Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevqa,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri B.Saǵyntaevqa,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlament Senatynyń Tóraǵasy  Q-J.Toqaevqa,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlament Májilisiniń Tóraǵasy N.Nyǵmatýllınge

Elbasymyzdyń eldi demokratıalyq jańarýǵa bastaýyn, ulttyq jańǵyrýǵa bastaǵan ulttyq uran dep qabyldaımyz!

Elbasymyzdyń ókilettikteriniń birazyn Parlament pen Úkimetke berýine baılanysty demokratıalyq baǵyttaǵy Konstıtýsıalyq reforma jasaý  málimdemesi eldiń ulttyq sanasyn qalyń uıqydan oıatyp jiberdi dese de bolady. Partıalar, qoǵamdyq uıymdar, memlekettik mekemeler, qoǵam qaıratkerleri  bul el taǵdyryndaǵy eń ózekti máselege jappaı ún qosýda.

Elimizdegi ózgerister tek  atalmysh  ókilettiktermen ǵana shektelip qalmaýy kerek.  Negizgi zańymyzdaǵy bul ózgerister elimizdegi keleshek keshendi  ózgeristerdi týdyrady dep senemiz. Qazir qoǵam barlyq salada shynaıy ózgeristerdi kútýde.

Sondyqtan, keńestik kezeńnen beri otyz jylǵa jýyq teperish kórip kele jatqan Memlekettik til mártebesin oıynshyqqa aınaldyra bermeı, Ata zańda  aqıqat, anyq, óziniń zań júzindegi  ornyna ıe bolýy kerek.  Sebebi, ornaǵanyna 25 jyldan asyp bara  jatqan Táýelsizdigimizde  mundaı Konstıtýsıany demokratıalyq damý aıasynda talqylaý – tek bizdiń urpaqtyń mańdaıyna  buıyryp otyr!

Biz, Qazaqstannyń zıaly qaýym ókilderi, memlekettik tildiń mártebesin anyqtaıtyn Konstıtýsıanyń 7-babynan 2-tarmaǵyn alyp tastaýdy usynamyz. Sebebi  Tilder týraly alǵashqy zań qabyldaǵan 1989 jyly  Qazaqstan Keńes Odaǵy quramynan áli shyqpaǵan kezi, «Qazaq Sovettik Sosıalısik Respýblıkasy» edi.Zańnyń aty da «Qazaq Sovettik Sosıalısik Respýblıkasynyń Til týraly» Zańy delingen... Ári osy  zańdaǵy «Qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qatynas tili bolyp tabylady»  degen bapty qabyldaý kezinde  halyqtyń  paıyzdyq salmaǵy qatarlas edi.  Iaǵnı qazaqtar 1989 jyly 39,7 paıyz, orystar 37,8 paıyz bolatyn.   Sondyqtan ol kezde bul zańdylyq bolyp qabyldandy. Keıin 1995 jyly Konstıtýsıa qabyldarda  Qazaqstan Respýblıkasy osy «Qazaq Sovettik Sosıalısik Respýblıkasynyń Til týraly» Zańyna súıenip, osy keńestik kezeń talaptary sheńberinen  shyǵa almaı,  «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady»– degen 7-baptyń 2-tarmaǵyn  qabyldap, orys tilin tipti, shekten tys kúsheıtip jiberdi deýge bolady… Keıin de, 1997 jylǵy  «QR Til týraly zańymyz» da osy eski súrleýmen, Keńes ımperıasy  kezindegi talappen ketti..

 Al qazir Táýelsizdikke shırek ǵasyrdan asqanda, qazaqtardyń sany keminde 70 paıyzdan asyp ketkendikten, bul orys tili týraly talap demografıalyq jáne demokratıalyq zańdylyqtarmen óz kúshin joıyp otyr.

Bundaı  ózgeris  Táýelsizdigimizdiń 26 jylynda, Azattyq úshin kúresken  Alash qozǵalysyna 100 jyl tolyp otyrǵan kezeńde, jasalyp jatsa, bul aldymen  demokratıalyq jańarýdy bastaǵan Elbasymyzdyń eńbegi bolyp tabylatyny anyq.

Elbasymyzdyń ózi de bıylǵy Joldaýynda «Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady. Onyń ári qaraı damýyna zor kóńil bólinedi.»-dep málimdedi.  QR Prezıdenti Joldaýyndaǵy bul sózderdi qarapaıym, ómirlik qalypqa túsirsek, «Qazaq tiliniń basymdyǵy saqtalady,  damýyna zor kóńil bólinedi»-degenimiz, eń  birinshiden, Konstıtýsıadan memlekettik tildiń damýyna basty kedergi bolyp otyrǵan orys tili týraly 7 baptyń 2-shi tarmaǵyn alyp tastaý! Odan soń ekinshiden, Memlekettik til týraly zań qabyldaý! 

