«Bul ómirge kelgen árbir adamzat balasynyń úsh túrli mindeti bolady. Onyń birinshisi – urpaq órbitip, áýlet sanyn kóbeıtý, ekinshisi – ǵylymmen aınalysyp, shákirt tárbıeleý, úshinshisi – ilim-bilim jınap, halqyna qyzmet etý», – dep erte zamanda ótken danagóılerimiz osyndaı ǵıbratty sóz qaldyryp ketse kerek. Bul jerde azamattyq boryshty oryndaý úshin eldiń barlyǵy ǵalym bolyp ketýi kerek pa degen kóldeneń suraq týyndaýy da múmkin. Árıne, ustaz-ǵalym bolý kez-kelgen adamnyń peshenesine jazyla bermeıtin baqyt. Degenmen de ómirde kórgen-bilgenin, óz biletinin basqaǵa úırete bilse, olardy jaqsy ónegelerge baýlysa ustazdyq degen, mine – sol! Jalpy, osy turǵydan alyp qaraǵanda Ǵalymqaıyr Mutanuly azamattyq paryzynyń barlyǵyn abyroımen oryndap kele jatqan ardaqty jan dep oı túıýge bolady. Ol urpaq ósirdi, ol ómir  boıy ilim-bilim jınap, onymen týǵan halqyna shapaǵat shashyp kele jatyr. «Bilim ınemen qudyq qazǵandaı» dep dana halqymyz beker aıtpaǵan. Uzaq jylǵy ǵylymı izdenis, qajyrly eńbek Ǵalymqaıyr Mutanovty jaı ǵalym ǵana emes, joǵary bilim berý júıesiniń isker de qarymdy mamanyna, bilikti menedjerine aınaldyrdy.

Búginde akademık Ǵalymqaıyr Mutanuly basqaryp otyrǵan qazaq bilimi men ǵylymynyń qarashańyraǵy – ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti bıik belesterdi baǵyndyryp, tolaıym tabystarǵa qol jetkizip otyr. Orta Azıadaǵy joǵary oqý oryndary arasynda alǵashqy bolyp álemniń 250 úzdik ýnıversıtetiniń qataryna enýi osynyń naqty aıǵaǵy ispettes. Eń bastysy – úzdikterdiń bul tobynda TMD elderinen Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetimen birge ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń ǵana bar ekenin erekshe atap ótkenimiz abzal. Memleket basshysy – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2020 jylǵy deıin kem degende eki qazaqstandyq joǵary oqý orny álemniń eń úzdik 200 ýnıversıtetiniń qataryna ený tapsyrmasyn júktegen bolatyn. Búginde qarashańyraqta bul mindettiń mejesinen shyǵý jolynda qajyrly jumystar atqarylyp, qurylymdyq jańarý júzege asyrylýda. Onyń negizinde basqarýdaǵy nátıjege baǵyttalǵan prosestik menedjmentke kóshý engizildi. Dál osy kórsetkishter arqyly Qazaq ulttyq ýnıversıteti damýdyń dańǵyl jolyna bet alyp, jahandyq joǵary oqý oryndary reıtıńinde úzdik kórsetkishterge ıe boldy. Sońǵy bes jylda álemdik bedeldi reıtıńtegi ýnıversıtet kórsetkishteri qarqyndy túrde alǵa jyljyp, az ǵana merzimde 500 satyǵa joǵary kóterildi.

