Qytaıdaǵy ónertapqysh qandasymyz Erkinbek Muhtarbekuly EKSPO-2017 kórmesine ózi jasaǵan qazaqı úlgidegi áýe sharmen Shanhaıdan Astanaǵa ushyp keletini týraly habarlaǵan edik.
Ol degenine jetip, Jibek jolyn kókteı ótip, Astanaǵa EXPO kórmesi úshin jasaǵan áýesharyn arnaıy ákeldi. Maýsymnyń 9-y kúni ashylý saltanaty ótken, úsh aıǵa jalǵasatyn ulttyq kórmege erekshe yqylas kórsetip kelgen qonaqpen Qamshynyń Astanadaǵy tilshisi arnaıy suhbattasty.
Qosh keldińiz Erkinbek myrza! Qazaqtyń bas kıimi úlgisinde siz jasaǵan áýe shardyń daqpyrty elge ózińizden bir jyl buryn jetken edi. Erekshe jobańyz týraly aıtsańyz?
Bas kıim tarıhta ejelden bar. Qazaq qýansa «bórigin aspanǵa atady». Bas kıimdi halqymyz aıaqasty qoımaıdy, tizeden joǵary ustaıdy. Bas kıimniń kıesi de bar dep jatady. Batyr men balýanǵa shapanmen qosa bas kıim kıdirip jatady. Bas kıim - birden-bir qurmetteletin kıim. Ushardyń aldynda bul bas kıimdi men ǵana kıip turdym, al qazaqtyń qasıetti bas kıimi aspanǵa ushqan sátte onyń astyndaǵy halyqtyń bári bas kıimdi kıdi deýge bolady. Bul yntymaq pen syılastyqtyń, qurmet pen tynyshtyqtyń nyshany. Elbasymyz da halyqaralyq arenada beıbitshilik pen tynyshtyqty nasıhattaıdy. Bizdiki de sol prezıdent bastaǵan saıasatqa, eldiń toıyna degen qurmetten týǵan joba.
Osy áýe sharyn jasaý barysynda qandaı qıyndyqtar kezdesti? Halyqaralyq kórmege tól týyndyńyzdy usynýyńyzdyń basty sebebi nede?
Elimizde úlken toı bolyp jatyr. Toı degende qý bas domalaıdy. Qazaqta bir úıde toı bolsa, sol úıge aǵaıyn-týys, baýyrdyń barlyǵy jınalady. EXPO Qazaqstannyń ǵana emes barsha qazaqtyń toıy ǵoı. Kelip árkim qolynan kelgenshe qyzmet jasaýǵa tıis. Arhıtektor retinde men de qandas baýyrlarymnyń toıyna syıymdy alyp keldim.
Al shardy jasaý barysynda kezdesken qıyndyqtarǵa kelsek, men bul shardy 11 jyl boıy armandadym. Eń áýeli Beıjińde oqyp júrgen kezde tús kórdim. Túsimde baqsha ústine áýe sharyna minip, ushyp júr ekenmin. Sodan oıdan-oı týyp, syzba nusqasyn jasap shyqtym. Artynan bir qaǵazben eshteme sheshilmesin bilip, zańdy túrde rásimdeı bastadym. Jasap shyǵarýǵa ruqsat aldym. Eń sońynda barlyǵy qarjyǵa kelip tireldi. Sonymen bul istiń aıaqtalmaıdy degen oımen basqa jumystarymdy atqaryp júre berdim. Halyqaralyq EKSPO kórmesiniń Astanada ótetinin estigen soń, qaıta qolǵa aldym. 1-2 jyl qolymnan kelgenshe qarajat jınadym. Artynsha jasap shyǵaratyn zaýyt izdedim. Baǵasy qoljetimdi zaýyt tapqan soń qolymda bar aqshany berip, daıyn bolýyn kúttim. Jarty aqshasy tólengen shardy alyp 5-10 kún synaqtan ótkizdik. Kópshilikke qarjyynyń jetpeı turǵanyn aıtyp, biraz jerdiń esigin qaqtym. Keıin tolyqtaı shyǵýyna ózimniń birge ósken dosym kómektesti. Basty maqsatym, mádenıetimizdi kórsetetin, ulttyq qundylyǵymyzdy tanytatyn qundy bir dúnıe jasap shyǵarý boldy. Kórmege kelgen shet el azamattary bizdiń eldiń mádenıetin aýyz toltyryp aıtyp júrýi úshin tyrystym.