Konstıtýsıanyń 7-babynda «Memlekettik til – qazaq tili» dep badyraıyp jazylyp tursa da, ekinshi tarmaǵyndaǵy «orys tili resmı túrde memlekettik tilmen teń qoldanylady» degen sóz – «resmı til» degendi bildirmeıtinin jáne orys tili ekinshi memlekettik til bola almaıtynyn Konstıtýsıalyq Keńes dáleldep berse de, sol bir 7-baptyń ekinshi tarmaǵy jurtty áli shatastyryp, orys tili zańsyz memlekettik til rólin atqaryp kele jatyr. Sondyqtan Konstıtýsıanyń 7-babynyń ekinshi tarmaǵyn alyp tastaý kerek.

«15 jyldan beri memlekettik tildi aıý da úırenip alatyn ýaqyt boldy» – dep Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń óziniń ashshy shyndyqty jaıyp salǵanynan keıin de on jyl ótti?!.

Al, 2011 jyly Konstıtýsıadan 7 -baptyń 2-shi tarmaǵyn alyp tastaýdy kótergen «138-diń haty» kezinde bul Úndeýdi qoldaǵandardyń sany qysqa merzimniń ózinde 30 myńǵa jýyqtaǵan edi…

Biraq, sol kezde bılik Konstıtýsıany ózgertýge bolmaıtynyn aıtyp, halyqtyń talabyna kelispeı qoıǵan edi.

Endi, búgin Elbasymyzdyń ózi Konstıtýsıaǵa reforma jasaýǵa shaqyryp, demokratıalyq jańarýdy bastaǵanda,  zıaly qaýymnyń únsiz qalýy – bolashaqtyń aldynda keshirilmeıtin qylmys deýge bolady.

Medısınalyq tilmen aıtqanda, aýrýdy emdeý úshin dıagnozdy dál qoıýymyz kerek. Biz júregi aýyratyn adamǵa tumaýdyń dıagnozyn qoıyp, solaı emdep kelemiz.

Fızıkalyq tilmen aıtqanda, biz gazdy basqanmen, tejegishti jibermeı kelemiz.

Sol tejegish – Konstıtýsıanyń  7- babynan orys tili týraly 2-shi tarmaǵyn alyp tastaýdy usynamyz.

SÝǴA TÚSPEI JÚZÝDİ ÚIRENÝ  ESHQASHAN MÚMKİN EMES BOLSA – ATA ZAŃNAN  7 BAPTYŃ 2-TARMAǴYN ALYP TASTAMAI, TİLDİ ÚIRENÝ DE DÁL SOLAI MÚMKİN EMES!

Memlekettik tilge qajettilik týdyrý qajettigin   ózge ult ókilderi de túsinýde

2011 jyly    Konstıtýsıadan 7 baptyń 2-shi tarmaǵyn alyp tastaýdy kótergen 138-diń hatyn – zańdy talapty  orystildi ózge ulttar da   qoldady. Syn saǵattarda parasatty káris qyzy Klara Han, Ýkraın Mádenıet ortalyǵynyń tóraǵasy Valentın Lymarenko jáne Nıkolaı Sherbının, Alla Platonova sekildi orys ultynyń ozyq oıly ókilderi memlekettik tildi qoldap shyqty. «Qazaq tiline qarsylyq – qazaq halqyna qarsylyq» dedi Klara Han hanym. «Qazaqstanda qazaq tili ústem bolýy tıis! Kez-kelgen memleket memlekettik tilsiz ómir súre almaıdy. Memlekettik til – memlekettiń ómiri, memlekettiń beınesi. Bizde ol –Qazaq tili. Bul – Qazaqstan Respýblıkasy! Sondyqtan memlekettik tildi bári bilýi kerek!» dep málimdedi Valentın Lymarenko. «20 jyl til úırenýge az ýaqyt emes, orystar renjimeýi kerek! Memlekettik tildi bilmegender, eldi qalaı basqarady?» dedi orys Nıkolaı Sherbının. Al orys qyzy Alla Platonova 2011 jyly Kókshetaýda ótken Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń V quryltaıynda: «Qaı memlekette turyp ómir súrseń, sol memlekettiń tilin bilýge, qurmetteýge mindettisiń! Qazaqsha sóılemeý, úırenýge qulshynbaý memlekettik tildi, ıaǵnı memleketti syılamaý. Qazaqtyń nanyn jep, aýasyn jutyp, biraq tilin mensinbeýshiler elderine ketsin!» dedi. Buny orystyń oıly qyzy Alla Platonova aıtty…