 Ǵylymı áleýetti arttyrý – elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń basty múddeleriniń biri ekendigi belgili. Osyǵan oraı, QazUÝ-da ilkimdi ister iske asyrylýda. Máselen, ýnıversıtet ǵalymdary bir ǵana 2015 jyly 500 ǵylymı jobany júzege asyryp, 200 patent alýy sózimizge aıqyn dálel bolmaq. Sonyń ishinde 3 halyqaralyq qujat bar. Qazirgi kúnde Qazaqstandaǵy iri óndiristik kásiporyndarynda ýnıversıtet kafedralarynyń ǵylymı-zertteý alańdaryn qurý jumystary júrgizilýde. Ýnıversıtet qabyrǵasynda 75 stýdenttik ınovasıalyq joba júzege asyrylatyn 14 stýdenttik bıznes-ınkýbator jumys jasaýda. Sonymen qatar, Tokıo ýnıversıtetimen birge ǵylymı-tehnologıalyq nanospýtnık daıyndalyp, ony 2017 jyly ushyrý josparlanyp otyr. Ortalyq Azıada teńdessiz ýnıversıtet qalashyǵyndaǵy kampýstar ınfraqurylymynyń ekinshi kezeńi júrgizilýde. Ál-Farabı kitaphanasy, «Jas ǵalymdar úıi», «Keremet» stýdentterge qyzmet kórsetý ortalyǵy men Rıo Olımpıadasynyń chempıony Dmıtrıı Balandın atyndaǵy júzý baseıni, QazUÝ stýdentteri men túlekteriniń Saltanat qaqpasy sıaqty jańa ǵımarattar men nysandar qoldanysqa berildi. 80 jyldan astam tarıhy bar irgeli bilim ordasy kóptegen ınovasıalyq ári rýhanı jan dúnıeni baıytatyn ilkimdi jobalardyń uıytqysyna aınalyp otyr, búginde. «Al-Farabi university – smart city», «100 kitap», «Men jastarǵa senemin!», «Aınalańdy nurlandyr!», «QazUÝ – GREEN CAMPUS», «Salamatty dene mádenıeti», «Jasyl kópir – urpaqtan-urpaqqa» atty ınovasıalyq tárbıe jobalarynyń maqsaty – stýdentti sapaly bilim berýmen qatar, básekege qabiletti maman, jan-jaqty bilimdi, ultjandy tulǵa retinde qalyptastyrý.

 Ǵalymqaıyr Mutanuly kópshilik arasynda úlken qoldaýǵa ıe bolǵan «Aınalańdy nurlandyr!» jobasy týraly bylaı dep paıymdy pikir bildiripti: «Bul joba – ­Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdiń damýy boıynsha qoıyp otyrǵan strategıalyq maqsattardy sheshýge baǵyttalǵan iri joba. Bul qoǵamdy damytýshy ǵana emes, janymyzdy tazartyp, aınalany nurlandyratyn birden-bir baǵdarlama. «Aınalańdy nurlandyr!» – aınalańa qamqorlyq tanytyp, izgilik dánin sebý, jarqyn da nurly ómirge jol bastaý degen uǵym... Kez kelgen jan ómirde qandaı iz qaldyramyn degen oıdy este berik ustaǵany jón. Kórealmaýshylyq, qyzǵanshaqtyq bar jerde esh damý bolmaıdy. Aıaqtan shalý, aryzqoılyq jaqsy qasıet emes. Nebir izgi nıetterdi jastar boıynda qalyptastyrý arqyly órkenıetke qol jetkizemiz. Órkenıet arqyly, alǵan ilim-bilimderdi jaqsy iske jumsaý arqyly, tárbıege den qoıý arqyly eldi, ultty damytamyz».

 Al, «Al-Farabi university – smart city» ózindik biregeı baǵdarlamasynyń basty mindeti – oqý ornyn álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetine aınaldyrý. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Qazaqstan halqyna arnaǵan bıylǵy Joldaýynyń birinshi basymdyǵynda ekonomıkanyń jedeldetilgen tehnologıalyq jańǵyrtylýy jaıynda aıtqan bolatyn. Osyǵan oraı, QazUÝ-da qazirgi zamanǵy ınovasıalyq ınfraqurylym jasaqtalǵan. «Elektrondy kampýs» jobasy júzege asyrylyp, Ahýaldy basqarý ortalyǵy, elektrondyq úkimetke uqsastyrylyp stýdentterge qyzmet kórsetetin «Keremet» ortalyǵy ashyldy. Sonymen qatar, elektrondyq qujat almasý engizildi, «Ýnıver» biregeı aqparattyq-kommýnıkasıalyq júıesi iske qosyldy. Qarshańyraq QazUÝ – aqparattyq-kommýnıkasıalyq júıelerdiń sońǵy jetistikterine negizdeletin kópshilikke arnalǵan ashyq onlaın kýrstardyń ulttyq tuǵyrnamasyn jasaýdyń bastamashysyna aınalyp otyr.

