Elimiz egemendigin alǵannan bastap birigý úshin uly kósh bastaldy. Bul Elbasynyń erligi, júregi «qazaǵym» degen batyl sheshimi. Jıyrma alty jylda qazaq sany 70% bolyp, mektepterdiń basym bóligi qazaq tiline kóship, aýyldarda shoshqa janýary joǵalyp, salt-dástúrimiz, tilimiz, dilimiz, dinimiz qalyptasyp, araqsyz toı jasalýda. Bul óndiris órkenimen birge jetken iri tabys, mol jetistik.
«Munan jaman kúnimde de toıǵa barǵam» degendeı, osydan 70-80 jyl buryn ata-babamyz basqa ulttardy da qushaq jaıa qarsy alyp, jatsynbaǵany álemge aıan. Al óz qandasyńdy qabyl alǵanda nege jıirkene qarap, bógde oı, bóten sanaısyń, qazaǵym? Ógeısitpeı, jyly shyraı, ystyq qushaq yqylasyńmen qabyl al!
Oralmandardy qashqynǵa teńeý aýyz ózińdiki bolǵan soń sharyqtap, aqyl-oıyń kemis bolaıyn degenniń belgisi, ózińniń ultyńdy joǵaltý. «Júzge bólinseń júziń kúıedi» degendeı, qazaǵyńdy bólseń deneń kúıip, jer júzinen qurısyń, qazaǵym.
«Bir qoı egiz týsa bir shóptiń basy aıyr ósedi» demeı me, Alla da beretinin beredi. Tek saǵan ǵana emes, jaratqan qulyna beretin nesibesi bólek. Ol jetedi, talaspa, taryqpa, qyzǵanba, bólekteme. Qyzǵanǵanyń qyzyl ıtke jem bolar. Oralmandy bóten aýyldyń sıyryndaı bólme. Basqa ulttyń oqyǵan ǵalymdaryn ákelseń de, óz qazaǵyńa jetpeıdi. Qazaq qazaqqa jany ashymasa, ózge ulttyń jany ashymas. Mazaqqa aınaldyrar. Jergilikti keıbir qazaq oralmannan orysty jaqsy kóredi desem artyq aıtqanym bolmas. Tarıhtyń osy sátin paıdalanyp, qazaqty toptastyrý búginde aýadaı qajet. Toptasý búgingi kúnge bolmasa da, bolashaq urpaqtarymyz úshin paıdaly. Qazaqylanbasaq bolashaǵymyz bulyńǵyr. Jer betinen qazaq halqy joıylýy yqtımal. Oılan, qazaǵym, oılan!
Oralmandy ata-mekenge ákelý joldaryn jeńildetip, ońtaılandyryp, úı-múlik, malymen ákelý tıimdi jolyn qarastyrý qajet. Úı salatyn jurt (10m2) pen jaıylym jaǵyn da muqıat oılastyrý qajet. Baspana bolsa, basqasyn ózderi retteıdi.
Á. Kedenniń kedergisi
Qazaq dáneker retinde dán túıinshegin úzbegen halyq. Aralarynda dorba da, jorǵa da júrip kelgen. Bir atym nasybaıdan da kóńili qalary da belgili. Bul ata-babadan jalǵasqan salt-dástúrimiz. «Barmasań alystaısyń, bermeseń alyspaısyń» deýi de osyǵan baılanysty.
Biz bala-shaǵamyzdy ertip, 9 adam bolyp ata-mekenge kelgeli 26 jyl boldy. Búgingi tańda 44 adam bolyp ósip, nemere-shóbereli boldyq. Mońǵolıaǵa baryp kelgende «ATA-APAM nemese BABAM-ÁJEM maǵan ne ákeldi eken» - dep aldyńnan jamyraı shyǵyp amandasady. Solardyń nıet, úmitine azdy-kópti zat, múlik ákelý taqaýyrlanady. Sonda bir túrli zattan 10-20 dana alý qajet bolady. Al, Tashanta kenti bir túrli 2 dana taýar bolsa, bireýin tárkilep alady. Al, Tashantadan basqa keden keńshilikte ótkizedi. Aqyrzaman Tashantada ǵana, «shash al dese bas alatyn» degen osy ma? Buryndary mal etin asyrmaıtyn edi, endi qurt pen sary maıdy da asyrmaıtyn boldy. Jýyrda 2kg qurt alǵany úshin 500 rúblge aıyptasa, jol azyǵyna alǵan qýyrdaq úshin aıyppul arǵalaǵanyna tańym bar. Bul ne degen sumdyq?! Qaınap pisken, daıarlanǵan aq taǵamda ne kinárat bar?!
Qurqol baryp qaıtý saltymyzda joq.
Osylaısha Tashanta kenti taryqtyrdy, tekserip jalyqtyrdy. Óz dúnıe-múlkiń ózińe buıyrmady. «Mádenıetti tonaý» tásilimen tonap alady. Aıyppul salyp, birneshe saǵat jolyńnan qaldyryp, ózegińdi taldyrady. Birge júrgenderge zábiriń tıedi. Azap arqalaısyń. Endi qaıteıik, aǵaıyn?
Mońǵolıa qazaqtarynyń momyn, orys tilin bilmeıtinin paıdalanyp, ońaı oljaǵa batyp, tegin paıda taýyp, aıyppul arqalatyp, qaltalaryn qampıtyp, orys oıyna kelgenin istep tur ma degen oıǵa da kelesiń.
«Meniń elimniń dúnıe-múlki» dep Mońǵolıa eliniń kedeni kedergi keltirse bir sári. Orystyń shataǵy ne?!
Qazaqstan men Reseı arasynda erkin qatynas jasalǵany qaıda? Osy tekseris zańdy ma? Menińshe, qaýipti qarý-jaraq, esirtki nemese sezikti (kúmándi) adamnan saqtaný mindetti emes pe? Reseı elimen talaı jylǵy kórshilik, máńgilik dostyq qatynaspen álemge bedeldi Elbasymen baılanysty bıliktegilerden shekara tintýine bir shara qoldanyp bere me, nemese Shyǵys Qazaqstan arqyly Mońǵolıa men Qazaqstan arasyna tikeleı jol ashyp, Tashanta talaýynan qutqara ma eken dep ótinemin.
Ókeı Úrimhanuly
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany,
Aqseńgir aýyly