Al óskemendik belgili aqyn, «Zolotoe pero Rossıı» halyqaralyq ádebı syılyǵynyń ıegeri, Reseı Jazýshylar odaǵynyń múshesi Borıs Petrovıch Anıkın : «Ia chlen soıýza pısateleı Rossıı. Avtor neskolkıh poetıcheskıh sbornıkov. Ia ýporno ızýchaıý kazahskıı ıazyk. Schıtaıý, chto kajdyı chelovek, kotoryı projıvaet v Kazahstane, doljen znat gosýdarstvennyı ıazyk, chtıt kúltýrý ı obychaı etoı velıkoı nasıı. Sam Lev Tolstoı ı Dostoevskıı, prıklonálıs pered túrkamı. Anna Ahmatova potomok poslednego hana Zolotoı Ordy Ahmata. Kazahı velıkıı ı voınstvennyı narod. Prızyvaıý vseh ızýchat kazahskıı ıazyk!!!»-dep jazady. 

Iaǵnı, ózge ult ókilderi de Memlekettik tildi qoldaý – el birligin qoldaý ekenin sezinip, yntymaqtastyq kórsetip otyr. Memlekettik tilge qajettilik týdyrý qajettigin   ózge ult ókilderi de túsinýde. Sondyqtan, bul jerde ultaralyq qatynasqa syzat túsedi dep bosqa seziktený negizsiz dep bilemiz.

Konstıtýsıadan 7-baptyń 2-shi tarmaǵyn alý – tek qazaq halqy úshin ǵana jasalyp otyrǵan áreket deýge bolmaıdy.  Bul arqyly memlekettik tildi úırengen ózge ult ókilderine bolashaqta  jarqyn jol ashylady. «Til birligi – el birligi» dep aıtyp júrgen Elbasynyń ulaǵatty sózi sonda ǵana naqty iske asady.  Eger bul orys tili týraly tarmaq alynbasa, 28 jyl úırenbegen ózge ult ókilderi , ózimizdiń orystildi qazaqtar endi eshqashanda úırenbeıdi. Bul- shırek ǵasyrdan astam ýaqyt anyqtap bergen aksıoma!

Memlekettik til mártebesin halyq sany da qamtamasyz etedi

«Qazaqstan Respýblıkasynda 1989 jylǵy halyq sanaǵynda 16199,2 myń adam tirkeldi. 1999 jylǵy sanaqqa deıingi aralyqta Qazaqstan halqy 1246,1 myń adamǵa kemigen. Munyń basty sebebi buryn qýǵyn-súrginge ushyrap, Qazaqstan jerine kóshirilip, qonystandyrylǵan ózge ult ókilderiniń, ásirese, orystardyń, ýkraındardyń, nemisterdiń, kavkaz halyqtarynyń, t.b. óz ata mekenderine kóship ketýi boldy.

1989 jylmen salystyrǵanda 1999 jyly   ulttyq quramda da aıtarlyqtaı ózgeris boldy. Mysaly, qazaq ulty 1468,1 myń adamǵa (22,9%) kóbeıip, respýblıka halqynyń jartysynan astamyn (53,4%-yn) qurady. Onyń esesine orys ulty ókilderiniń sany 1582,4 myń adamǵa (26,1%-ǵa) kemidi»-deıdi https://kk.wikipedia.org/wiki  Ashyq ensıklopedıasy.

Iaǵnı,  1989 jyldan 1999 jylǵy deıin on jylda halyq sanaǵynda qazaqtar 22,9 paıyzǵa kóbeıip, 53,4 paıyz bolsa, orystar 26,1 paıyzǵa kemigen.  Al  2009 jyly qazaqtar resmı derek boıynsha 63,1 paıyzǵa jetti.