 Qazynaly QazUÝ belgili ǵalymdardyń, taǵylymdy tulǵalardyń ortasy ekendigi belgili. Osy oraıda ónegeli azamattardyń ómiri men eńbek jolynan turatyn «Ónegeli ómir» serıasy boıynsha kitaptar shyǵarý qolǵa alyndy. Kitapqa el úshin eńbegi sińgen tulǵalar men ordaly oqý ornynda eseli eńbek etken tulǵalardyń ómiri keńinen qamtylyp, usynylady. Búginge deıin júzden asa eńbekter shyǵaryldy. Aldaǵy ýaqytta da turaqty túrde jaryqqa shyqpaq.

 Rektor Ǵalymqaıyr Mutanov óziniń búkil qabilet-qarymyn, bilim men tájirıbesin ýnıversıtettegi bilim berý sapasyn álemdik standarttarǵa sáıkestendirý isine jumyldyra otyryp, ǵajaıyp izdenisterdi júzege asyrýda, búginge deıin asa aýqymdy mindetterdi eńserdi. Sonyń nátıjesinde QazUÝ álemdegi aldyńǵy qatarly oqý oryndary qatarynan kórindi. Olardyń bir parasyn joǵaryda atap óttik. Árıne, onyń bul saladaǵy eseli eńbekteri tıisti baǵasyn alyp ta jatyr.

 Qazaq bilim men ǵylymynyń damýyna sińirgen eńbekteri úshin Ǵalymqaıyr Mutanuly Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri ataǵymen, «Parasat» ordenimen, «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Parlamentine 10 jyl» merekelik medalderimen, «QR Prezıdentiniń erekshe belgisi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń halyqqa bilim berý úzdigi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń qurmetti bilim berý qyzmetkeri», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti ınjeneri» tósbelgilerimen marapattaldy.

 Ǵalymqaıyr Mutanulynyń ǵalymdyq qyrlary ózinshe bir ýnıversıtet desek, artyq aıtqan­dyq emes. «Ǵylym tappaı maqtanba, qu­mar­lanyp shattanba», – dep uly Abaı aıtyp ketkendeı, ǵylymdy ózi­niń ómirlik ólshemine aınal­dyrǵan akademık Mutanov búkil sanaly ǵumyryn oqý-bilim jolyndaǵy izdeniske arnaǵan ushan-teńiz daryn ıesi. Ol 10 halyqaralyq akademıalardyń akademıgi. Ol áleýmettik-ekonomıkalyq úderister aıasyndaǵy taqyryptarǵa jazylǵan 400-den artyq ǵylymı jarıalanymnyń, sonyń ishinde 10 monografıanyń, oqýlyqtardyń, oqý quraldarynyń, ádistemelik ázirlemelerdiń avtory, bular AQSH, Chehıa, Shvesıa, Germanıa men Shveısarıada basyp shyǵarylǵan. Ol 35-ten astam patenttiń, ónertabystardyń avtory. Ol jasandy aqyl-parasatty, saraptama júıelerinqoldaný negizinde tehnıkalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq salalardaǵy matematıkalyq úlgileý jáne basqarý jónindegi ǵylymı mektebin qurdy. Ol úsh ǵylym doktoryn jáne otyzǵa jýyq ǵylym kandıdatyn daıyndady.

