Sóz, til belgili bir oıdy, bolǵan oqıǵany, alǵan bilimdi, ishki kózqarasty jetkize alady. Biraq júrektegi sezimdi jetkizýge shamasy kelmesi anyq. Ádemi sóz, rıasyz kúlki, ornymen jasalǵan is-áreket kimniń de bolsyn kóńilinen shyǵary anyq. Keıde ózimizge arnalmaǵan maqtaý sózderdi ózgeden qyzǵanamyz, basqaǵa arnalǵan kózqarasqa ishteı qyzyǵamyz. Sheteldik qoǵamdyq kólikterdiń birinde 30-35 jas aralyǵyndaǵy er adam kórshi turǵan jas jigittiń uıaly telefonyn bildirtpeı alyp kúrteshesiniń jeńine jasyryp qoıady. Araǵa birer mınýt salyp telefonǵa habarlama keledi. «Qymbattym sábıimiz jaryq dúnıege keldi. Seni shyn júrekten quttyqtaımyn»- degen sózderdi oqyǵan ol telefondy qaıta ıesiniń jańqaltasyna salady. Ol bul isinen bireýdiń dúnıesine qojalyq etkenińmen, basqanyń baqytyna, ózińe tıesili emes sózderge ıelik ete almaısyń degen baılamǵa keledi. Ókpeleısiń de, qamyǵasyń da araǵa biraz ýaqyt salyp sol ókpeni tatýlyqpen almastyrasyń. Al áke sózi kókeıińde máńgi qalyp, ár basqan qadamyńda kezigip otyrady. Eń aýyr zil áke sózi, eń ádemi alǵys ákeniń maqtanyshy, úmit artyp úzilip qaraıtyn da ákeniń kózi, qıyndyqta qıylyp turyp qorǵaıtyn da ákeniń qoly. Ómirde áke alaqanynyń jylýynan góri, jumyr qoldardyń soqqysyn kórip júrgen balar jeterlik. Buǵan mysal: Atyraý qalasynda ashshy sýǵa salynyp ógeı qyzyn 4 jylboıy zorlap kelgen ákeniń is-áreketi. Anasy kózi kórmegendikten Reseıge em alýǵa ketkende 12 jastaǵy Aıgúl Óteǵalıevaǵa ógeı ákesi zorlyq kórsetedi. Anasyn aıap, 4 jyl boıy qorlyq kórgen Aıgúl birneshe ret ózine qol jumsamaqshy bolady. Ol ómirge sábı ákelgende ǵana anasyna shyndyqty aıtady. Shyndyq ashylǵannan keıin ógeı áke Aıgúldi jáne ózge de balalaryn janarmaı shashyp órtemekshi bolady. Alaıda bul oıy júzege aspaı tártip saqshylarynyń qolyna túsedi. Qylmys jasady degen aıyppen abaqtyǵa qamalǵan ógeı áke týysqan prokýrordyń arqasynda araǵa biraz kún salyp bostandyqqa shyǵady. Ekinshi bir jaǵdaı: Shymkent qalasynyń 39 jastaǵy turǵyny óz qyzyn 12 jasynan bastap zorlap kelgen. Qyz 13 jasynda qursaǵynda 5 aılyq náresteniń bar ekenin biledi. Qyzyna zorlyq kórsetip kelgen áke 16 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrylady. 13 jastaǵy qyzdyń ózinen keıin 5 baýyry jáne 7-sine aıaǵy aýyr anasy barlyǵy bolyp ákelerin keshiredi. Elimizde jıilep ketken mundaı qylmys áleýmettik jelide áli kúnge daý týǵyzyp keledi. Keıbir qyzdar : «Meniń de ógeı ákem bar, biraq ol maǵan áli kúnge qolynyń ushyn tıgizbepti»- dese, jigitter qaýymy: «Olardy halyqtyń kózinshe atý kerek. Zań qatal bolmaǵandyqtan árkim oıyna kelgenin istep júr»-dep narazylyqtaryn bildirdi. Al ózge ulttar: « Qazaqtar jaqsy bolsa bir-birińdi zorlap júre berińder»- dep qara tańba basqandaı úlken áriptermen jazyp jatty. Ata-babamyz qyz balany kóziniń qarashyǵyndaı qorǵaǵan. Qyzdy qonaq dep bosaǵaǵa qaldyrmaı, tórden oryn berip, qutty ornyna qondyrǵanda ǵana joldasynyń qolynan ustatyp bar jaýapkershiligin tapsyrǵan. Halqymyz qyzbala jaryq dúnıege kelgen sátten