Kóktem men kúz mezgilin qazaq “qus kelip, qus qaıtatyn ýaqyt” deıdi. Osy ýaqytta syrqaty qozyp, derti asqynatyn adamdar jaıly “jyn qaqqan, ishine jyn kirgen” dep jatamyz. Aqyl-esi durys adamnyń sanaǵa syımas qylyqtar jasap, árpil-tárpil sóıleıtinin kórsek te, “mynaý jyndy eken ǵoı” deı salamyz. Al osy, jyn degen ne nárse? Ol adamnyń ishine qalaı kiredi? Jyn ıektegen nemese ishine jyn kirgen adamdy qalaı bilýge bolady? Sonaý 90 jyldardan beri ishine jyn kirgen adamdardy emdep kele jatqan aqtóbelik dem salýshy Muhammed Dáýletbaı qazir jyn ıektegen adamdardyń tym kóptigin aıtady, dep habarlaıdy kerek-info.kz

Muhammed Qulbergenuly, jalpy jyn degen ne? Ol adamǵa qalaı kiredi? Nege kiredi?
Jyndar – oıdan shyǵarylǵan qıal emes. Adam sıaqty olarǵa da qulshylyq paryz etilgen jaratylys. Jyndar da ishinara jaqsy jáne jamanǵa bólinedi. Ejelde jynnan qorqyp, olar jaıly shyndyqqa janaspaıtyn túrli ápsana-ertegiler shyǵarylǵan. Quran Kárimde: “Adamdardyń ishindegi keıbir kisiler jyndardyń ishindegi keıbir erkek jyndardan pana surap, olardyń menmensip, basynýlaryn arttyratyn edi[1]”,-degen aıat bar. Onyń mánisi, araptar jazyq dalaǵa kelip, túnemek bolady da, sol mańaıdaǵy jyndardyń úlkeninen pana suraıdy. Esirgen jyndar olardy aqyldan adastyrady. Iá, jyn adamǵa zıan tıgizýi múmkin. Jyndar kóbinese, las jáne taza emes oryndarda, aıdala men shól dalada júredi. Kún batqanda jer betine tarala bastaıdy. Alla Taǵala qalaýymen, olardan qorǵaný úshin paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) úıretken tańǵy jáne keshki súnnet duǵalardy oqyp júrý qajet. Quran Kárimde: “Anyǵynda, meniń quldaryma olardyń ústinen sende bılik joq. Tek adasqandardan jáne saǵan ergenderge ǵana (bılik bar),-dedi[2]”,-dep ámir etilgendeı, shaıtan Alla Taǵalany zikir etip jáne qulshylyq jasap júrgen adamǵa jaqyndaı almaıdy. Quran Kárimde: “Aqıqatynda, onyń (shaıtannyń) bıligi ony ózine dos, qamqorshy tutatyndarǵa jáne onymen serik qosatyndarǵa ǵana júredi[3]”,-degendeı jyn ózin mazalaǵan adamǵa jamandyq etedi. Máselen, kirdiń sýyn nemese ystyq sýdy esik aldyna nemese kóshege tóge salý, aıdalada uıyqtap qalý, kúl-qoqysty basý, elsiz jerde túndeletip júrý, maldyń súıegin tebý, únemi kúná jasap júrý jáne sıqyrlanyp qalý sıaqty sebeptermen jyn tıýi múmkin. Qazaqtyń “kúl baspa”, “kirdiń sýyn jolǵa tókpe”, “túnde júrgende “bısmılla” aıtyp júr”, “shoshynyp qalsań “bısmılla” de” degen sıaqty sózder aıtýynyń syry da osynda jatyr.