Sonymen qosa, qazaqstandyq orys dıasporasy ókilderiniń 25,3 paıyzy qazaq tilin túsinedi, 8,8 paıyzy oqı alady, 6,3 paıyzy jazady. Elimizdegi dıasporalardyń ókilderi áli de ózderiniń, ne urpaqtarynyń tarıhı otandaryna qonys aýdarǵanyn qalaıdy. Máselen, «Siz, óz balalaryńyzdyń bolashaǵyn qazaq elimen baılanystyrasyz ba?» — degen saýalǵa, qazaqtardyń 96,9 paıyzy, orystardyń 53,5 paıyzy, basqa dıaspora ókilderiniń 78,5 paıyzy -«ıá» dep jaýap bergen. Erteń elimizde qazaqtar 75-80 paıyzdy quraǵanda is qaǵazdaryn Reseı tilinde qalyp jatsa, ulttyq narazylyq  týatyny aıqyn.

2013 jyly ótkizilgen halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha halyqtyń etnoquramy kelesideı: qazaqtar – 65,2%,  orystar – 21,8.

Al 2017 jylǵy halyq sanaǵy áli joq. Ár  onjyldyq sanaqta elimizdegi halyq sanyna shaqqanda, keminde 10 paıyzǵa ósip otyrǵanymyzdy eskersek, (1989 jyly men 1999 jyly arasyndaǵy on jylda   qazaqtar 13,7 paıyzǵa ósti)  qazaqtyń búgingi sany shamamen 75 paıyzdaı degen eldiń boljamy týra keletin sıaqty. Sebebi, atamekenge kóship kelýshi qandastarymyz da mol, kerisinshe tarıhı otandaryna kóship ketýshi orys  ulty ókilderi de kóp.  Sonda, qazaq halqy 75 paıyz dep alatyn bolsaq,  2013 jylǵy orystan ózge ulttardyń sandyq paıyzy 9,7  qalypta qalǵan kúnniń ózinde, (túrkitildes dıasporalarynyń ósimi joǵary, olardyń kóbisi memlekettik tildi jaqsy biledi), basqa halyqtar (sany 1 paıyzdan tómen dıasporalar) 2013 jylǵy sanaq boıynsha 4,4 paıyz bolsa, onda orys ultynyń ókilderi 10 paıyzǵa jýyq tómendeıdi  dep sanaýǵa bolady….

Endeshe, 10-20 paıyz ǵana, kezinde ózimiz otary bolǵan ult dıasporasyna  ózge ult ókilderinen sansyz artyqshylyq-astamshylyq  berip, shırek ǵasyrdan astam áli quldyq ura berý – negizgi ult – qazaqtardy tildik kemsitýshilik bolyp sanalady.

Qazir Qazaqstandaǵy orys tilin bilmeıtin, shala biletin túpkilikti qazaqtarǵa (kóbinese aýyl halqy)   resmı sany ǵana mıllıonnan asa qosylǵan oralman aǵaıyndarymyzdyń basym bóligin  qossańyz, orystildilerdiń sanyn on orap alady. Sonda Konstıtýsıadaǵy  orys tili týraly 7-baptyń 2-tarmaǵy  orystardan úsh  esedeı kóp halyqtyń – negizgi ulttyń namysyna tıip,  shırek ǵasyrdan astam tildik kemsitýshilikke, ıaǵnı memlekettik tildik kemsitýshilike  uryndyryp keledi.

Memlekettik qyzmetkerlerimiz memlekettik tilde  sóıleýi kerek

Al memlekettik qyzmetkerlerdiń 95 paıyzy memlekettik tilde eń bolmasa, demalys surap, aryz jazýǵa saýattary jetpeıtinin Memlekettik qyzmet isteri agenttigine tóraǵa bolǵan kezde Álıhan Báımenov málimdegen bolatyn…  Sonda memlekettik  tilde nan suraı almaıtyndar memleket taǵdyryn sheshetin memlekettik qyzmetterde memlekettik tilge – memlekettik múddege qarsy qyzmet etip  otyr…  Qorqynyshty emes pe, bul bizge…