Arhıtektormyn dedińiz, ózińizdi tanystyryp ótseńiz?
Men Shyńjańnyń Buratala oblysynda týǵanmyn. Ata-anam oqytýshy. Ákem dúnıeden erte ozǵan. Árbir qazaq balasy Otanǵa óz úlesin qosýǵa nıet etip jatsa, aldaǵy jylda Qazaqstan budan da bıik shyńdardy baǵyndyrady. Meni tanytatyn baskıimi beınelengen osy áýeshar. Tómen jaǵynda altyn attyń beınesi bar. Sebebi biz at ústinde ósken halyqpyz. Kez-kelgen zatty jasaý barysynda halqymyzdyń tarıhyn kórsetip otyrýymyz qajet.
Alda qandaı jobalar jasaý oıyńyzda bar?
Oıymda qonaq úı salý jospary bar. Ol qonaqúıdiń joǵarysynan qaraǵanda Qazaqstannyń týy kórinedi. Janyna barsańyz qonaq úı, al eki jaǵynan qyran qustyń qos qanaty kórinip, qonaǵyna qushaǵyn aıqara ashqan jeti juldyzdy qonaq úı. Ulttyq mádenıetimizdi ulyqtaıtyn qonaq úıge qaraǵanda qazaqtyń tarıhy kórinetindeı bolmaq. Qonaqúıdiń aldynda turatyn batyrlardyń kıimi, ishindegi ústel, ydystarǵa deıin qazaqtyń mádenıetinen habar berip turýy kerek.
Álemde kez-kelgen qalanyń aspannan qaraǵandaǵy túngi kórinisi órmekshiniń tory sıaqty. Men Astananyń túngi aspannan qaraǵandaǵy kórinisin kıiz úı formasynda bolsa dep armandaımyn. Meniń oıymsha qazirgi formasy tek shańyraqqa keledi. Oǵan 15 shaqyrym shamasynda keletindeı ýyq formasyn beretin joldar, kerege bop kórinetin turǵyn úıler, esik pishimin beretin úlken baý-baq salynsa deımin. Biz ejelden tabıǵatty súıgen, jer anany qadirlegen halyqpyz. Baý-baqtyń ishinde barlyq mádenıetimiz kórinse dep armandaımyn.
Al Almaty qalasynda Kóktóbede Altyn alma pishinindegi 10-15 qabatty bir jobam bar. Almatyǵa kelgen árbir qonaq Almatynyń sımvoly retinde tanıtyn úlken ǵımarattyń jobasy daıyn tur.
Odan basqa, qazaqtyń bas aqyny Abaı aýlynyń mańynan dombyra pishindi qurylys jumystaryn júrgizý oıymda bar. Tómennen joǵary qaraı kóterilgende Abaıdyń aýyly kórinetindeı, ishinde Abaıdyń kitaptarynan kitaphana, Abaı murajaıy barlyǵy bir jerge biriktirilgen ǵımarat salý oıymda bar.
Odan bólek, Shymkent, munaı qalalaryna sımvol bola alatyn ǵımarattar boı kórsetý kerek. Bastysy qarjy jaǵynan jaǵdaıy keletin baýyrlar kómektesse deımin.
Sóz sońynda ne aıtasyz?
Biz jas elmiz. Osy jaǵdaıǵa jete almaı otyrǵan qanshama ult bar. Elimizdi kórkeıtýge árbir qazaq balasy óz úlesin qossa bizdiń almaıtyn asýymyz joq. Shet elde júrgen barlyq dáriger, ǵalym, basqa da mamandyqty ıgergen qany qazaq baýyrlar úles qosatyn bolsa Qazaqstan kórkeıe beredi.
Suhbattasqan: Erlan Tóleýbaı
