(Úzilis suqbaty)

- Ustaz qońyraýǵa tórt mınýt qalypty. Bir saýal qoısam deımin. Islam dini jaıynda kóptegen ǵalymdar qundy pikir aıtsa da kópshilik ony túsinbeı basqa sektalardyń sońyna ilesýde. Sonyń saldarynan jekelegen toptar (sektalar) bir otbasyna nemese ult bolashaǵynyń damýyna kedergi keltirýde. Qazaq sanasyna tálim-tárbıesi joq osyndaı jalǵan dinniń qonys tebýi nelikten. Osynyń emi bar ma?...

- Sońyna deıin shydaı alsań aıtaıyn. Arab tilinen engen «din» sózi sózdikte ádet-ǵuryp, syı-sıapat, baǵyný, esep berý, moıynsuný, ústemdik, patshalyq, jarlyq, qabyl etilgen qulshylyq, sharıǵat» sekildi kóptegen maǵynalardy qamtıdy. Batys ǵalymdary dindi tórt negizge bólip bylaısha anyqtama bergen: 1. Sanalyq negiz. Adamnyń ózinen ústem uly bir kúsh pen qudirettiń barlyǵyn aqyl tarazysymen ólshep, saralap qabyl etýi. Bundaı táńirlik uǵym ıakı jalpylaı aıtqanda qasıetti uǵym barlyq dinderde bar negiz. 2. Sezimdik negiz. Sanaly túrde qabyl etilgen uly bir kúsh pen qudretke jan júregimen berilgen sezim. 3. Qulshylyq negiz. Sanaly túrde qabyl etilgen, júrekpen berilgen uly kúshke keıbir is-áreketter jasaý mindeti. 4. Qoǵamdyq negiz. Sanalyq, sezimdik, qulshylyq negizderdi bólisken adamdardyń quraǵan qoǵamdyq negiz. Islam ǵulamalary dinniń anyqtamasyn Quran men Islamnyń senimderin esepke ala otyryp bylaısha bergen: «Din – aqyl ıelerin óz erikterimen izgilik pen týralyqqa jetkizetin ıláhı (qudaılyq) zańdar jıyntyǵy». Jalpy dinder táńirlik dinder, táńirlik emes dinder bolyp ekige bólinedi: 1. Iláhı táńirlik dinder. Buǵan Iahýdı, Hrıstıan, Islam dinderi jatady. 2. Táńirlik emes dinder. Buǵan atalmysh úsh dinnen ózge barlyq dinder jatady. Bundaı jalǵan dinder adamdardyń óz sanalary arqyly jasalady. Sol sebepti keshegi ateızmniń ózi de jalǵan dinder qataryna jatady. Óıtkeni, onda Uly Jaratýshyny joqqa shyǵarý arqyly jeke basqa ıakı ózin bárinen ústem sanap ózine tabynýshylyq bar. Olardyń da hrıstıandyq senimdegi tárizdi kósemderiniń sýretterin qasıetti sanaýlary, mavzoleı sekildi qasıetti oryndary. Oǵan bir barǵan qajylyqqa barǵandaı qurmetti sanalýlary. Kapıtal tárizdi qasıetti kitaptary t.b. Alaıda bunyń bári adamdardyń ózindik senimderi. Adam senimin sol seniminiń naǵyz Iesine arnaýy qajet. Nege deseńiz adam – ǵalamzatta birden-bir sanaly jan. Ol sol sanasy arqyly ózine suraq qoımaq. Álemde bizden ózge jaratylystyń óz qyzmeti men maqsaty bar. Báriniń maqsaty – adamǵa qyzmet etý. Biraq adam balasynyń maqsaty ne bolmaq? Biz bul dúnıge nege úshin, qandaı maqsatpen keldik? Jáne qaıdan keldik? Hám aqyrynda qaıda barmaqpyz? Ólimge me? Al ólim degen ne? Bul ǵumyrǵa ólý úshin kelsek nege kúlli jaratylys bizge qyzmet etýde? Ǵalamzat adamzatqa baǵynǵanmen nege adam balasy baqytsyz hám qaýqarsyz áljýaz? Nege qaı ýaqytta bolsyn óziniń álsizdigin sezingen kezde uly bir Kúshke sıynyp, soǵan arqa súıegisi kelip turady? Ǵalamzat maǵan baǵyna tura, men nege tym qurysa kúnniń