Kezinde taǵdyr taýqymetimen shetel asqan qazaq qandastarymyz ultymyzdyń uly táýelsizdiginiń arqasynda atamekenge at basyn buryp, tuǵyrly týǵan jerge oralyp jatyr. Elge oralǵan qandastarymyz qur alaqan kelip jatqan joq. Olar ózderimen birge qanshama qundy jádigerler men asyl qazynalar ala keldi. Men solardyń biri dep Muqash Tańǵytulyn aıtar edim. Muqash atamekenine ózi týǵan Altyn Altaı, Tarbaǵataı, İle óńirleriniń asa qundy kúı qazynasyn ala keldi.
Eýropanyń dańǵaza mýzykasy jaqyndy jaılap, óz ýytyn keń jaıyp, urpaq sanasyn ýlap, daǵdyly, dástúrli halyqtyq ónerimizdiń dańǵyl jolynan azdyrýǵa shaq qaldyryp túrǵan búgingi kúnde ulttyq qundlyǵymyzdy saqtap, kúıshilik ónerdiń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp, atadan qalǵan qasıetti kúı óneriniń qaımaǵyn qalyńdatýǵa ter tógip júrgen azamattar saýsaqpen sanarlyq. Solardyń biri - kúıshi Muqash Tańǵytuly. Oǵan dálel, qoldaryńyzdaǵy kúıshiniń ózi shyǵarǵan kúıleriniń toptamasy osy «Jaısań» atty kúı kitaby. Bul kitapqa kúıshiniń ózi shyǵarǵan kúıleri men ánderi engizilgen.
Sózdi basynan bastar bolsam, men Muqash jaıly eń alǵash Qytaı radıosy jáne Germanıadan tarqatylatyn «Azattyq» radıosynan estip, shertken kúılerin tyńdaýshy edim. Bul kúnde kózben kórip, kózaıym boldym. Altyn Altaı, Tarbaǵataı, İle óńirleriniń dáni men dámi bólek, tulǵaly, tuǵyrly kúıleriniń tunyǵyn laılamaı, tumadan shyqqan qalpymen qapysyz tartatyn Muqash ekenine óz basym senimdimin.
Elimiz táýelsizdik alǵan soń 20 ǵasyrdyń 90 jyldarynan beri qaraı sheteldegi qandastarymyzdan biraz kúıshiler elimizge keldi. Olar ulttyǵymyzdy tanytatyn kúıler de ala keldi. Kóbin tyndadym, bireýi úzip shertti, bireýi buzyp shertti. Al Muqash marjandaı tizip shertti. Meniń rıza bolatynym, Muqash sol qońyr kúılerdi júregimen, óziniń qońyrqaı minezimen qońyrlata tartady. Mine, bul kúı men kúıshi mineziniń úılesim tabýy. Muqash alyp kelgen shertpe kúıler ǵasyrlyq shejireden syr shertedi. Ol kúılerde sol dáýirdiń tutas bitim-bolmysy beınelengen atamekennen alysta júrgen aǵaıynnyń elge, jerge degen saǵynyshy órnektelgen. Osyndaı kúılerdi qalpymen narqyn saqtap, elge jetkizgen Muqash Tańǵytulyna aıtar alǵysymyz az emes.
Muqash kúı zertteýshi, sheber oryndaýshy bola júrip, óz janynan kóptegen kúıler men ánder shyǵarǵan kompozıtor. Muqash shyǵarǵan kúıler men ánder sol ózi týyp-ósken ortanyń qońyr sarynynan alystap ketpeıdi. Desek te Muqash kúıleriniń ózine tán bólekshe ıirimderi men qurylymdary, qaǵystary basqadan daralap turady. Oǵan dálel, kúıshiniń «Muqashtyń shalqymasy», «Jaısań», «El-tutqa» kúıleri. Muqash óz kúılerin dalanyń darqandyǵyn, tulpardyń tarpańdyǵyn, qazaqtyń eldigin, batyrlarynyń erligin, qazaq dalasynyń keńdigin arqaý etsem dep talpynady. Mine, bul naǵyz izdenis talpynys. Talpynǵan jeter muratqa deıdi halyq. Muqash úshin talpynyp taýǵa, qúlshynyp qúzǵa shyǵar óner saparynyń joly áli alys. Alys jolda armannyń arǵymaǵyn aryqtatpaý kúıshige syn.
Meniń paıymdaýymsha, Muqash jat topyraqta jasaǵan ótken ǵasyrdaǵy kúıshilerdiń kúılerin halyqqa nasıhattaýmen qatar óziniń shyǵarmashylyq jolyn teń ustanyp keledi. Óner saparyndaǵy osy eki sara jol - tulpardyń qos tizgini sıaqty. Bireýi sál bosasa, túlpar júrisinen jańylady. Mine, bul óner jolynda júrgen óner adamynyń adymdy ańdap basatyn tustary. Bul meniń óner adamy retinde bir Muqashqa ǵana emes, ónerde sońymyzdan ilesip kele jatqan barlyq baýyr-qaryndastarǵa aıtar aǵalyq aqylym.
