Daǵystannyń Noǵaı aýdanynda jergilikti bılik ókilderi ózin-ózi basqarý men halyqtar teńdigi normalaryn ysyryp tastap jańa ultaralyq qaqtyǵys týdyrdy.
Qaqtyǵystyń qaq ortasynda Reseı Federasıasynyń eń sorlanǵan halyqtarynyń biri – noǵaılar qaldy. Kavkazdaǵy jańa shıelenis týraly obozrevatel.com caıtynda jarıalanǵan maqalany Qamshy aqparattyq agenttigi oqyrman nazaryna usynady.
2010 jylǵy reseılik málimetterge qaraǵanda, Reseıde 103 660 noǵaı turǵan. Keıbir sarapshylar bul sannyń birtalaı tómendetilgenin, shyn máninde olardyń sany 130 myńǵa baratynyn alǵa tartqan. Qalaı bolǵanda da, bul kezindegi Noǵaı ordasy atalatyn memleket qurǵan myqty halyqtyń bar qalǵany. Tilderi-túrik, dinderi- musylman-súnnet, hanafı mazhaby.
Reseı ımperıasy noǵaılardy jaýlaý kezinde olar sumdyq genosıdke ushyraǵan. Reseı quramynda bolǵanda birneshe ret etnıkalyq tazalaýdan ótip, zorlyqty túrde deportasıalanǵan. Nátıjesinde búgin Túrkıada 3 mıllıonǵa jýyq noǵaılar turyp jatyr. Al Reseıde turyp jatqan júz myń noǵaılyqtyń biraz bóligi búginde túriktermen asımılásıaǵa túsýde.
RF-da noǵaılardyń múldem ákimshilik bilimi joq. Olar Daǵystan, Sheshenstan, Stavropolsk mańy, Astrahan oblysy terıtorıalarynda shashylyp turaqtaǵan. Bul aýdandarda olar úshin jumys ta tabylmaıdy. Sondyqtan kópshilik noǵaılar Soltústikte turaqtaǵan, munaı óndirisinde jumys isteıdi. RF-da noǵaılardyń ulttyq mura máselesi qıyn jaǵdaıdy bastan ótkerýde. Mektep baǵdarlamasyna tipti, noǵaı tili mindetti etilmegen.
Qazirgi ornap jatqan qaqtyǵystyń bastalýy sonaý keńes jyldarynda júzege asqan. Sol kezeńde Daǵystannyń aýdandarynda kýtan (qosharlar) atalatyn taýly aımaqtarda shalǵaıdaǵy mal sharýashylyǵymen aınalysatyndar paıda boldy. Qazir osy kýtandar Noǵaı aýdandaryn avarlar, darǵyndar turatyn eldi mekenge aınaldyrmaqshy. Sonymen qatar bul eldi mekender taýly avarlar men darǵyndar aýdandaryna baǵynýy tıis.
Noǵaılyqtar muny ózderin turǵylyqty jerden yǵystyryp shyǵarý dep eseptep otyr. Daǵystanyń Kızlár men Tarýmov aýdandarynda da osyndaı jaǵdaı oryn alǵan bolatyn.
Mamyr aıynda memleket basshylyǵy otyrysynda kóterilgen jer reformasy máselesine baılanysty hattama jarıalanǵan. Ol hattama negizinde Noǵaı jerine daǵystandyqtardyń kólemdi bóligi kóshirilýi tıis. Sol arqyly taýly kýtandarǵa jaldamaly jerde qonystanýǵa múmkindik ashylady.
2017 jyldyń 11 mamyrynda Mahachkala qalasynda Daǵystan Respýblıkasynyń memlekettik tóraǵasynyń orynbasary B.Z Omarova jetekshiligimen jer reformasyna baılanysty keńes ótken bolatyn. Keńes nátıjesinde, mınıstrlikter men tıisti uıymdar hattamalyq mindettemeler aldy. Negizinen eldi mekenderde zańdy rásimdeý men terıtorıalar tizimin anyqtaý mindettelgen bolatyn. Alaıda hattamada kórsetilgen terıtorıalar qumyqtar, noǵaılar men orystardyń dástúrli turǵylyqty jerleri. Olar Kızlár, Tarýmov, Noǵaı aýdanyna jatady. Dál osy aldyn-ala qarastyrylmaǵan, durys anyqtalmaǵan Daǵystan basshylyǵynyń mindettemesi halyq arasynda yza týdyryp, túrik, slavándardyń narazylyǵyna ákep soqty.
11 mamyr kúni jarıalanǵan hattamanyń sýreti jelige taralǵan soń Daǵystan Respýblıkasy Noǵaı aýdanynda ákimshiliktiń aldynda stıhıalyq jıyn bolyp ótken. Jınalǵan halyq hattamaǵa baılanysty óziniń narazylyqtaryn bildirgen.
Belsendilerdiń pikirinshe, respýblıka basshylyǵynyń pozısıasy noǵaı, qumyq, orys halyqtaryn óz ulttyq aýdandarynda az kólemde turýǵa májbúrlep otyr. Jıynda Tereklı-Mekteb aýylynyń terıtorıasynda tez arada noǵaılardyń Sezi 14 maýsym 2017 jyly uıymdastyrylýy tıis dep sheshildi. Bul sharany júzege asyratyn arnaıy komıtet uıymdastyryldy. Atalǵan Sıeze 6000 adam qatysady dep josparlandy.
Áleýmettik jelilerde, messendjerlerde toptar, topshalar men qaýymdastyqtar qurylyp Sıeziń ótýi týraly máseleler talqylanyp jatyr. Astrahan, Sheshenstan, Qyrym Respýblıkasy men Karachevo-CHerkesıanyń qoǵam qaıratkerleri men belsendiler, tipti qarapaıym adamdar Daǵystandyq noǵaılyqtardy qoldaıtyndyqtaryn bildirgen.
Belsendiler jerdi ózge halyqtarǵa berý prosesin toqtatýdy talap etýde. Taýdan jazyqtyqqa stıhıalyq mıgrasıa prosesin toqtatyp, shalǵaıdaǵy mal sharýashylyǵy aýmaqtarynda pasporttyq rejimdi qadaǵalaýdy baqylaýdy kúsheıtýdi talap etti.
Osyndaı oryn alǵan jaǵdaılarǵa baılanysty 14 maýsym kúnge Jalpyreseılik noǵaı sıezi josparlanǵan. Bul sezge Reseıdiń túkpir-túkpirinen jáne syrttan noǵaılar jıylýy kerek.
«Bul qadamdar bizdiń jermizdi jaýlap almaqshy bolyp otyrǵandarǵa qarsylyq retinde jasalmaqshy. Oryn alyp jatqan arandatýshylqy áreketterdi toqtatý kerek. Bılik qolynan barlyǵy keledi dep oılaı ma? Tipti de olaı emes jáne noǵaılar osyny dáleldeıdi. Bul qadamdar jeńiske aparady, sebebi sheginerge jol joq. Jerden basqa túgimiz qalǵan joq, ony da bizden alyp almaqshy. Eger jer máselesi men onyń basshylary jónindegi problema durys sheshilmese halyq ózi barlyǵyn anyqtaıtyn bolady»-deıdi noǵaı belsendileri.
Aýdarǵan: Nazerke MUSA
