Abaıdyń «Boldy da partıa, el ishi búlindi» degeni – jikshildik týraly sóz. «Alash» partıasy, kerisinshe, ultty bir maqsat, bir múddeniń túbine biriktirgen partıa. İİ Nıkolaı taqtan bas tartqan soń, knáz Lvov, keıinnen Kerenskıı basqarǵan Ýaqytsha úkimet Reseıdiń memlekettik qurylymyn jańa sıpatqa ózgertýdi oılady. Reseıdiń qandaı bolýy kerektigin halyq sheshsin dedi. «Halyq» degenińiz shartty uǵym, sondyqtan halyq saılaǵan ókilder Reseıdiń Quryltaı Májilisin ótkizip, sol jerde bir sheshimge kelýi kerek-ti. «Qazaq» gazetiniń «Qudaıdan sońǵy úmit Quryltaı jınalysynda» dep jazatyny sol.
Quryltaı ótkizý ıdeıasy – Ýaqytsha úkimetke tıesili emes. Ol Patshalyq rejim irip-shirı bastaǵanda, sol kezde demokratıashyl sanalatyn kúshterdiń aýzynda júrgen pikir edi. Biraq, sol Qudaıdan sońǵy úmittiń kúni kesheýildeı berdi, kesheýildeı berdi. «Memlekettik qurylymnyń formasy qandaı bolýy?» degen saýalǵa sol kezde eki-aq jaýap bar edi. Reseı – ýnıtarly bolýy kerek, Reseı – federasıa bolýy kerek. Ózderin demokrat, ozyq oıly sanaıtyn kúshterdiń ózi federasıany aýyzǵa alǵandardy «seperatıst» dep aıyptap jatty. Máselen, Álıhan múshe bolǵan, Reseıdi quqyqtyq memleketke aınaldyrýdy kózdep kelgen Konstıtýsıalyq demokratıalyq (Kadet) partıasynyń ózi saıası-quqyq salasynyń bilgiri Kokoshkındi alǵa salyp, Reseıdiń federatıvti bolýyna qarsy shyqty. Olardyń sol ýaqytqa deıin jasyryp kelgen kartasy ashylǵanda, Álıhan bul partıadan bas tartty.
1917 jyly 21 shildede (qazirgi kúntizbemen 3 tamyz) Orynborda jalpyqazaqtyń İ sezi bastaldy. Sıeze «Alash» partıasyn quryp, Búkilreseılik Quryltaı májilisine qazaq azamattary osy partıanyń atynan ǵana saılaýǵa túsýge sheshim shyqty. Ol kezde alty oblysta (Oral, Torǵaı, Aqmola, Semeı, Jetisý, Syrdarıa) qonystanǵan qazaqqa Quryltaı jınalysynan 43 oryn tıýi múmkin edi. 43 delegat qazaqtyń múddesin qorǵap, Reseıdiń federatıvti qurylymyn jaqtap, qazaq avtonomıasyn alýǵa kúsh salýy tıis bolatyn.
Ýaqyttyń tyǵyzdyǵyna baılanysty partıa baǵdarlamasynyń jobasy ǵana jarıalanyp úlgerdi. Soǵan qaramastan, partıanyń maqsat-muratyn «Qazaq» jáne «Saryarqa» sıaqty gazetter jan-jaqty túsindirdi. Partıanyń oblystyq jáne ýezik bólimderi quryldy. El ishinde úgit-nasıhat júrdi. Mysaly, «Saryarqa» gazetiniń jazýynsha, Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev sıaqty ultshyl qazaq jastary el ishinde partıanyń úgitshisi bolǵan. Biraq, alty oblystyń bárinde birdeı saılaý ótip úlgermedi. Saılaýy aıaqtalǵan oblystardyń túgelinde derlik «Alash» partıasy eń kóp daýys jınady.
«Alash» partıasynyń jeńisi – jalpyqazaqtyń osy baǵytty qoldaıtynyn bildirgenimen, Reseıdiń Quryltaı Májilisi kútken ýaqytta ótpedi. Bılikke bólshevıkter kelip, 1918 jyldyń 5 qańtarynda bastalǵan Májilis Lenınniń tikeleı tapsyrmasymen taratyldy. Óıtkeni, Májiliske saılanǵan 707 depýtattyń 410-y eser partıasyna tıesili edi. Bólshevıkter 175 qana daýys alǵan, bılikke qandy jolmen kelgen olarǵa bundaı májilistiń túkke keregi joq bolatyn.
Quryltaı Jınalysy taratylǵan soń, «Alash» partıasynyń isin jalǵastyrýdyń da máni qalmaǵan. Bul kezde qazaqtyń múddesin qorǵaý úshin saıası sahnaǵa Alashorda úkimeti shyqqan edi.
Alashtanýshy Bolat Múrsálim
