Syn degenimiz – kemeldikke jetýdiń biregeı joly. Kezinde orystyń Pýshkın, Lermontovtary barda Belınskıı «Bizde ádebıet joq» degen bolatyn. Ádebıet barda – syn bar. Synnyń aıtylyp jatqany, bul ádebı úrdistiń ilgerileýshiligin baıqatady. Smaǵul Sádýaqasuly teginnen-tegin «Qazaq ádebıetin synaý kerek. Synaıtyn ýaqyt jetti. Qazaq ádebıeti aqsasa, synnyń kóptiginen emes, durys synnyń joqtyǵynan aqsap otyr... Qazaq ádebıetine tolyq syn kerek. Synaǵannan ádebıet aqsamaıdy, qaıta synnyń joqtyǵynan ádebıetti tot basady» dep aıtyp pa edi? Demek, syn eken dep bet jyrtysyp, aıdaladan oraǵytyp kelip, qaıdaǵyny kóký nemese jata ketip qoshemettep, maqtaý emes. Syn dep kórkem týyndyǵa shynaıy ádebı-tanymdyq taldaý jasaı otyryp, baǵa berýdi aıtamyz. Ádebıet – synmen kórkeıedi. Túptep kelgende ádebıetke de kútim qajet emes pe?
Syn ne úshin kerek? Synshynyń maqsaty qandaı? Syndy kimder, qalaı qabyldap júr? Áńgimeniń álhamyn osydan bastasaq, birneshe máseleniń shegi men sheti kóringeli tur.
Jalpy, syn degenimiz ne? Syn – naǵyz tvorchestvo. «Syn kúdikke jaqyn» dep jazady V.G.Belınskıı. Synda artyq-kem pikirler aıtylýy múmkin. Múmkin ǵana emes asa qajet dep aıtýǵa bolady. Ádebı synda ersili-qarsyly, qaıshylyqty oılardyń aıtylýy zańdy qubylys.Synı-estetıkalyq talǵam joq jerde, kórkem óner de bolmaıdy. Kórkem ónerdi jasaýshy sýretshi, jazýshy, aqyn, meıli ánshi bolsyn, olardyń talǵamyn qalyptastyratyn syn dep bilemin. Osy oraıda J.Somjúrektiń «Ádebıet syny qaı eldiń ádebıeti ekenine qaramaı shyǵarmalardyń synyn syndaıdy, minin mindeıdi, baǵalaıdy, asyly men jasyǵyn aıyrady, mańyzy men mánin anyqtaıdy oqyrmandardyń ádebı talǵamyn tárbıeleıdi, avtordyń jetistikteri men kemshilikterin kórsetip, jalpy ádebı prosesti jiti baqylap otyrady» degen pikiri eske túsip otyr.
Rasynda syn degenim osy eken dep betten alyp, tóske órlep, joqty bar dep kórsetken synı dúnıeler de bolmady emes, boldy. Ony qaıta qaýzap, kókip otyrýdyń qajeti joq shyǵar. Bastysy sol bir olqylyqtardy eskere júrse bolǵany, bolashaq synshylar.
Búgingi kúni syndy qabyldaý ádebi tómendegendeı kórinedi. Jaqsyly-jamandy jazylǵan synnyń izin sýytpastan qarsy maqala jaryqqa shyǵady. Arada daý týyndaıdy. Keıde artyq ketip, jeke basyn qaralap jatatyn maqalalardy kórgende kishi býynnan uıalasyń. «Aldyńǵy arba qaıda bastasa, sońǵy arba sonda» júrmeýshi me edi? Arbamyz soqpaqqa kelip tirelmese bolǵany!
Qazaq ádebıeti synynyń tarıhyna kóz tastar bolsaq, «Qazaqtyń bas aqyny» dep hákim Abaıdy kúlli jurtqa tanytqan Ahmet Baıtursynuly, «Dybyspen sýret jasaýda, sózdiń syrtqy túrin ádemileýde Maǵjanǵa jetken qazaq aqyny joq» dep baǵa bergen Júsipbek Aımaýytovtar sekildi qalamymen qalamgerdi tanytqan synshylarymyzdyń qazirgi kúıi qalaı? Synshy Amanhan Álimuly: «Shynymdy aıtsam, búginderi synshylar belgili bir qalamgerdi ádebıetke alyp keldi degendi oqyǵan da, estigen de joqpyn» - degen bolatyn. Synshynyń pikirine kelise ketpesek te, alyp-qosarymyz joq. Túptep kelgende qazaq ádebı syny óziniń ýaqytyna, óziniń ýaqytyndaǵy ádebıetke jaýap berýi tıis emes pe?
Sózdi synaý úshin kásibı taldaı bilý kerek. Ádebı, kásibı taldaý joq jerde syn bolýy múmkin emes. Búginde jastar nege synǵa kóp jolamaıdy? Ásili, ádebı synǵa kelýge qorqaqtasa kerek. Bir jaǵy ádebı biliminiń jetkiliksizdigi bolar, onymen qosa aldyńǵy aǵa býynnyń ókpe-nazy, qatal synyna ushyraýdan qorqady. Aıaǵy daý-janjal, urys-keriske ulasyp ketýinen seskenetin sekildi. Menińshe, qazir eshkim basynan sóz asyrǵysy kelmeıtindeı. Árkimdiki ózinshe durys. Qara sózden tas qashaǵan qazaqtan sóz qalyp pa, sirá!
Bastysy syndy ádeppen aıtyp, aqylmen qabyldaı alsa bolǵany!
Aqerke Maratqyzy