onyń tárbıesine asa mán berý arqyly bolashaqta jeńgeleriniń erkeletip qoıǵan esimderine saı bolyp, ananyń meıirimine bólenip, ákeniń aqylyn tyńdap, tekti jerge kelin bolyp, Er Tóstikteı elge qorǵan bolatyn batyrlardy dúnıege ákelip, aýyl anasyna aınalady dep sengen. «Qyz bala- qonaq», «Qyz ósse eldiń kórki», «Jaqsy qyz-jaǵadaǵy qundyz», «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» syndy maqaldar men naqyl sózder beker aıtylmasa kerek sirá! Ákeniń jaman jaqsysy bolad, al ananyń jamany bolmaıt dep óz pikirin osylaı bildirgen Almaty qalasynyń 29 jastaǵy azamatshasynan suhbat aldym. Suhbat barysynda ol aty-jóniniń jarıalanbaýyn ótindi. Qolyndaǵy betoramalyn búktelgen jerinen jaıyp tastap
- Myna gúldi bilesizbe?- dep suraq qoıdy
- Lotos gúli- dedim
- Al onyń qaıda ósetini týraly habaryńyz bar ma?-degen suraǵyna balshyqta ósedi deýge aýzym barmaı
- - Gúldiń qaıda ósetini mańyzdy emes, qalaı ósetini mańyzdy- dedim
Kózindegi erkindikke shyǵýǵa asyq bolyp turǵan móldir jasyn kórsete almastan
- Men balshyqta óstim. Las jerdiń aýasyn juttym. Ondaı jerde óse tura ózimniń bul ómirdegi ornymdy, kim ekenimdi, kisi qyzyǵarlyq qasıetimniń bar-joqtyǵyn, tipti osy gúldeı ádemi bola alatynymdy da bilmeımin-dedi
Dóńgelek kózderdegi ystyq jas endi ǵana bostandyqqa shyǵyp, ózenniń sýyndaı tasyp, tómen qaraı syrǵı bergeni sol-aq edi, áppaq beti tuzdy sýǵa shydaı almadyma qyzaryp sala berdi. Jylaǵan saıyn jeńildegen aqquba qyz álgi jasty erkine jibermeı oramalmen aryda-beri súrtip, aýyr kúrsindi de sózin jalǵastyrdy. Meni anam 18 jasynda dúnıege ákelgen eken. Ákem bolsa áskerde júrgende basynan soqqy alyp kóz jumypty. Ákem de, anam da jastaıynan jetim qalǵan. Dúnıege kelmesten olardyń qataryna mende qosyldym. Anam ekeýmiz 17 jyl birge turdyq. Meni asyraımyn dep júrip jazda júgeri egip, kúzde temeki tigip, qysta iri-qaranyń ishek-qarnyn ózendegi sýǵa jýatyn. Keshke qaltyraǵan kúıi úıge kelip jylynyp almastan mańdaıymnan ıiskeıtin. Tapqan azyn-aýlaq aqshamyzǵa kórshi aýyldaǵy dúkennen qara nan men aroma maıyn alatyn edik. Sýǵa qara kúrishti buqtyryp aryqtaǵysy keletin adamdarsha kúnine bir ýaqyt soǵan qanaǵattandyq. Ózge balalar úılerine qaıtqanda ata-anasy, aǵa-ápkesi qarsy alsa, meni azynaǵan úı, shegeleýge kelmeıtin shuryq tesik eden, laýlaǵan jalynynan aıyrylyp men sıaqty jetim qalǵan pesh pen ústin kúıe basqan kók sháýgim qarsy alatyn. Anam kúndiz jumys istegenine qaramastan túnde aspaly shamdy syǵyraıtyp qoıyp shulyq toqıtyn. Ózge analar balalaryn dúkenge jumsap qur kelme der bolsa, meniń baıǵus sheshem shulyqtardy qolyma ustatyp jatyp bos kel deıtin. 