   Mysaly,  ákimdiktegi, mınıstrliktegi, parlamenttegi, ulttyq kompanıadaǵy, t.b. memlekettik mekemedegi ózge ult ókilderin  aıtpaǵanda, óz ana tili men memlekettik tildi bilmeıtin memlekettik qyzmetkerler (paradoks emes pe),  til basqarmasy qyzmetkerleri qazaq tilinde qaǵaz aparsa, túsinbeıdi de, „orys tiline aýdaryp ákel” deıdi. Oǵan „bul memlekettik til” ǵoı deseń, „bizde bári eki tilde ǵoı” dep, zańymyzdyń beısharalyǵyn aldyńa tartady. „Onda óziń aýdaryp al!”-deseń, „men memlekettik tildi bilmeımin?”- dep, topastyǵyna uıalmaı, qaıta maqtanǵandaı túr kórsetedi… Oǵan tabanynyń búri bar sanaýly qyzmetker ǵana: „ Seniń óz ana tilińdi, qazaq tilin –memlekettik tildi bilmeýge, ókinishke oraı, quqyń bolsa, meniń de aıdaladaǵy shetel tilin, Reseıdiń tilin bilmeýge quqym bar. Al meniń memlekettik tildi bilgenim  úshin ǵana maǵan nege artyq azap, artyq jumys – tegin aýdarmashylyq jumys júktelýi kerek? Kerek bolsa, aqsha tólep, óziń aýdartyp al” dep aıta alady… Al 99 paıyzy bir kúrsinip alyp, negizgi jumysyn jıyp qoıyp, jyl boıy „aýdarmashylyqpen” aınalysady.

 Al barlyq memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda aldymen orys tilinde daıyndap, sodan soń ony memlekettik tilge aýdarý úshin qanshama tonna qaǵaz, qanshama aýdarmashy úshin osyndaı daǵdarysty kezeńde qandaı alapat qarjy shyǵyndalatynymyz, eń bastysy qanshama ýaqyt ketetinin – bunyń bári jumys sapasyna keri áserin tıgizetinin aıtý taǵy bir ózekti máseleniń júgi bolady.

 Prezıdent ákimshiliginen bastap, Úkimet,  Parlament tóraǵalarynan bastap, mınıstrler, ákimderden, barlyq basshylardan bastap, memlekettik qyzmetkerler tek memlekettik tilde sóıleý úshin bizge eshqandaı til úshin jumsalyp jatqan mıllıardttardyń keregi joq!  Tek qana   Konstıtýsıanyń 7-baby  2-tarmaǵyn talyp tastaý kerek!

 Birinshiden, qyrýar qarjy  jumsalsa da, mańdymaı jatqan (sebebi qajettilik joq) memlekettik til damıdy. Ekinshiden, memlekettik tildi biletin qanshama qazaqstandyqqa jumys tabylady. „Orysshaǵa aýdaryp ákel” dep, omalyp otyratyndar oryn bosatady…  Sonda Reseı tilinde sóıleý, ıaǵnı Qazaq tilinde sóılemeý degen sóz – qazaq tiline, sol arqyly óz elinde qazaqqa jumys bermeý degen sóz! Iaǵnı, bul ultqa jaýlyq emes pe? Sonda ultqa, ıaǵnı memleketke eń aldymen memlekettik tildi bilmeıtin sheneýnikter, mınıstrler, ákimder, depýtattar, ulttyq kompanıa jetekshileri, barlyq basshylar jaý degen sóz emes pe bul!  Kórnekti orys jazýshysy K.Paýstovskıı : «Ana tilin bilmeý – ultqa jasalǵan opasyzdyq» dep jazdy sol kezdiń ózinde.

Ult Kóshbasshysynyń paryzy –

Ult Amanatyn oryndaý

Táýelsizdigimizdiń 26 jylyna qadam  basqanda demokratıalyq ózgeristerdi talap etken  Konstıtýsıalyq reforma jasaý tarıhyna tap boldyq. Endi, osy joly Elbasymyzdyń ózi demokratıalyq jańarýdy bastap jatqanda, demokratıalyq talap boıynsha (azshylyq kópshilikke baǵynady) Memleketimiz Memlekettik tilin Konstıtýsıaǵa jeke dara statýs berip jazyp almasa, budan keıin qaı zaman, qandaı kezeńge tap bolamyz?!!

«Túrki halqy úshin Tún uıyqtamadym, Kúndiz otyrmadym…» degen  Kók túrik qaǵandaryndaı Kók týymyzdy kókke órletip, Táýelsiz Qazaqstan memleketin búgingideı álem tanyǵan bıik deńgeıge jetkizgen Tuńǵysh Prezıdentimiz –Ult kóshbasshysy aldynda taǵy bir Ulttyq mindet, Ult amanaty  tur! Ol Ulttyń armanyn oryndaý – Memlekettik til mártebesin áperý bolyp tabylady! Ult kóshbasshysy Ult amanatyn oryndaýdy ózine paryz dep sanaǵanda el de ózin elmiz dep sanaıdy!

Memlekettik tilimiz – Qazaq tili Táýelsizdigin endi alatyn kezi jetti! Óıtkeni, 28 jyl boıy Qazaq tili –memlekettik til degen aty bolsa da, Konstıtýsıanyń  orys tili týraly 7-babynyń  2-tarmaǵyna Táýeldi bolyp keldi.