Búginde memleketimizde ındýstrıalyq-ınnovasıalyq jobalar qarqyndy iske asyrylýda. Memleket ekonomıkasynyń ózegi sanalatyn agrarlyq sala aldynda turǵan mindetter men mejeler de aýqymdy ekendigi ras. Bul turǵyda Qazaqstandaǵy azyq-túlik qaýipsizdigi men ony sheshýdegi jáne atalǵan saladaǵy ınovasıalyq ilkimdi isterdi iske asyrýdaǵy agroónerkásip keshenderi jáne ortalyqtarynyń múmkindigi men basymdyqtary aıtarlyqtaı ekendigi jasyryn emes. Osy rette aıta keteıik, ýnıversıtet rektory, QR UǴA akademıgi, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, profesor Ǵalymqaıyr Mutanov: «Jańa ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵdarlamasynyń besjyldyǵynda qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń aldynda modernızasıa boıynsha aýqymdy mindetter tur. Qazirgi kúnde ýnıversıtetter ǵylym men ınovasıaǵa basymdyq berýi qajet» degen-tin. ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń Agrobıostansıasynda aýylsharýashylyq salasyndaǵy ǵylymı-ınnovasıalyq jumystar men stýdentter praktıkasy júrgiziledi. Bul turǵyda aýmaǵy 10 gektardy quraıtyn ǵylymı-óndiristik ortalyqta Agrobıoekologıalyq zerthana, tabıǵı gazben qamtamasyz etilgen stansıa, aýylsharýashylyq ónimderin saqtaý qoımasy men tehnıkalary jáne sheberhana jumys isteıdi. Agrobıostansıa aýmaǵyndaǵy alqapta bıdaıdyń erekshe suryptary ósirilip, sýlandyrý júıesi men agrotehnıkalyq is-sharalary turaqty túrde júrgizý qolǵa alynǵan. Túrli ónimder men jemis-jıdekter jármeńkelerde naryq baǵasynan tómen deńgeıde satylyp, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamassyz etýge ózindik súbeli úlesin qosýda.

Ótken jyly QazUÝ-dyń Agrobıostansıasynda Almaty oblysynyń ákimi Amandyq Batalov Ulttyq ýnıversıtet basshylyǵymen jáne Ońtústik Koreıadaǵy Dongýk ýnıversıtetiniń ókilderimen kezdesý ótkizdi. Kezdesý aıasynda negizgi áńgime ózegi elimizde tuqymdyq kartop pen qulpynaıdy gıdroponıkada ósirýdiń jańa ádisterin qoldaný máseleleri týrasynda órbidi. Bilim men ǵylymnyń qarashańyraǵy ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ arqyly búginde Almaty oblysy kóleminde kóptegen ınovasıalyq jobalar iske asyrylýda. Tyń ıdeıalardy keleshekte ýnıversıtet arqyly respýblıka kóleminde taratý josparda bar ekendigin atap ótken lázim. Bul oraıda, ýnıversıtet rektory Ǵalymqaıyr Mutanulynyń basshylyǵymen  elimizdegi birden-bir ǵylymı-óndiristik ortalyǵy retinde sanalar Agrobıostansıanyń úles qosaryna senimimiz kámil.

«Ǵylymdy ómirine serik etken adam ǵana naǵyz ǵalym bolyp qalyptaspaq»,  – depti Avraam Ioffe. Ǵulamanyń osy sózi keıde maǵan Ǵalymqaıyr Mutanuly sıaqty azamattarǵa arnap aıtylǵan sóz sıaqty kórinedi. Ol kisini tanıtyn nemese aralastyǵy bar adamdardy bilemin. Solardyń bári-bári Ǵalymqaıyr aǵa týraly jaqsy sózderin aıtýdan áste jalyqqan emes. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen halqymyzdyń ǵıbratty sózi oıǵa oralady osyndaıda. Sóz sońynda qajyrly eń­bekti, ushan-teńiz ǵylymı izde­nisterdi serik etip kele jatqan aıaýly aǵamyzǵa jasyńyzǵa jas qosylsyn, denińiz saý, eńbegińiz jemisti bolǵaı demekpiz.

Quttymurat TAǴAEV,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıtetiniń Agrobıostansıasynyń dırektory, Oqý agrobıo-zerthanasynyń meńgerýshisi