16-ǵa tolǵanymda ákemniń tiri ekenin bildim. Osy ýaqyt aralyǵynda jyraqta júrip birhabaryn bere almaǵan ákemizdi ystyq yqylaspen qarsy aldyq. Kúnder ótip jatty. Tolyqqandy otbasynda tárbıelenip jatqanyma ishteı máz bolyp, tóbem kókke bir eli jetpeı júrgende qýanyshym sý sepkendeı basyldy da qaldy. Araqqa salynǵan ákemnen anamdy arashalap qala almadym. Eki bólmeli úıimizdiń bir bólmesi syrtynan bekitiletin edi. Shańyraǵymyz shaıqalǵan kúni ákem meni sol bólmege qamap tastap anama daýys kóterip, keıinnen toqpaqtaı bastady. Otbasyndaǵy urys-keristiń, qanisher ákeniń qandaı bolatynyn sol kezde alǵash kórdim. Attyń júgenimen uryp, ishińdegi jynyńdy shyǵaramyn dep belin qamshymen sabap, úlken saýsaqtarymen qalyń shashyn julyp, aıaqtarymen kezek-kezek teýip, eń aqyry dastarhan ústindegi aýyr tabaqpen basynan uryp edi anam jerge sulq etip qulaı ketti. Esiktiń synǵan jerinen bir kózimmen qarap turyp, qol aıaǵym jipsiz baılaýly shyryldaǵan kúıimde anamnyń kóz jumǵanyna kýá boldym. Ákem al tamashala degendeı esikti óz isine rıza bolǵan adamsha keıip tanytyp ashty da, moınymdy qysyp turyp anamaǵa qaraı ıterip jiberdi. Oń qolymdy jansyz denege dirildegen kúıi soza begenimde endi demniń shyqpaıtynyn sene almastan qan sorǵalaǵan marqum bolǵan sheshemniń betin syıpaı tústim. Meıirimge, adaldyqqa toly kózderi ashyq qalǵan kúıinde maǵan qosh bol, meni sońǵy ret kórip qal degendeı kúı tanytty. Qolym shashyna jetkende ózimdi ustaı almastan anamdy barynsha qushaqtap turyp jylaı berdim. Sol kúni keshke ákemdi abaqtyǵa japty. Úıdiń qańyrap qalǵanyna shydaı almastan kúni boıy dalada jalǵyz jylqymyzdyń janynda ýaqyt ótkizdim. Endigi meniń janashyrym da, jalǵyz dosym da osy qara baıtal. Áke-shesheń jyndy bolsa baılap baq demeýshi me edi? Endigi kezekte men ákemdi keshirýge bel býdym. Ol otyrǵan abaqtyǵa jıi baryp turdym. Biraq ákemnen esh jylýlyq sezbedim. Bir kúni túngi saǵat birler shamasynda esigimdi beıtanys adam bar kúshimen ıterip jiberip men jaqqa qantalap, sharasyna syımaı turǵan kózderimen qadala qarady. Aıtyp aýyz jıǵanymsha bas salyp toqpaqtap, ákeń seni maǵan túkke turmaıtyn bir bótelke sharapqa sata saldy. Seniń adam bolýǵa haqyń joq, óz qunyńnyń qansha ekenin kórdiń be? Endi sen qýyrshaqsyń dep oıyna kelgenin istemekshi boldy. Eńgezerdeı kisimen alysýǵa shamam kelmeı munyń qolyna túskenshe tordaǵy ash qasqyrdyń apanyna tússem ǵoı dedim. Eden meniń shashym men mańdaıymnan sorǵalap aqqan qannan kórinbeıdi. Kózimdi bir ashyp bir jumǵanymda anamnyń kózindeı bolǵan eski qumyrany kóre sala soǵan qaraı qolymdy soza berdim. Qumyra meniń myna halimdi kórip shydaı almaı maǵan qaraı jaqyndady ma bilmeımin oń qolymnan ony ala saldymda sońǵy qalǵan kúshimmen kók jelkeden salyp qaldym. Aldy artyma qaramastan syrtqy esikten shyǵa sala táı-táılap alǵash qadam jasaýdy úırengen úıimdi artqa tastap kúni-túni tynbastan qalaǵa qaraı bet alatyn kólikterdiń jolyna qaraı júgire jóneldim. Jolǵa kelgende ǵana artyma bir qarap eshkimniń qýyp kele jatpaǵanyna kóz jetkizip bolǵan soń qolymdy júrip jatqan kólikterge soza berdim. Mine men kóliktemin. Maǵan aıtylǵan sózge de, qoıylǵan suraqqa mán bermesten bolashaǵymdy elestettim. Osy adamdar jolǵa shyqqanda aldaǵy bolar jaǵdaıdy oılaıdy, qaıda bararyn, ol jaqta ne isterin, kimmen kezdeserin, naqty aıtqanda maqsat qoıady. Al mende bulardyń bireýide joq. Jo, joq qatelestim bar