jasyndaı da ómir súrmeýim kerek? Nege maǵan ǵana aqyl berilgen? Ózgede nege joq? Nege? Nege? Mine adam balasy kókeıin tesken osyndaı saýaldar qanaǵattandyrarlyq jaýap bere almaq emes. Adam sheshe almaǵan jumbaqtyń jaýabyn dinnen ǵana tabady. Bundaı suraqqa jaýap bergen din ılahı (qudaılyq) bolýy kerek. Iaǵnı, din – ózi men jalpy jaratylysty joqtan jaratqan Uly Jaratýshydan kelýi lázim. Farabıdyń sózimen aıtqanda (ó. 950) «Álemdi joqtan bar etken bir yqpal sebep bar. Bul sebep, barlyq álemnen joǵary turǵan ári eń alǵashqysy». Endeshe, adamnyń nendeı maqsatpen shaqyrylǵanyn, dittegen muraty men máńgilik baqytyn biletin de Sol. Olaı bolsa, Uly Jaratýshy súıip jaratqan qonaǵyn jaýapsyz tastaýy áste múmkin emes. Ol sol habaryn elshisi arqyly bildirmek. Mine, sol elshisi ákelgen habardy biz «Táńirlik din» deımiz. Alaıda, osy táńirlik dinder qataryna jatatyn jer betinde úsh din bar. Ol joǵaryda aıtylǵandaı Iahýdeı, Hrıstıan, Islam dinderi. Osy dinniń úshinshisi Islam – aqyrǵy qudaılyq din. Onyń Quran kitaby – tarıhtaǵy ózine deıingi adamdardyń qolymen burmalanǵan ózge ılahı kitaptarǵa uqsamaǵan jalǵyz ýahılyq kitap. Osy jaǵynan Quran ózge kitap pen dinderdi baǵalaýda jalǵyz quqyly kitap. Sebep – Táýrat pen İnjil ǵasyrlar boıy adamdardyń burmalaýyna ushyrap, Qurannyń áli kúnge deıin bir árpi de ózgertilmeı saqtalýynda. Mine, qazaq halqynyń atasy túrkiler osy kitapty Islam orta azıaǵa kirgen kezden-aq jyly qabyldap, qadam basqan. Odan ál-Farabı, Ibn Sına, ál-Horezmı t.b danalar ilim alyp, ǵylymnyń órkendeýine jol ashqany belgili. Bergi zamandaǵy Gete, Pýshkın, Tolstoı t.b adamdardyń Qurandy pir tutýlary tegin emes. Negizi búginge deıin Islamdy zerttegen óz dinine berik kókirek kózi ashyq jandar arasynda musylman bolmaǵandar óte az kezdesken. Al óz dinin jaqsy tanyp turyp, ózge dindi zerttegen kókirek kózi ashyq musylmandardyń arasynda ózge dinge ótken eshkim bolmaǵan. Mine, bizdiń qazaq halqymyz da ǵasyrlar boıy osy dindi berik ustanyp kelgen. Negizi siz bir ulttyń qanyna sińip, tabıǵatyna aınalǵan dinin bilgińiz kelse, siz sol ulttyń mádenıetine, salt-dástúrine, ádebıeti men jyr-dastandaryna, minez-qulqy men qundylyqtaryna, maqal-mátelderine, tipti adam attaryna mán berip, zertteseńiz jetip asady. Mine qazaq halqynyń osy erekshelikteriniń toqsan paıyzynda Islam boıaýy bar. Qysqasy, qazaqtyń jalpy qundylyqtarynyń qaınary – Islam dini. Al qandaı da bir ult óziniń qundylyqtarynyń qaınar kózinen aıyrylyp qalsa, bárinen de maqrum qalmaq. Jetpis jyl boıy qazaq halqy dininen kóz jazyp qalǵandyqtan mádıneti men qundylyqtarynan da aıyrylyp qala jazdady. Óıtkeni, qazaq mádenıeti dene bolsa, Islam dini sonyń rýhy. Rýhsyz hám basy joq dene qaıda barsyn?! Jalpy adamnyń saqtalar bes nársesi bar. Maly men jany, urpaǵy men aqyly jáne dini. Sharıǵat osy bes negizdi saqtaý úshin qoıylady. Eger adam dininen aıyrylsa qalǵan tórteýinen de aıyrylmaq. Sovet úkimeti ydyrap, erkindik