Halyq áni – halyqtyń taǵdyrymen birge ósip, bite qaınasyp, onyń qýanyshy men muńyn jetkizetin úlken saryn ekeni belgili. Ol – halyq aýyz ádebıetiniń de úlken bir salasy.
Búgingi tilimizge tıek bolatyn dúnıe halyq ánderiniń ózi emes, árbir halyq ániniń bastaýynda turǵan birinshi jáne ekinshi tarmaqtary. Eger nazar salyp tyńdasańyz halyq ánderiniń basym kópshiliginiń birinshi jáne ekinshi tarmaǵy sol halyq áninde aıtylmaqshy bolǵan negizgi oıǵa, jelige eshqandaı qatysy joq tirkester bolyp keledi. Mysaly, «Elim-aı» áninde bylaı:
«Qarataýdyń basynan kósh keledi,
Kóshken saıyn bir taılaq bos keledi.
El-jurtynan aırylǵan jaman eken,
Qara kózden móltildep jas keledi...»
Al, halyq áni «Eki jıren»: «Kóshkende jylqy aıdaımyn alamenen» dep bastalady. «Bir bala» áni bolsa:
«Taldan taıaq jas bala taıanbaıdy,
Bala búrkit túlkiden aıanbaıdy» dep shyrqalady.
«Shynar-aı» áninde:
«Qarataýdyń basynan arsha ap júrmin,
Kótere almaı arshamdy sharshap júrmin» deıdi.
Kózińiz jetti me? Bul týraly mysaldar óte kóp. Shyn máninde bul tarmaqtar halyq áninde óte joǵary, mańyzdy ról oınap tur. Halyq ánderindegi fılosofıalyq oı tereńdigi de dál osy bastapqy tarmaqtarynan kórinedi. Qazaq ózi ómir súrgen zamandy, óz tanym-túsinigindegi osynaý dúnıeni halyq ánderiniń biz aıtyp otyrǵan tarmaqtarynda aıtyp, tyńdaýshysynyń esine salyp otyrýdy ádetke aınaldyrǵan. «Qara týdyń basyndaǵy kósh» qazaq tanymynda olardyń búkil ómirin, bar bolmysyn beınelep jatqandaı. Kósh uǵymy tek HH ǵasyrdyń basynda ǵana qazaq turmys-tirshiliginen shettep, etnografıaǵa, baıyrǵylyqqa, eskilikke aınalyp ketti. Al, «bos kele jatqan taılaq» bizdińshe ol jaýgershilik zamannan halyq sanasyna ábden sińisti bolyp qalǵan erinen aıyrylǵan zarly jas ananyń beınesin, sol bir kózine jas móldirep, sońyna qaraı-qaraı kóshten shettep kele jatqan kókiregi saǵynyshqa toly jandardyń obrazy.
Jas bala qaı kezde taıaq taıanady? Ol da búgingi túsinikke jat emes. Ákeden aıyrylǵan bala ǵana taldan taıaq taıanyp, ólimniń sońyn atqarady.
Mine, osy tektes tirkesterdiń barlyǵynda ánniń negizgi jelisine janaspasa da, ózindik mán-maǵyna jatady. Ol ándegi shattyq pen qýanyshqa, mahabbat pen ázilge toly ómirge óleń-jyr arnamas buryn osy kúnine shúkirshilik aıtqan, halyqtyń esine ótken tarıhyn salyp, ata-babasyna degen izzet-qurmeti jatqanyn áıgileıdi.
Meıirjan Áýelhan
