Demokratıalyq kúshterdiń "Qazaqstan-2050" jalpyulttyq koalısıasynyń otyrysynda QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq komısıanyń Jumys tobynyń jetekshisi Erden Qajybek Latyn negizdi qazaq jazýynyń reformasy - rýhanı jańǵyrýymyzdyń sheshýshi faktory, tereń mánge ıe bastama ekenin aıtty dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi.
- Memlekettik tildi jańa álipbıge kóshirý jónindegi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq komısıanyń Jumys tobynyń jetekshisi ári kásibı lıngvıs retinde aıtarym – táýelsiz Qazaqstan tarıhyn eki mańyzdy kezeńge bólýge bolady.
Birinshi kezeń – 2017 jyldyń 12 sáýirine deıingi tarıh. Ekinshisi – odan keıingi ýaqyt.
Óıtkeni 2017 jyldyń 12 sáýirinen bastap elimiz dúnıe júzindegi eń ozyq, damyǵan, órkenıetti memleketterdiń ustanymy boıynsha ómir súre bastady.
Endi ulttyq saıasatymyzdyń basty maqsaty, memleketimizdiń qoǵam aldyna qoıǵan negizgi talaby – rýhanı tazarý, rýhanı jańǵyrý, rýhanı kemeldený.
Munyń ózi elimizdiń joǵary bıik deńgeıge kóterilgeniniń – Elbasy syndarly saıasatynyń jemisi ekeni daýsyz.
Munyń ózi «malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» degen ulttyq rýhanı qundylyqtarymyzǵa túbegeıli betburys bastalǵanynyń sátti qısyny.
Elbasy: «Aldymen ekonomıka, sodan soń saıasat» – degen ustanymyn tıanaqtap, endi halqymyzdy «tamyrymyzda búlkildep jatqan izgi qasıetterimizdi qaıta túletýimiz kerek» dep, jańa belesterge jeteledi.
Olar, atap aıtsaq, zaman talabyna saı – básekege qabilettilik, pragmatızm, ulttyq biregeılik, bilim saltanaty, evolúsıalyq damý jáne sana ashyqtyǵy.
Osylardyń dińgegi, irgetasy, mazmuny ári formasy – til ekeni beseneden belgili.
Olaı bolsa, latynnegizdi qazaq jazýynyń reformasy – rýhanı jańǵyrýymyzdyń belortasy, sheshýshi faktory, tereń mánge ıe bastama.
Bul tek qana tildiń reformasy emes – dil reformasy, janymyzdyń jańǵyrýy, mańyzdy strategıalyq baǵdarlama.
«Qazaqstannyń bolashaǵy – qazaq tilinde» degen ulaǵatty paıymnyń ulystyq, etnostyq sheńberinen shyǵyp – ulttyq, memlekettik, azamattyq mártebege ıe bolýynyń aıqyn aıǵaǵy bul.
Bul – bolashaǵymyzdyń tizginin óz qolymyzǵa alýdyń, Prezıdent sózimen aıtsaq, «bolashaqqa baǵdar», «rýhanı jańǵyrýdyń» ózegi, Qazaqstannyń 30 damyǵan eldiń qatarynda sap túzeýiniń jarqyn kepili.
Ult kóshbasshysy – Elbasy tapsyrmasyna sáıkes bul keleli másele qalyń jurtshylyqtyń belsene qatysýymen iske asyrylýda. Eldiń túkpir-túkpirinen, shetelden, aýyldan da, qaladan da, halyq qalaýlylary men memlekettik qyzmetkerler, ǵalymdar men zeınetkerler, jastar men syrttaǵy otandastarymyz – bári de óz úlesterin qosýǵa tyrysýda, bári de batalaryn berip, tileýin tileýde.
«Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» deıdi halqymyz.
Biz ǵylymı ortada, zıaly qaýym ókilderi arasynda kóptegen basqosýlar uıymdastyrdyq.
Ulttyq komısıanyń jumys tobynyń bastamasymen 20-dan astam ǵylymı-uıymdastyrý jáne ǵylymı-tájirıbelik is-sharalar ótip, olarǵa eki aıda 2,5 myńnan astam ǵalymdar men zıaly qaýym ókilderi qatysty.
Shilde aıynda Stambýl qalasynda ótken halyqaralyq túrkologtar quryltaıynda bul másele jan-jaqty qarastyrylyp, halyqaralyq deńgeıde qoldaý tapty.
Aqparat quraldaryna keletin bolsaq, Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasy jarıalanǵannan beri qazaq álipbıin reformalaý týraly eki myńǵa jýyq saraptamalyq maqalalar men paıymdaýlar jaryq kórdi.
Áleýmettik jelilerde 1800-den astam mazmundy jazbalar shyqty.
Osynyń barlyǵy – árdaıym bizdiń nazarymyzda.
Jobalar men nusqalar suryptalyp: «ınternet, IT» «túrkilik», «qazaq fılologıalyq», «aǵylshyn-eýropalyq», «UNICODE», «kırıl-latyn», «qurama», «áýesqoı» dep toptarǵa bólindi.
Qýantatyny – búgin qazaqstandyqtardyń basym kópshiligi osy úrdisti sana-sezimimen, shyn júregimen, jan-tánimen qoldaıdy.
Máselen, belgili otandasymyz, tilshi profesor, Qytaı azamaty Murat Sultansháripuly, Reseılik otandasymyz, máskeýlik, tanymal altaıst-túrkolog Erkolı Azerbaev, Májilis depýtaty Azat Perýashev, kóptegen sheteldik ǵalymdary – Eýropa men AQSH-tan, Túrkıa men Koreıadan, óńirlerden – usynystar, hattar, jobalar kelip jatyr.
Erekshe atap ótýge bolatyn is-shara – «Tamyry tereń álipbı» atty haryqaralyq konferensıa.