Siz ishine jyn kirgen adamdy qalaı bilesiz? Qaı ýaqyttan beri jyn ıelegengen adamdardy emdeısiz?
Men emshi emespin. Men tek dem salýshymyn. Shıpany tek Alla ǵana beredi. Bir dem salyp, adamnyń ishindegi jyndy qýamyn dep aıta almaımyn. Kem degende 7 ret dem salýym kerek. Jyn shyǵarýmen 16 jasymnan beri aınalysady ekenmin. Negizi, dinı joralǵylar jasap, ımamdarǵa kómektesip júremin. Maqsatym ımam, molda, emshi bolý emes. Biraq, aldyma kómek surap kelgen adamdarǵa barynsha qolymnan kelgen kómegimdi berýge tyrysamyn. Ózin syrqat sezingen adamnyń negizi, ózi nıet bildirgeni durys. Bireýdi baılap qoıyp, ishine kirgen jynyn shyǵarýǵa bolady, árıne. Biraq, eń abzaly adamnyń ózi nıettengeni jaqsy. Siz adamnyń ishine jyn kirgenin qalaı bilesiz dep surap otyrsyz. Jyn týraly Quran Kárimde aıattar túsirilgenin joǵaryda aıtyp óttim. Shyn musylman adamǵa Qurannan artyq eshqandaı dálel bolmaýy kerek. Allaǵa senetin adam onyń jaratqan jaratylystaryn da moıyndaıdy. Al negizgi dálel – Isra súresiniń 82 aıatynda aıtylǵan. “Biz Qurandy ıman keltirgenderge em jáne meıirim qylyp túsirdik” degen. Men aldyma kelgen adamǵa keminde 7 ret dem salý kerektigin aıtamyn. Tipti tumaýratyp aýyryp, aýrýhanaǵa jatsańyz da keminde 10 kún jatyp, tolyq em alýyńyz qajet. Bul da sol sıaqty. Negizi ǵulamalar aıtady: jyny bar adamnyń basyn ustap turyp, aýzyńyzdy qulaǵyna taqap, asyqpastan “Fatıha”, sosyn “Baqara” súresin oqysańyz, adamnyń ishinde jyn bolsa, ol jylaıdy, aıqaı salady. Ishi aýyrady, ashýlanady, qashyp ketkisi keledi, júregi qysylady. Iaǵnı, bul súrelerdi oqyǵan kezde ishtegi jyn qınalady. Sondaı-aq súre oqymastan-aq adamnyń ishinde jyn bar ekenin bilýge bolady. Olardyń belgileri: jyny bar adam Quran tyńdamaıdy, Quran oqylǵan jerden shyǵyp ketedi, qarańǵy úıde jalǵyz otyrǵandy jáne ájethanada kóp otyrǵandy jaqsy kóredi.

ISLAM MEDISINANY JOQQA SHYǴARMAIDY
Qazir din jolyndamyz dep zamanaýı medısınadan bas tartyp jatqandar kóp. Siz ne aıtar edińiz?
Islam dini esh ýaqytta medısınaǵa qarsy bolǵan emes. Medısına degen sózdiń ózi Ibn Sınanyń atymen tikeleı baılanysty emes pe? Islam dininiń negizderine úńilsek, musylmandar úshin densaýlyqty saqtaý Alla aldyndaǵy zor amanat ekenin kóremiz. Paıǵambarymyz Muhammed (oǵan Allanyń ıgiligi men sálemi bolsyn) hadısterinde densaýlyq jaıynda: “Bes nárse kelmeı turǵanda bes nárseniń qadirin bilińder: ólmeı turyp ómirdiń qadirin, aýyrmaı turyp densaýlyqtyń qadirin, ómirde aqyrettiń jaǵdaıyn jasaýdyń qadirin, qartaımaı turyp jastyq shaqtyń qadirin, kedeı bolmaı turyp baılyqtyń qadirin”, – degen.
Basqa bir hadıste: “Ár syrqattyń emi bar jáne de eger dári syrqattyń shıpasyn berse, ol Allanyń qalaýymen bolady”. Islam órkenıetiniń eń bir aıqyn kórinisteriniń biri – jalpyǵa arnalǵan emhanalar jáne sol emhanalar janynda qurylǵan bilim oshaqtary. Bul oraıda Batys álemi musylmandardyń jetistikterine tek bes-alty ǵasyrdan keıin jetti.
Álemde eń alǵashqy emhanalar Ýmaıattardyń halıfattyǵy kezinde segizinshi ǵasyrdyń basynda 706 jyly paıda boldy. Ol kezdegi emhanalar tek emdeý ortalyqtary ǵana emes, sonymen qatar, bilim ortalyqtary da boldy. Islam áleminde barlyq úlkendi-kishili qalalarda emhanalar jumys istep turdy. Emhanalar eki túrli boldy: qalalardaǵy aýrýhanalar jáne jyljymaly aýrýhanalar.
Jyljymaly aýrýhanalarǵa keletin bolsaq, keıbir derekterde ony súıreý úshin qyryq túıege deıin jumyldyrdy degen málimet bar. Emhanalardyń bul túri qaladan alys ornalasqan aýyl-aımaqtarǵa arnalǵan medısınanyń túri. Ásiresi, aýrýhananyń bul túri (1117-1131 jj.) Saljuqtardyń sultany Mahmýd bılik qurǵan jyldary qolǵa alynyp, bilikti dárigerler men san alýan dárileri bar jyljymaly emhanalar Islam áleminiń kez kelgen jerine jetýge qaýqary keletin. Bul endi tarıh qoı. Qazirgi ekpeden bas tartyp júrgen baýyrlarymyz osyny bilse deımin. 

Sýretke túspeý, úıde sýret ustamaý degen uǵymdar bar...
Ol ras. Úıde jansyz kóz bolsa, perishte kelmeıdi degen bar. Ol Paıǵambarymyzdan jetken ósıet. Jebireıil perishte Paıǵambarymyzdyń úıine kire almaı, sebebin úıde jansyz sýrettiń baryn aıtqany týraly estigenińiz bar shyǵar. Biraq, oıynshyqtarmen balalarǵa oınaý ruqsat etilgen. Qazir kóptegen namazhan baýyrlarymyz balalarynyń oıynshyqtarynyń kózin oıyp tastaıdy eken. Bul tipti qorqynyshty ǵoı?! Jalpy shyn ıslam dini esh jamandyqqa úgittemeıtin, kerisinshe óte meıirimdi bolýǵa, Alla Taǵala jaratqan barlyq jaratylysty jaqsy kórýge úgitteıtin, jaqsylyqqa tárbıeleıtin din. 