Osy ýaqytqa deıin memlekettik tildi bilýge májbúrlemegen Elbasyǵa ózge ult ókilderi alǵysyn aıtyp, endi qazaq tiliniń Memlekettik til mártebesin jeke dara ıelenýine ózderi de qoldaý jasaýy tıis! Bul jolda Qazaqstan halqy Assambleıasy men Parlamentimiz, qoǵamdyq-saıası kúshter, zıalylar qaýymy  qaırat kórsetýi kerek!

2015 jyly Elbasymyz tarıhta tuńǵysh ret Birikken Ulttar  Uıymynda qazaqsha sóılep, búkil álem prezıdentteri aldynda  qazaq tilinde baıandama jasap,  Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna keremet tartý jasaǵan edi.

«Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar! Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy. Bul máseleni daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón. Bizdiń tilimiz memlekettiń barlyq júıesinde qoldanylýy úshin, barlyq jerde kerek bolýy úshin biz ózimizdi ózimiz qamshylaýymyz kerek jáne osyǵan ózimiz atsalysýymyz qajet»,-degen Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaq tili Máńgilik daýǵa aınalmaı,  Máńgilik eldiń Máńgilik tili bolýy úshin, bul Ult aldyndaǵy qasıetti paryzy men mindetin  ózgege qaldyrmaı, Ózi oryndaýy kerek! El Elbasydan osyny kútip keledi!

Óıtkeni, Keńes Odaǵynyń quramynan shyqpaǵan Bodan  kezimizde, qazaqtardyń sany respýblıka halqynyń 39,7 paıyzyn quraǵan  1989 jyly qabyldanǵan Tilder týraly zań talabynan 28 jyldan soń, Bostan kezimizdiń 26 jylynda, 70-75 paıyz kezimizde  shyǵa almasaq, eshýaqytta da shyǵa almaımyz?!!

HH ǵasyrdyń basyndaǵy Alash kósemderi «Oıan, Qazaq!»-dep jar salǵannan beri  bir ǵasyr ótti. Bıyl sol Alashtyń 100 jyldyǵy! Táýelsizdigimizge shırek ǵasyrdan asty! Endi Qashan Oıanamyz? Elbasymyzdyń osy Demokratıalyq jańarýǵa bastaýyn, Qazaqtyń oıana  bastaýyna -– ulttyq jańǵyrýǵa shaqyrý dep, ult múddesin ulyqtaǵan ulttyq uran dep qabyldaıyq!

Joǵaryda kóterilgen máselelerdi saralaı kele biz, Qazaqstannyń qoǵamdyq uıymdary, zıaly qaýym ókilderi  osy Ashyq hatymyz arqyly Konstıtýsıalyq reformaǵa baılanysty Prezıdent Ákimshiligi janyndaǵy komısıaǵa usynysymyzdy málimdeımiz:
– QR Konstıtýsıasynyń 7- babynyń orys tiline baılanysty 2-shi  tarmaǵy alynyp tastalsyn!

Qol qoıýshylar:

Mátindi tolyq oqydym, qoldaımyn  jáne qolymnan bas tartpaımyn:

Á.NURPEIİSOV, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, KSRO memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

D.ISABEKOV, jazýshy-dramatýrg, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

A. ÁSHİMOV, KSRO jáne Qazaqstannyń Halyq ártisi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

Q.JUMÁDİLOV,  Qazaqstannyń halyq jazýshysy,  QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

T.ÁBDİKULY, jazýshy, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

A.AITALY,  profesor, qoǵam qaıratkeri;

T.SHARMANOV,  Ulttyq ǵylym Akademıasynyń akademıgi,

K.ORMANTAEV,  Ulttyq ǵylym Akademıasynyń akademıgi,

Ó.AITBAEV, Halyqaralyq Qazaq tili qoǵamynyń tóraǵasy, Ulttyq ǵylym  Akademıasynyń akademıgi;

M.MYRZAHMETOV,  Ulttyq ǵylym Akademıasynyń akademıgi,  Fılologıa ǵylymynyń doktory, profesor, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

Ǵ.QABYSHULY, jazýshy, qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi;

N.NÚSİPJANOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

S.DOSANOV,  jazýshy, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Halyqaralyq  M.Sholohov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty;

U.ESDÁÝLET,   aqyn, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

E. RAÝSHANOV, aqyn,  QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

M.ÓTKELBAEV,  matematık, Ulttyq ǵylym Akademıasynyń akademıgi, QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty;