Buǵan Vıskonsın ýnıversıteti men Stambýl ýnıversıtetiniń profesorlary, Orta Azıa respýblıkalarynyń ǵalymdary qatysty.
14 oblystan, 2 iri qala (Almaty men Astanadan) tilge jaýapty qyzmetkerler, ǵalymdar, zıaly qaýym ókilderi qatysty.
Til – ulttyq kodtyń bastysy, rýhanı jańǵyrýdyń arnasy, halyqtyń jan-dúnıesi, memlekettiń betbeınesi.
Elbasy aıtqandaı, jarqyn bolashaǵymyz – osy memlekettik tilde.
Olaı bolsa, tilimizdi búgingi «tusaýlanǵan» kúıinen aryltý, zaman talabyna ıkemdeý – ana tilimizdiń aldyndaǵy azamattyq ta, perzenttik te boryshymyz.
Negizgi maqsat – tildik qajettilikke tikeleı baılanysty.
Dúnıe júzinde ár tilde árip quramy tól dybystar sanynan áldeqaıda az – bizde olar kóp boldy.
Dúnıe júzinde ár tilde tól dybystary kórinis tabady – bizdiń tilimizde bógde tildik tańba-dybystary az emes.
Dúnıe júzinde saýatty, emle qatesiz jazý úırenshikti dástúrge aınalǵan – bizde ǵana erejeni buzyp jazýǵa etimiz úırenip qalǵandaı.
Tildik reformamyzdyń negizgi maqsaty – tól, qazaqy Ahmet Baıtursynuly jáne onyń ǵylymı mektebi irgesin qalaǵan ilimge – oralý bolyp tabylady.
Osy baǵytta – jumys toby ótkizgen respýblıkalyq Ahmet Baıtursynuly murasyn zertteýge jáne saraptaýǵa arnalǵan konferensıany atap ótken jón.
Men bul jerde latynǵa bizden buryn kóshken túrkitektes memleketter men EO elderiniń tájirıbesi muqıat saraptalǵanyna nazarlaryńyzdy aýdarǵym keledi. Kemshilikteri anyqtalyp, artyqshylyqtary tizildi.
Endi, josparymyz boıynsha keshendi túsindirý men nasıhattaý jumystary, trenıń pen semınarlar respýblıkanyń barlyq óńirlerinde –jalǵaspaq.
Eń bastysy, mańyzy orasan zor bul keleli is
júıeli,
keshendi,
kezeń-kezeńimen,
josparly túrde,
naýqanshyldyqqa boı aldyrmaı,
belgilengen tártippen
iske asyrylady.
Birinshi kóshpeli otyrysymyz Almaty oblysy – Taldyqorǵan qalasynda tabysty ótti. Materıaldary jeke kitap bolyp basyldy.
Búgin / elimizdegi til salasyndaǵy / eń beldi ǵalymdardyń bes aı boıǵy qajyrly eńbeginiń nátıjesinde jasalǵan úlken ujymdyq eńbekti / sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynǵaly otyrmyz.
Árıne, jumys barysynda, joǵaryda aıtyp ketkendeı, san túrli – júzden astam – usynystar kelip tústi.
Biz barlyq nusqalardyń artyqshylyqtary men kemshilikterin saralaı otyryp, tamyz aıynda eki nusqaǵa toqtap, qyrkúıek aıynda – bir paıymǵa keldik.
Sondyqtan, latyn árpindegi qazaq álipbıiniń bul jobasyn osy salada aıtary bar barsha qazaqstandyq ǵalymdardyń ortaq usynysy dep qabyldaýlaryńyzdy suraımyz.
Taǵy bir mańyzdy másele.
Qazaqstan bul tarıhı sheshimge óz erkimen alǵash ret qadam basty.
Muny Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda ashyq kórsetti.
Basynda bizde kóne túrki rýna jazýy boldy.
Odan keıingi arab jáne kırıll jazýyn biz óz erkimizben tańdaǵan joqpyz.
Jıyrmasynshy jyldary latynǵa kóshýdi bastaǵan da – keńes úkimeti. KSRO-da jazýy qalyptasqan uzyn sany 72 tildiń basym kópshiligi, dálirek aıtsaq, 66-syna latyn álipbıi jasalynyp, resmı túrde 50 til jańa latyn jazýyna kóshirildi.
Bul turǵydan kelgende, Elbasy sózinen artyq aıtý múmkin emes:
“Qazaq tiliniń álipbıin ózgertý tarıhy – negizinen naqty saıası sebeptermen aıqyndalyp keldi”.
Dóp basyp dál aıtylǵan sóz!
Qazaqstan tańdaý jasaýǵa asyqpady.
Sońǵy shırek ǵasyr ishinde Elbasy bir emes, birneshe ret arnaıy tapsyrma berdi.
Basa aıtý kerek, Elbasy sheshimi – Qazaqstan halqynyń ortaq tańdaýy.
Bul – ulttyń rýhanı jańǵyrýy men el damýynyń orasan zor, eń mańyzdy, basty alǵysharty bolyp tabylatyn – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tiliniń qajettiligi men damýy jolynda erikti túrde qabyldanǵan paıym, táýelsiz tańdaý.
Damyǵan órkenıetti elderdiń qataryna ený úshin memlekettik til, Elbasymyz aıtqandaı, qoǵamdyq ómirdiń jáne memlekettiń barlyq salasynda tolyqqandy qoldanysta bolýy kerek.
Olaı bolsa, baıandamamdy Prezıdent sózimen aıaqtaýǵa ruqsat etińizder: «Latynǵa kóshý – qısynsyz másele emes, zaman talaby».
Osy kesimdi tujyrym – bizdiń reformamyzdyń kvıntessensıasy.