eken. Men baratyn jerde bar, meni kútken adamda da bar. Eı juldyzdar men anama baramyn, sosyn biz alysqa, myna jalǵan ómirden alysqa ketemiz. Sosyn ne bolǵanyn, ne aıtqanymdy da bilmeımin. Qystyń qaharyndaı bolǵan myna ómirde sońǵy aıtylǵan sózim shyǵar dedim. Basqa álemge anama tapbolam dep oıladym. Kózdegi bylshyqqa aralasyp bir-birine jabysyp qalǵan kirpikterimdi aqyryn ǵana ashtym. Aınalam appaq, tipti adamdardyń kıimi de appaq. Kesh bildim olar appaq kıimdi adamdar emes aq halatty abzal jandar eken. Sol aq halatty abzal jannyń biri búgin meniń joldasym, erteńgi bolashaǵym!-dep sózin aıaqtady. Balalarǵa zorlyq kórsetý, satý shetelder de kóp tirkeledi. Álemde 43200 ret zorlanǵan Karla Hasınto esimdi qyz ótkenine qaramastan jaqyn jandarymen jarqyn bolashaqqa talpynyp kele jatqan batyr qyz retinde kópshiliktiń jadynda máńgi qaldy. Karla 12 jasynda ózinen birneshe jas úlken er adamǵa ǵashyq bolady. Ol Karlany aldap Meksıkadaǵy jezóksheler úıine satyp jiberedi. Karla ol jerde 4 jyl ýaqyt ómir súredi. Zańnyń álsizdiginen Karlaǵa polıseıler de kómektespeıdi. Aqshaǵa satylǵan polıseıler kerisinshe adam satýmen aınalysady. Karlany ol jerden jezókshelik pen qylmysqy qarsy kúresken eriktiler toby bosatyp alady. Elimizde BQO ózinde sońǵy 5 jylda qyz zorlaý 4 esege artqan. Pedofılderdiń 90 paıyzy oblys aýyldardan shyǵatyny anyqtaldy. Qazirgi tańda balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetý boıynsha 44 jaıt anyqtalǵan. Balalar tárbıesi boıynsha mindetin atqarmaǵan ata-analar 5000-nan asady. Parıjde metro kútip otyrǵan bir kisi araqtyń áserinen uıyqtap qalady. Sol sátte onyń janyna bir jigit kelip uıyqtap qalǵan adamnyń qaltasyn aqtaryp ámıanyn alyp óz jolymen júrip ketedi. Biraz ýaqyt ótken soń álgi adam ornynan turyp, kele jatqan metroǵa qaraı aıańdaı bastaıdy. Onyń janynda turǵan jolaýshy bóget bolmastan qarap tura beredi. Bir ýaqytta ashshy sý qabyldaǵan adam metroǵa qaraı qulap ketedi. Sol kezde ony janyndaǵy baqylap turǵan adam emes ámıanyn jymqyrǵan jas jigit qutqaryp qalady. Bolǵan jaǵdaıdan keıin urlyq isi boıynsha abaqtyǵa qamalǵan jas jigit polısıaǵa «Men óz paıdam úshin urlyq ta isteı alamyn, kerek bolsa janymdy qurban etip ózgeni qutqara da alamyn. Men urlyq isteý arqyly urlyqshy atandym. Biraq eń aldymen men adammyn. Adamnyń adam ekendigi onyń jaqsylyq isteı alatyndyǵynda» dep jaýap beredi. Keıde saǵat túski 12-ni kórsetip tursa terezeniń arǵy jaǵyndaǵy kúnde,tabıǵatta, aýa-raıyda keshki 5-6 shamasyna uqsap turady. Ana óz balasyn dalaǵa tastaý arqyly kókek ana atanady. Áke balalaryna zorlyq kórsetý arqyly meıirimsiz áke atanady. Jasy kelgen kisiler ersi qylyqtarymen óz ortasynda syılastyqtan aıyrylady. Eki jas Allanyń, barsha tirshilik aldynda bir-birin súıetinderin moıyndap, keıinnen ýádelerin buzady. Osyǵan qarap báriniń ýaqytsha, báriniń ólsheýli, barsha tirshiliktiń ózine júz paıyz saı bola almaıtyndyǵyn ańǵarýǵa bolady.
Dıhanbaı Araılym
QazUÝ-niń jýrnalısıka fakúltetiniń 3-kýrs stýdenti