S.ELÝBAI, jazýshy, qoǵam qaıratkeri;

S.SMATAI,  jazýshy, qoǵam qaıratkeri;

 A.OSMAN,  «Memlekettik tilge qurmet» birlestigi tóraıymy, Qazaqstan Halqy Assambleıasy  múshesi;

M.QOIGELDİ, tarıh  ǵylymynyń doktory, profesor, QR UǴA korespondent-múshesi, Qazaqstan tarıhshylary qaýymdastyǵynyń tóraǵasy;

D.KÓSHİM, «Ult taǵdyry» birlestigi tóraǵasy;

Q.ISA, aqyn,  «Qazaq úni» gazeti prezıdenti, Halyqaralyq S.Esenın atyndaǵy syılyq  ıegeri;

I.SAPARBAI, aqyn, «Tarlan-Platına» syılyǵy laýreaty,

S.TURǴYNBEKOV, aqyn, KR Eńbegi sińgen qaıratker;

K.ÁMİRBEK,  aqyn, KR Eńbegi sińgen qaıratkeri,  Prezıdent syılyǵynyń laýreaty;

D.YSQAQ,  fılologıa ǵylymy doktory, profesor, Halyqaralyq Sh.Aıtmatov akademıasynyń  akademıgi;

M.KEMEL, ekonomıka ǵylymy doqtory, profesor;

Z.QABYLDINOV,  tarıh ǵylymy doktory,  profesor

S.JÚSİP,  «Alash»  ǵylymı-zerteý ınstıtýty dırektory

D.MÁSİMHANULY, aqyn,  fılologıa ǵylymy  doktory, profesor;

D.KENJETAI, dintanýshy,  fılosofıa jáne teologıa ǵylymdarynyń  doktory

B.SARBALAULY,  synshy,  Halyqaralyq Alash syılyǵynyń laýreaty;

Á.ǴALI, saıasattanýshy, tarıh ǵylymdarynyń doktory;

S.ǴABBASOV, jazýshy, medısına jáne pedagogıka ǵylymdarynyń doktory,KSRO densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi;

S.BATYRSHAULY, ekonomıka ǵylymdarynyń  doktory,  Eýrazıa  Ulttyq ýnıversıteti profesory, Astana qalalyq «Memlekettik til» respýblıkalyq qoǵamdyq qozǵalysynyń tóraǵasy;

E.TÓREHANOV,  jazýshy, Almaty qalalyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy;

Z.JANDARBEK,  ǵalym, tarıh ǵylymynyń kandıdaty;

B.ÁLİMJANULY;   aqyn, jyrshy-manasshy, QR Eńbegi sińgen qaıratker;

K.MYRJYQBAEV,  ánshi, QR Eńbegi sińgen qaıratker

J.JÚZBAI,  kúıshi, QR Eńbegi sińgen qaıratker

S.AQSUŃQARULY,  aqyn,

T.ÁBDİKÁKİMULY, aqyn;

Ǵ.JAILYBAI,   aqyn,  KR Eńbegi sińgen qaıratkeri

R. BEISENBAITEGİ,  «Jeltoqsan aqıqaty» birlestigi  Pavlodar  oblystyq fılıaly tóraıymy;

A.SARYM, saıasattanýshy;

R.JUMALY, saıasattanýshy;

S.MÁMBETÁLIN,  saıasatker;

M.TOQASHBAEV, «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń bas redaktory;

E.BÁPI, «Dat»  jobasynyń jetekshisi;

Q.MUQASH,  «Qazaq úni»  gazetiniń bas redaktory;

E.AIǴALIULY, «Qazaqstan-Zaman» gazetiniń bas redaktory;

D.QÝAT, «Abaı.kz» aqparattyq portalynyń bas redaktory;

M.KENJEBAI,  aqyn, «Mádenıet»  jýrnaly   bas redaktorynyń  orynbasary;

E.ÁBİSH, ánshi-prodússer, QR Eńbegi sińgen qaıratker;

Q.QURMANÁLİ,  kompozıtor, shámshitanýshy;

E.SHÚKİMAN, ánshi, QR Eńbegi sińgen qaıratker

T. KÓPBAEV, aqyn,  «Qazyǵurt»  baspasynyń dırektory;

K.QUNYPIAULY, aqyn, «An-Arys»  baspasynyń bas redaktory;

N.ÁBDİBEK, aqyn, jýrnalıs, Qazaqstan Jýrnalıser odaǵy syılyǵy  laýreaty;

