıdi?

Erkin Nurazhan, sýretshi:

– El irgesin bekitip, nyǵaıtaıyq desek shekara qyzmetindegi ásker­diń sanyn arttyryp, sapasyn jaqsart­ý óz aldyna, olardyń arqa súıer halqyn qaıtadan óz ornyna qondyrý, ıaǵ­nı shekaralyq aýdandardy qalpy­na keltirý isi ábden pisip-jetilgen­deı. Keńes kezindegideı shekara­lyq aýdan­dar­da turyp, eńbek ete­tin búdjettik qyzmetkerlerge 50-70 paıyz qosymsha eńbekaqylaryn taǵaıyndap, jurttyń týǵan jerine oralýyna múmkindik jasaý kerek sıaqty. Mektepter, balabaqsha­lar, mádenıet mekemelerin qalpyna keltirip, halyqtyń áleýmettik qajet­tilikterin óteýge bar jaǵdaıdy jasa­ǵan abzal bolar.

Bazarbek Omarov, 1978-1987 jyl­dar­daǵy Tarbaǵataı aýdandyq at­qarý komıtetiniń tóraǵasy:

– Shekaralyq aýdandar máselesine memlekettik deńgeıde kóńil bólý kerek. Shekaraǵa jaqyn, oblys ortalyǵy­nan shalǵaı aýyldardaǵy halyqtyń malyn aýdannyń ózinde qabyldaý­dy uıym­dastyrý qajet. Aýylda mal­dan basqa ne bar? Qyrdaǵy halyqqa obal ǵoı. Aq-adal eńbegimen ósirgen malyn alyp­­satarlar kelip, arzan baǵaǵa alyp ketedi. Buryn «zagotkontora» degen me­keme bolǵan. Bálkim sondaı meke­me­­lerdi qaıtadan ashý kerek shyǵar. Shekara­myz qaýipsiz bolsyn desek, onda­ǵy halyqty saqtaımyz desek, osyn­daı qadamdarǵa batyl túrde barýymyz qajet.

Joǵaryda aıtylǵandardan shy­ǵa­tyn qorytyndy bireý – shekara­lyq aýdandardaǵy halyq sanyn art­tyrý úshin memleket tarapynan ar­naıy baǵdarlama qabyldaıtyn ýaqyt jetken sekildi. Óńirdegi jurt El­ba­synyń Úkimettiń ókilettiligin keńeı­tý jónindegi Úndeýi shekaradaǵy aýdan­dardyń máselesin sheshýge oń yqpal etedi dep úmittenedi.

Avtory: Azamat Qasym