Qazir namaz oqysań, ishińe jyn kirmeıdi deıtin túsinik qalyptasty. Bul qanshalyqty ras? Jyn adam ishine qandaı jaǵdaıda kiredi?
Jyn adamnyń bárine kire beredi. Tipti qazirgi namazhan baýyrlarymyzdyń ishine de jyn kirgen oqıǵalar kezdesti. Olardyń atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıaıyn. Namaz oqý – ár adamnyń Alla aldyndaǵy paryzy jáne jeke qulshylyǵy. Namaz oqydym eken dep, basqa adamdarǵa tóbeden qarap, órkókirektik tanytýǵa bolmaıdy. Bul musylmandyq emes. Musylman adam-ımandy, ımandy adam-ıbaly, ıbaly adam- tárbıeli degen sóz. Óz tájirıbemde ishine jyn kirgen namazhan adamdarǵa dem salǵan sátter boldy. Namaz oqyp turǵanda artynan ıterip qalyp nemese kózine namaz ústinde birdeńeler elesteıtin adamdar keldi. Sondyqtan, namaz oqysam – barlyq báleden aýlaq bolam dep oılamaý kerek. Bále-jaladan aýlaq bolý úshin taza júrý, haram nárselerge jolamaý, nıetiń men oıyńdy taza ustaý, sosyn bes ýaqyt namazyńdy qaza qylmaı, shyn nıetińmen bes paryzdy oryndap júrý kerek. Alla qalasa, shıpasyn da, jaqsylyǵyn da úıip-tógip bere salady. Jyndar adamdarǵa eń aldymen sıqyrmen kiredi. Adam táýipke jaqsy kórgen nemese dushpanynyń sýretin berip, dýa jasaýdy suraýy múmkin. Táýip ózine qyzmet etip jatqan shaıtandy shaqyryp, sýrettegi adamǵa jyndardy kirgizedi. Sosyn jyn adamǵa kúná jasaǵan kezde kiredi, ıaǵnı, araq iship, anasha tartqanda, zına jasaǵanda, taza emes jerlerde júrgen kezde jabysady. Sondaı-aq adam qatty shoshynǵan nemese qatty qýanǵan kezde, adamnyń dene qyzýy qatty kóterilip, birden túsken kezde de kirip ketýi múmkin.

Jyn ıektegen adamǵa dem salǵan kezińizde qoryqpaısyz ba?
Jyn da Allanyń jaratqan jaratylysy. Ony ottan, adamdy topyraqtan jaratqan. Alla jaratqan adamnan qoryqpaımyz ǵoı? Sol sekildi, jynnan da qoryqpaý kerek. Qazir kóptegen jerlesterimiz úıine “úı ıesi” (domovoı) degen bar dep, soǵan arnaıy sút quıyp júredi. Bul durys emes. Úıdi ıektegen jyndy alastaý qajet. Qazir adyraspanmen alastaıtyndar bar. Adyraspan – emdik shóp qana. Ol myqty antıseptik. Ol úıdegi mıkrobtardy, vırýstardy óltiredi. Biraq, jyndy qýa almaıdy. Sondyqtan, úıde “úı ıesi” (domovoı) bolsa, ol jerge mindetti túrde Quranmen dem salý kerek bolady. Jyndar da musylman, kápir bolyp ekige bólinedi deıdi.
Ol ras. Paıǵambarymyz jyndardy úsh túrge bólip bergen. Birinshisi – aýada ushatyn jyndar, ekinshisi – jylan men ıtterdiń sýretine enetin jyndar, úshinshisi – ártúrli beınege ene alatyn jyndar. Sondaı-aq ıman keltirgen jáne ıman keltirmegen jyndar bar. Olardy musylman jáne kápir jyndar dep bóledi. Jalpy alǵanda, jyndar adamdarmen qatar ómir súrip jatqan maqulyqtar. Jeıtin tamaqtary, ishetin sýlary bar. Musylman jyndar paıǵambarymyzǵa kelip: “Eı, paıǵambar, seniń úmbetteriń maldyń súıegine, tezegine dáret syndyrmasyn. Óıtkeni Alla sol súıek pen tezekti bizge tamaq qylyp berdi” degen. Musylman jyndardyń tamaqtary – “bissimilámen” soıylǵan haıýandardyń súıekteri jáne tezekteri. Musylman jyndar namaz oqıdy, qajylyq qylady.

Musylman jyndardyń adamǵa zıany joq pa sonda?
Jyndar qatty kekshil keledi. Musylmany bolsyn, musylman emesi bolsyn, adamdar olardy basyp ketse, balasyn óltirip qoısa, bir bilmestikpen zıan keltirip qoısa, olar mindetti túrde kegin alady.