T.KEŃESBAEV, jazýshy;

B.QARABEK, aqyn;

A.AHMETBEKULY, aqyn;

J.SÁRSEK, aqyn, Halyqaralyq Alash syılyǵynyń laýreaty;

J.ÁSHİMJAN, aqyn, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty;

I.NURAHMETULY, aqyn,  fılologıa ǵylymynyń  kandıdaty;

A.KÁRİPJAN, aqyn, Qazaqstan jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty;

S.SAPARǴALI,   qoǵam qaıratkeri;

Ó. AQJİGİT,  táýelsiz jýrnalıs;

A.TASQARAULY,    «Qazaq úni.kz»   ulttyq portalynyń bas redaktory, «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty;

B.MÁKİMBAI, «Obshestvennaıa pozısıa»  gazeti bas redaktory ;

N.NURTAI,  «Qamshy.kz»  portaly   dırektory

T.TAŃJARYQ, aqyn, «Qala men dala» gazeti bas redaktory;

D.BYQAI,  «Dalanews »  saıtynyń bas redaktory;

N.ÁBDİǴANIULY , «Abaı.kz»  redaktory

Sh.TALAP, «Ult.kz» portaly bas redaktory;

E.KÓBEN, «Gý-Gý.kz»  portaly bas redaktory;

J.ASHÝULY, Respýblıaklyq saıası qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy;

B.SÁDÝULY, «Jeltoqsan aqıqaty» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy;

G.JÚNİS,  «Jeltoqsan -86-Táýelsizdik qyrandary»  halyq qaharmandary» qozǵalysy   tóraıymy;

Q.ǴABDOLLA, «Qazaq eli » qoǵamdyq qozǵalysynyń tóraǵasy;

Ǵ.JAKEI,   «Uly dala»  qoǵamdyq birlestigi tóraǵasy;

M.ABAǴAN, «Kenesary han» qoǵamdyq qory tóraǵasy;

M.BÓTEEV, «Allajar-qoldaý» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy;

A.FAZYLOV,  azamattyq  belsendi, Qaraǵandy qalasy.

M.ERİMBETOV, aqyn, «Myrzashól»  jýrnalynyń bas redaktory

E.RAQYSHEV,  rejıser;

J.KENEBAI, «Tanym» pikirsaıys klýbynyń jetekshisi;

D. ELDESOV,  «Qazaq úni» gazeti orys redaksıasy jetekshisi;

B.OSPAN, jýrnalıs, mádenıettanýshy

G. QYSTAÝBAEV, ult patrıoty;

J.SHÁMSHİ, jýrnalıs,  tarıh ǵylymy kandıdaty;

B.TOBAIaQOV, aqyn, ǵalym, Á.Bókeıhan atyndaǵy syılyqtyń laýreaty;

T.ESHENULY, aqyn;

B.ALDIAR, aqyn, Respýblıkalyq músháıranyń bas júldegeri,

B.SÁRSEN, aqyn, Respýblıkalyq músháıranyń júldegeri

J.MÁKİSH, jýrnalıs;

S.ERǴALI,  jýrnalıs;

E.TOQTARBAI, jýrnalıs;

E.SERİKBAIULY, jazýshy;

B.SMAǴUL, jýrnalıs

G.IMANBAEVA, «Juldyzdar qupıasy» jýrnaly shef-redaktory;

M.ALMASBEKULY, jazýshy

S.JOLDASBAI, jýrnalıs

F.ÁBSATTARULY, kásipker, «Arlandar»  FK prezıdenti

Á.AIDAROV,  ánshi-termeshi, Halyqaralyq  termeshiler konkýrsy  baıqaýynyń laýreaty;

Z.ABAJAN, jýrnalıs;

G.SADYQ,  jýrnalıs;

N. ASAN, jýrnalıs;

M.QULMENTEGİ, temir ustasy;

A.QULMENTEGİ, temir ustasy;

M. JAQAÝ,  saıasattanýshy;

D.SYǴAI,  tarıhshy

Ashyq hatqa 113  adam qol qoıdy. Qol qoıý áli de jalǵasýda. 

ESKERTÝ:  Biz memlekettik til máselesi  Konstıtýsıaǵa reforma jasaýǵa shaqyrǵan Elbasy bastamasyna saı  zań aıasynda sheshilýin qalaımyz.  Sondyqtan, til janashyrlarynan arandatýshylyqtarǵa jol bermeýin suraımyz.