alǵaly beri qazaq halqy óz dinine bet bura bastady. Ol ateısik tosqaýyldan qutylyp, endi ǵana ǵasyrlar boıy aqqan óz arnasymen qaıta aǵa bastady. Biraq qazaq qoǵamy túgeldeı sol durys Islamǵa shynymen bet aldy ma? Álbette joq. Osy kezeńde qazaq halqy óz birligin joǵalta bastaǵandaı. Óıtkeni, halyqty biriktiretin sanadaǵy ıdeıa birligi ıakı júrektegi senim birligi. Al qazirgi tańda halyqtyń barlyǵy túgel derlik bir senim men ıdeıada ma? Másele osynda. Ateıstik senim tarqaǵannan keıin onyń ornyn ár túrli dinder men sektalar basty. Shet elderden ár túrli din ókilderi kelip, halyqty óz dinderine baýlı bastady. Osynyń nátıjesinde elde ár túrli aǵymdar paıda boldy. „Kelinniń betin kim ashshsa sol ystyq kórinedi” degen. Qandaı din ókili kelip dinnen habarsyz qazaqqa óz senimin aıtsa, álgi qazaq oǵan múltiksiz sendi. Onyń rýhanı ashtyǵy kóp oılaýǵa boı bermedi. Aqıqatty bilmegen soń jalǵan ıakı jalǵan aralas aqıqatty „tolyq aqıqat” dep uqty. Sol sebepti myńdaǵan qazaqtar Iegova, hrıstıan, krıshna, býddızm, t.b dinderge ótip ketti. Qandaı da bir mısıoner bir elge kelgende mindetti túrde óz senimin sol eldiń qundylyqtarymen sáıkestendirip túsindiredi. Mine, osy ustanym boıynsha „Abaı krıshnaıd, Abaı býddıst, Abaı naǵyz Ahmedı” t.b dep kórsetilýge tyrysty. Alaıda qazaq halqynyń ata-babasynan ustanǵan dini Islam edi. Biraq halyq sol dinniń ózin durys túsine almady. El ishinde shııttik, ahmedılik, hızbýt-tahrır, tákpirlik, radıkaldyq, fanatıktik aǵymdar beleń aldy. Bular da qarap qalmaı Abaı tárizdi dara tulǵalardy óziniń aǵymynyń múshesi etip saılap alyp, ózge aǵymdardy joqqa shyǵara bastady. Osydan baryp el ishi jik-jikke bólinip, búliktiń basy qyltıa bastady. Bul sektalar „Islam jetpis úshke bólinedi, sonyń bireýi ǵana durys jolda” degen hadıstegi durys baǵytty ózderine jatqyzyp al ózgelerdi burys baǵytqa jatqyzdy. Kishkene ǵana aıyrmashylyǵy úshin bir-birin ata-jaýdaı kórip, jaýlasty da el ishindegi dinsizdik ıakı ózge dinderdiń is-áreketteri jáne solarǵa qaraı aqqan on myńǵa jýyq tipti odan da kóp qazaqtardyń taǵdyry olardyń negizgi máselesi sanalmady. Alaıda Quranda Allah Taǵala kitap ıeleriniń ózin ıaǵnı ıahýdeı men hrıstıandardy birlikke, tatýlyqqa jáne ún qatysýǵa shaqyrady: “Eı Kitap ıeleri! Bizdiń aramyzben senderdiń aralaryńa birdeı bir sózge kelińder; jalǵyz Allahqa qulshylyq eteıik, Oǵan esh nárseni ortaq qospaıyq. Sondaı-aq Allahtan ózge bir-birimizge táńir tutpaıyq” dep aıt» (Álı Imran, 3/64). Basqa aıatta. “Kitap ıelerimen eń kórkem túrde, sypaıylyq pen ádeptilik saqtap pikir talasyńdar”deıdi (Ankabýt, 29/46). Quranda ózge din ókilderimen osylaı ún qatysýǵa shaqyrsa, bular nege Qurannyń rýhynan alshaqtap, bir-birimen jaýlaspaq. Buǵan kýá bolǵan qazaq qoǵamy qaı dinniń ıakı qaı aǵymnyń eteginen ustaryn bilmeı dal boldy. Atalmysh sekta ókilderi ıakı qazaqtyń keıbir belsendi men sózge sheshenderi gazet betteri men telearnada osy máseleni qozǵaı