Altaıdan Atyraýǵa deıin sozylyp jatqan ulanǵaıyr jerdiń bir bólshegi shyǵys Túrkistan. Negizinde ol uly «Qaharly Altaı» edi! Adamzattyń altyn besigi sanalýynyń syry jeri men eli batyr...
Áttegen-aıy! Qaısybir naısap qoldardyń shekarany bólshektep qate syzǵanymen, yryqsyz quıyryǵyn úzip, uly denesinen aıyrylǵan kúıinde qansyrap jatyr. Shyǵysta qalǵan baýyrlardyń qaıǵysy men muńyn, týlaǵan ystyq qanyn Ertis arqyly sezinýge bolady. Shyǵysy men batysyna salt atty kisi alty aılyq jol júrýge týra keletin qaıran Altaı qaıyrylmas boldy.
Shyǵys Túrkistannyń kókjaly Ospan batyr qolbasshylyq etetin qazaq atty jasaýyldary 1940 jyly Shyń Shysaı áskerine qarsy Yshqyntydaǵy shaıqasta orystyń generaly Razborovty óltiredi. Generaldarynyń súıegin suraǵan orystarǵa Yrysqan: «Sender 1937 jyly Máskeýge aparyp óltirgen Álıhan Bókeıhannyń, Ahmet Baıtursynnyń basyn ákelip berińder. Sonda biz de generaldaryńnyń súıegin qaıtaramyz», - degen jaýap beredi. Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń Alash arystarynyń ómirine qanyq ekeni osydan-aq baıqaýǵa bolady. Tarıh paraqtaryna úńilseńiz, qazaqtardy bul jaqta Itshekkenge aıdasa, arǵy bette Tarym lagerine aparýy, han Keneniń taǵdyryn Zýqa, Ospan batyrlardyń qaıtalaýy, Alash arystarynyń taǵdyryn Altaıdyń atty jasaqtarynyń qaıtalaýy, Altaıdyń arǵy beti men bergi betindegi halyq jaýy men bandy ataýy taǵylyp atylyp ketkender qansha ma? Tańjaryq Joldy uly tas bosaǵadaǵy azapty qınaýdan dimkastanýy Qajyǵumar Shabdanulynyń ómir boıy túrme de otyrýy taǵysyn-taǵylar. Bular jáı sáıkestik emes, komýnıstik júıeniń salqyn saıasatynyń kesapaty.
1918 jyly Alash ıdeıasyn taratý úshin, Shyńjańǵa Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Salyq Amanjolov, Raıymjan Mársekovterdiń Sháýeshek jáne Úrimji qalalaryna baryp qaıtýy tegin emes. Báriniń kóksegen murat-maqsaty Shyǵys Túrkistan jerin azat etip, qazaq dalasyna qosý bolatyn.
Halqymyzdyń baǵzydan kele jatqan salt-dástúri, tanym-túsinigi tabıǵattanýdan bastaý alady. Nege deısiz be, kóshpendiler ómiriniń tutas tarıhy tabıǵatpen etene bite qaınasyp ketken. Sol úshin taýlardan asqaqtyqty, sýlardan móldirlikti, darhan daladan keńdikti úırendi. Búgingi araıly tań bizge ózdiginen kele salǵan joq. San myń bahadúrlerdiń taban et, mańdaı teriniń jemisimen keldi. Bul dalany qasterlep, kózimizdiń qarashyǵyndaı qorǵaý bárimizge ortaq amanat.
Bir jarym ǵasyrdyń kýási bolǵan, Alash orda ıdeıasynyń negizin qalap, ult muratyn ulyqtaǵan qazaqtyń jampoz oǵlany; Álıhan Nurmuhamedulynyń tutas ǵumyrnamasy men eńbekteri táýelsiz eldiń altyn arqaýy, baǵa jetpes jaquty bolatynyna eshkimniń talasy joq!
Ultymyzda «Ýyzyna jaryǵan»-degen sóz beker aıtylmasa kerek; Arǵy atasy Shyńǵysqannyń úlken uly Joshydan taraıtyn tóre tuqymy bolyp keletin Álıhannyń bor kemik, bos belbeý bolýynyń qaqysy joq edi. Búgin de, bárimiz eleńdep qańsyǵy men tańsyǵyna qushtar bop júrgen batystyń jylymyq múńkime saıasatyn Alashtyqtar erte sezdi, ári soǵan qareket jasady. Aýyp kelgen kirme taǵylardyń babalardyń qany, analardyń teri sińgen jýsandy dalasyn bastyrmaýǵa qareket jasap baqty. «Máńgilik el» bolyp qalýdyń qamyn ǵasyr buryn solar oılady. Ultynyń erteńine alańdap tilin, dilin, ǵurpyn joǵaltpaýdyń jolyn izdedi. Kóshpendi halyqtyń kókiregine sáýle bilim arqyly janatynyn, bolashaqtaǵy teke-tires ǵylym arqyly bolatynyn ańǵardy. Sóıte tura, arystar qazaq ádebıetin de qarlyǵashtaı qanatymen jan sala qorǵady. Abaıdy orys halqyna tanytý kerek ekenin Álıhan alǵash qolǵa aldy. Bul qadamǵa barýynyń syry ultymyzdyń qasterli sóz óneriniń hıkmetin mujyqtarǵa kórsetý edi...
Olar, ultyna adal perzent bolyp, satylmaǵandyqtary úshin atyldy. Biz jahandanyp bara jatqan zamannyń tunbasyna shym batyp qulap ketpeý úshin, ótken tarıhymyzdy esten shyǵarmaı ilgerleýge mindettimiz. Olardyń bizdiń kóshimizdiń jezbuıdasyn qolymyzǵa ustatqan qasıettiler.
Álıhannyń atasy Jáńgirdiń syrtqa shyǵaryp bala oqytýy, orman otyrǵyzyp, mal násilin sapalandyryp jaqsartýdy qolǵa alýy. Búgingi tehnıkasy men múmkindigi qolaıly, qatynasy oraıly zamanda jańǵyrta almasaq bizge syn. Shırek ǵasyr tolǵan táýelsizdigimizdi toılaǵan tusta, ult zıalylary men maqtanyshtaryna baǵa bermesek, teńizge laqtyrylǵan quıttaı tas qurly qaýqarymyz qalmas.
Álıhan Nurmuhameduly túrli saıası qyzmetterge jegile júrip, qazaq ultynyń genetıkalyq kodi men jadysy týraly tolǵandy. Ultynyń beıqam sátin paıdalanyp sanasyn jaýlap ketýge asyqqandardyń, jymysqy oıyn iske asyrýyna bóget bola aldy. Búgingi kúnniń qadirine jetý úshin, ótkenimizdi esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Rýhanı jańǵyrý úshin boıymyzdan Alash rýhy óshpesin!
Kógedaı SHÁMERHAN