Elge kelgeli az jyldar bolǵanyna qaramastan Muqash óner adamdarymen aralasa, syılasa bildi. Óziniń kúıshilik ónerin Qazaqstan halqyna keńinen nasıhattaı aldy. Ol bul kúnde tanymal kúıshige aınaldy. Kúıshilik ataǵy Jetisýǵa, Arqaǵa, Atyraý men Mańǵystaýǵa, Esil, Tobyl, Narynǵa deıin jetti. Kúıleri baǵdarlamaly oqytý quraldaryna endi. Shákirtteri kóbeıdi. Aldy Muqash kúılerin oryndap, Respýblıkalyq konkýrstarda júldeli boldy. Men muny birinshiden kúıshiniń daryndylyǵy desem, ekinshiden, eńbekqorlyǵy der edim. Muqash Qazaqstandaǵy tanymal kúıshilermen birge birneshe ret Respýblıkalyq festıvaldarǵa qatynasyp, kúı tartyp, halyqtyń úlken ańysyn qozǵady. Muqashty tek halqy ǵana qoldap qoımaı últjandy, óz últynyń ónerin súıetin, eldiń úlken basshy adamdary da oǵan kóp qoldaý kórsetti.
QR Parlament Májilisiniń depýtattary Ýálıhan Qalıjan, Bekbolat Tileýhan, Aldan Smaıyl, J.Súıleımen qatarly halyq qalaýlylary qol qoıyp, Astana Prezıdent mádenıet ortalyǵynda Muqashtyń kúı keshin ótkizýdi QR Mádenıet jáne aqparat mınıstri Múhtar Qul-Muhammed myrzaǵa ótinish joldady. Mınıstrdiń bekimimen 2009 jyldyń 19-shy mamyrynda Astanada Prezıdent Mádenıet ortalyǵynda Muqashtyń «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen shertpe kúıler» atty kúı keshi ótti. Keshke Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev alǵys hat jazyp, kúıshige úlken qoldaý kórsetti. 2009-shy jyly 9-shy qyrkúıek kúni Almaty oblystyq Mádenıet basqarmasy men Almaty oblysy boıynsha Kóshi-qon departamenti birlesip, Almaty oblysy, Taldyqorǵan qalasy İlıas Jansúgirov atyndaǵy mádenıet saraıynda Muqashtyń «Shyǵystyń shyńyraý kúıleri» atty kúı keshin ótkizip berdi. Keshti Almaty oblystyq Mádenıet basqarmasynyń bastyǵy Eleýsiz Janpeıisov myrza basqardy.
Almaty oblysynyń ákimi, últtyq ónerimizdiń janashyry Serik Úmbetov myrza arnaıy qarjy bólip «Jaısań» atty Muqashtyń osy kúı kitabynyń baspadan shyǵýyna demeýshilik etip otyr.
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi jáne Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy birlesip arnaıy qarjy bólip, 2009-shy jyly jeltoqsan aıynda «Qytaıdaǵy qazaqtardyń shertpe kúıleri» atty Muqashtyń kuıtabaǵyn shyǵardy. Kúıtabaqtyń alǵysózin Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóralqa tóraǵasynyń birinshi orynbasary qurmetti Talǵat Mamashev myrza jazdy. Bul kúıtabaq 2010 jyly ashylatyn Dúnıejúzi qazaqtarynyń 4-shi quryltaıy qarsańynda arnaıy shyǵarylyp, qúryltaıǵa kelgen barlyq mártebeli meımandarǵa sálemdeme retinde úsynylatyn boldy.
2009-shy jyly 25-shi jeltoqsanda Astana qalasynda qazaqtyń birtýar aqyn qyzy Farıza Ońǵarsynovanyń 70 jasqa tolǵan mereıtoıy ótti. Osy mereıtoıǵa Muqash Tańǵytuly Almatydan arnaıy shaqyrylyp, sol mereıtoıda mártebeli meımandar aldynda kúı tartty. Bul kúıshiniń qazaqtyń aqyn qyzyna degen úlken qurmeti edi.
Kúıshiniń kúılerin otandyq telearnalar men «Qazaq radıosy», «Shalqar radıosy» qatarly oryndar úzbeı nasıhattap keledi. Sondaı-aq «El» prodússerlik ortalyǵynyń basshysy Ǵalym Doskenov myrzanyń qoldaýymen Muqashtyń kúıleri «Máńgilik saryn», «Qazaqtyń myń kúıi» qatarly Respýblıkalyq kúı toptamalaryna endi.
Men joǵaryda kórsetilgen qoldaýlardy tek Muqashqa jasalǵan ıgilik dep qaramaımyn. Muny qazaqtyń qasıetti kúıshilik ónerine jasalǵan úlken qoldaý, demeý, qúrmet dep bilemin. Sondyqtan men de óner adamy retinde elbasymyzben ónerdi qoldap qýattaǵan, joǵaryna attary atalǵan barlyq memleket qaıratkerlerine shyn kóńilimnen shyqqan alǵysymdy aıtqym keledi.
Muqash Tańǵytulynyń «Jaısań» atty osy kúı kitaby qazaqtyń kúı darıasyna qosylǵan móldir bulaq bolyp, urpaq ıgiligine jarasyn.
Shámil Ábiltaev,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi-kompozıtor, tolǵaýshy