kelip, kináni túgeldeı Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasyna ıakı meshit ımamdarynyń moınyna ilip, osyny batyl aqıqat sanap, aqıqatty qaımyqpaı aıtqany úshin ózin el problemalaryn sheshýde úlken rol atqarǵan azamattardyń biri sanaǵandar da boldy. Alaıda, ózge dinge ótken qazaqtardyń betin qaıtaryp, ıman keltirýlerine sebepker bolý, aǵymdardyń aq-qarasyn ajyratý tek qana dinı basqarmanyń isi emes qoı. Quranda Islam men aqıqatty tek qana ımamdar ýaǵyzdasyn degen qaǵıda joq. Haq Taǵala man aqıqatty taný man tanytý hám adamdarǵa túsinistikpen qarap, beıbit ǵumyr keshýge at salysý árbir musylmannyń paryzy. Minberge shyǵyp alyp, meshit ımamdary men dinı basqarmany kinálaý ońaı. Al adamnyń ózin kinálaýy óte qıyn. Islam nasıhaty boıynsha negizinde ár bir musylman qoǵamdaǵy qaıshylyqtardyń basty sebebin ózinen izdeýi qajet. Mysaly, úıdegi balańyz bir kúni krıshnaıd ıakı Iegova ne bolmasa hızbýt-tahrır múshesi bolyp shyqsa oǵan kim kináli? Ózge dinge ótken qazaqtardyń da musylman bolmaýynda birneshe sebepter bar. Ol, áýeli ony aqıqat dep uǵyp, óz dinin ózge dindermen salystyryp qaramaýy, rýhyna sol dinnen jylylyq sezinýi, syrttaı qaraǵan olarǵa musylmandardyń barlyǵy sektalarǵa bólinip, bir-birin alalap kórinýi jáne sońǵysy jalpy Islam dininiń qazirgi zamanda ekstremızm, terror dini sanalyp, oǵan qara kúıe jaǵylyp, qaralanýy.

Oǵan dálel retinde áýeli keshegi ádeı qoldan jasalǵan Ýsama Ben Laden tárizdi ne bolmasa búgingi sonyń ornyna shyǵarǵan ál-Baǵdadı sekildi terroıstterdiń jasaǵan ekstremıstik áreketterin Quran aıattarymen baılanystyrýy. Iaǵnı, Islamdyǵy „ımandylyq tanytý” maǵynasyndaǵy jıhad uǵymyn „terror” uǵymyna aınaldyryp kórsetýi. Jáne oǵan qosymsha ekinshi álbette Islamnyń aqıqatyn jáne onyń Allah Taǵaladan jer betine beıbitshilik ornatý úshin túsirilgen din ekendigin tanyta almaǵan naǵyz Quran rýhyna saı musylman qoǵamynyń bolmaýy. Qaıta úshinshi Irak, Aýǵanstan tárizdi elderde sýnıt pen shııtterdiń bir-birimen qyryq pyshaq bolýlary ıakı

tórtinshi keıbir arab elderiniń „Máhdı jaqynda kelip, bizdi qutqarady” dep qol qýsyryp qarap otyrýlary t.b jalpy úsh ǵasyr boıy musylmandardyń „Paıǵambarymyzdyń: „Bir zaman keledi. Ol zamanda musylmandar basqa saıda, Quran basqa saıda júredi” degenindeı Qurannan alshaq ǵumyr keshýlerin aıtýǵa bolady. Biraq ta Islamnyń: „“Sondyqtan Israıl urpaqtaryna: Kimde-kim kisi óltirmegen ıakı jer betinde sodyrlyq jasamaǵan bireýdi óltirse, ol barlyq adamdy óltirgenmen jáne kimde-kim bir adamnyń ómirin qutqarsa (tiriltse), barlyq adamzattyń ómirin qutqarǵanmen birdeı dep jazdyq” degen ustanymdy din ekendigin keıbir Elbasy tárizdi kisilerdiń: “Islam – bul adamzat tarıhy men mádenıetiniń beıbitsúıgishtik, teńdik, ádildik pen tózimdilik prınsıpterin ustanatyn ajyraǵysyz bóligi”,(Egemen Qazaqstan 14.02.2003) dep jetkizýge tyrysqanmen atalmysh sebepterge baılanysty ondaı musylmandardyń úni ázirge báseń bolyp tur.

Buǵan besinshi qazaq halqynyń zıaly qaýymyn da qosymsha aıtsaq qatelik bolmas dep oılaımyn. Búgingi tańda halyq rýhanı suranysyn olar qanaǵattandyra almaı otyr. Zıaly baıaǵysha ıdeıasyn aıtady. Halyqqa din qajet. Al odan olar beıhabar. Mysaly, búginde qazaq halqynda kórkem ádebıettiń deńgeıi óte tómen. Óıtkeni, jetpis jyl boıy jazýshylar kóbinese dinsiz baǵytta jazyp, keńes úkimetiniń qundylyqtaryn jyrlap keldi. Al qazirgi tańda sol baǵytta jazylǵan kitapty halyq qyzyǵyp oqı almaıdy. Halyqqa jańa qundylyqtardy ustanǵan romandar men óleńder qajet. Ol álbette dinı turǵydan bolýy tıis. Al keıbir zıalylar dinı baǵyttaǵy kitap jazýdy uıat sanaıdy. Dindi olar áli de „eski ádet” dep qarap júr. Alaıda álemdegi eń myqty degen jazýshylardyń basym kópshiligi romandaryn dinmen qatystyryp jazǵan joq pa? Mysaly, Tolstoıdyń „Anna Karenınasy”, Dostoevskııdiń «Aǵaıyndy Karamazovtary» t.b. Qysqasy zıaly qoǵamnyń da dinge kóńil bólmeýleri tosqaýyl sebepterdiń biri. Sondyqtan da qazirgi tańda qazaq qoǵamy ıaǵnı qazaq elinde eki qaýip týýy yqtımal. 1. El ishinde qazaqtyń ata-babasynyń qundylyqtarynyń qaınary – musylmandyq dinge jat ár túrli ózge dinderdiń beleń alýy jáne atam qazaqtyń ustanǵan musylmandyǵynyń sýnnıttik kózqarasyna jat burys aǵymdardyń qaýyrt ósýi nátıjesinde halyqtyń óz ara qaıshylyqqa túsýin keıbir syrt memleketterdiń óz saıasatyna aınaldyrýy. „Bólip al da, bıleı ber”. 2. Atalmysh sebepterge baılanysty qazaqtyń búginge deıingi júzge bóliný problemasy bylaı qalyp, óz-ara tipti bir otbasynyń ózi jeke-jeke sekta men din ókilderine bólinip, el ishiniń berekesin ketirip, ydyraýy. Sondyqtan úkimet basyndaǵylar bul máseleni dereý qolǵa alǵany abzal. Qazaqstan memleketi „Zaıyrly memleket”. Desek te, úkimet buny „din problemasy” retinde bolmasa da, „eldiń ózindik problemasy” dep qaraýyna bolady. Jáne buǵan at ústilik etpeı, tym bolmasa „ekonomıkalyq másele” deńgeıinde kóńil bólý qajet. Sońǵy aıtar sóz, ateıstik qapastan qutylyp, din, senim izdegen bir elde ár túrli dinder men sektalardyń kóbeıýi tabıǵı nárse. Ári Islam dinindegi ár túrli burys aǵymdardyń da bolýy tabıǵı nárse. Bul adamnyń qatelesýinen ıakı ózge din ókilderiniń dinge iritki salý maqsatymen týmaq. Bul – Islamnyń dininiń durystyǵyna nuqsan keltirmeıdi. Jalpy ǵasyrlar boıy Paıǵambarymyz ben sahabalardan mıras bolyp kele jatqan musylmandarda kózqaras bar. Bul – sýnnıttik kózqaras. Buǵan jer betindegi musylmandardyń toqsan paıyzy ıakı toqsan bes paıyzy jatady. Qalǵan bes paıyzy ǵana burys aǵymdarǵa jatady. Bular aram shópteı ár ǵasyrda boı kórsetedi de, biri uzaq, endi biri qysqa ǵumyr keshedi. Qıametke deıin de bola bermek. Eń bastysy bılik pen halyqtyń jarqyn bolashaqqa degen senimi berik, naqty is-qımyly bolýy qajet. Solaı shákirtim. Múmkin saǵan qıyn bolar túsiný. Biraq bir zaman keler túsinersiń. Qoı, qońyraý soǵyldy dáriske kirelik. - Múmkin ustaz.