1992-shi jyldyń jeltoqsan aıynyń dál osyndaı yzǵarly kúnderi bolatyn. Esimde qalǵany 16-jeltoqsanǵa jaqyndap qalǵan kez edi.. Ol kezde stýdentpin. Onymen qoımaı «AZıa» degen aptalyq gazette jumys isteımin. Saıasat pen ekonomıka taqyryby Arman (Sqabyluly) aǵamnyń enshisinde, ádebıet máselesin sol salaǵa bir taban jaqyn bolǵasyn Áýbákir aǵa (Smaılov) qaýzap júretin. Al ánshi, bıshi, kúıshi, emshi degenniń bári týraly jazý - meniń úlesimdegi tirlik edi. Bir kúni "Pravdanyń" Qazaqstandaǵy tilshisi Tileýjan degen kisi «Seni Dinmuhammed Qonaev aqsaqaldyń jeke dárigerimen tanystyrsam, jazasyń ba?» dedi. Men «Jazaıyn» dedim. Mejelengen ýaqytta bardym. Tanystym. Uzyn boıly, eńgezerdeı uıǵyr kisi eken. 60-qa kelmese de sol kezde 50-diń mol ishindegi adam bolatyn. Shyǵys medısınasyn meńgergen jan eken. Ol Dımash atamyzben ákeleriniń "tamyr" (dos degeni) bolǵanyn, Dımekeńniń arqasynda Qytaıdan kelip, medısınalyq oqý ornyn Máskeýde támamdaǵanyn aıtty. (Dál qazir aty-jóniniń kim ekenin esime túsire almaı otyrmyn. Biraq eski gazetterdegi maqalalarym úıde bir jerde saqtaýly tur.) Qarap otyrmaı "Eger Dımash atamyzban kezdesip, siz týraly pikirin jazyp alsam ǵajap bolar edi" degen tilegimdi de jetkizdim. "Onda Dımekeńe habarlasaıyn" dep telefon soǵyp edi, Ol kisi "Kelsin" depti. Aldymyzdan qazaqsha taqıa kıgen bir jas jigit shyǵyp, qarsy aldy. Kúzetshi turmaq saıtannyń sapalaǵy da joq. Odan ózge eshkimdi kórgem joq. Al ol kisiniń úıin qazirgi jaı ǵana ákim-qaralardyń han saraıymen múlde salystyrýǵa kelmes edi. Dımash atamyz bizdi óziniń jumys bólmesinde kútip aldy. Ózi ornynan turyp kelip, qolymdy alyp amandasty. Ne degen qarapaıymdylyq, ne degen mádenıet deseńizshi?! Áıtpese ol kisi ózi kelip amandasatyndaı men kimmin?! Qazir jaı ǵana bir kompanıanyń basshysynyń kabınetine kirip kórińizshi... Jaraıdy. Áńgime ol jaıly emes. Qonaev atamyzdyń sol keıpi áli kúnge deıin kóz aldamda. Ústinde tor-tor jeıdesi, úlken-úlken úsh túımesi bar qońyr jempiri bar bolatyn. Suńǵaq boıly kisi eken. Kózi sondaı nurly kórindi. Suńǵaq boıly demekshi álgi dáriger kisi "Dımekeń Malaızıaǵa barǵanda ondaǵy jurt "Qazaqtar siz sıaqty boıshań halyq pa?" dep suraǵanda "Eń kishkentaıy menmin!! dep jaýap berip, tań-tamasha etken edi." dep aıtqan bolatyn. Osyǵan uqsas áńgimeni Qanysh Sátpaev aǵamyz aıtypty degendi keıin estip júrmiz ǵoı. Ol kisi de eńseli adam bolsa kerek. "Meniń halqym menen de bıik" dese kerek. Barǵan máselem boıynsha pikirin aıtty. Men aqyryn sýrytpaqtap anany-mynany suraı bastadym. Kezek Jeltoqsan oqıǵasyna da kelip tireldi. Biraq Qonaev aqsaqal ol týraly mardymdy eshteńe aıta qoıǵan joq. Bul taqyryp turǵysynda sóz qozǵaýǵa onsha qulyqty bop otyrmaǵanyn túsine qoıdym. Múmkin onyń belgili bir sebepteri de bolǵan shyǵar, kim bilsin?! Bir qyzyǵy meniń ol kisige qoıǵan saýaldarymnan góri ol kisiniń óziniń maǵan qoıǵan suraqtary kóp boldy. Mynandaı dıalog áli kúnge deıin sózbe-sóz esimde: -Balam, qaı aýyldyń balasysyń? -Narynqoldanmyn, ata. -Aaaa Albannyń qyzy boldyń ǵoı onda. - Narynqoldyń qaı jerinen? -Sarybastaýdan -Aaaa Lenın kolhozynan, Áshimbaevtyń aýlynan ekensiń ǵoı. (Ózi hatshy bop turǵan kezde sharýashylyqty basqarǵan Sosıalısik Eńbek Eri Núsipbek Áshimbaev degen kisi bolǵan) -Aıtsyń ba, Qurmansyń ba, Qyzylbóriksiń be? Mássaǵan! Myna kisi meniń alaqandaı ǵana aýylymda qandaı rýlardyń turatynyn da biledi eken! -Senderdiń aýyldaryńda ózge esh óńirde joq klýb bar edi ǵoı. Ol dramteatrdyń úlgisimen salynǵan kezinde. At shaptyrym aýmaǵy bar stadıon bar bolatyn, deı kele aýyl-aımaqtyń turmysyn, el-jurttyń jaǵdaıyn táptishtep suraı bastady. Sútpisirim ýaqyt ótkende qyzmetshi jigit kirip: Erkeǵalı (Rahmadıev shyǵar dep túıdim ózim) aǵa habarlasyp jatyr, -dedi. Ar jaqtaǵy daýys «Qazir barsam» dedi ǵoı deımin. «Bir jýrnalıs bala suhbat alyp jatyr edi. Qazir bosap qalarmyn», -dep jatty. Men de adam keletinin bilgen soń, ketýge yńǵaılana berdim. Bólmeden shyǵyp bara jatqanda «Balam toqta, shaı iship, dám aýyz tıip ket!» dedi. Men yńǵaısyzdanyp, sháı ishýden bas tarttym. Al álgi dáriger kisi bolsa «Qoı. onyń ne? Dımekeńniń qolynan dám tatýdy násip etken eken. Nege qarsylyq bildirip tursyń? Sháı ishpeseń de nan aýyz tı!» dedi. Sóıtti de meni as úıge ertip bardy. Qyzyq! Ústeldiń ústinde tandyr nan tur eken! Sizge ótirik, maǵan shyn, kádimgi tandyrǵa pisken nan! Nan aýyz tıdim. Dımash atamyz ústelden eki úlken aport almany alyp, qolyma ustatty.Sóıtti de «Balam, órkendi eldiń urpaǵy, ónegeli jerdiń óreni ekensiń, baqytty bol» dep batasyn berdi. Men almany ustaǵan boıda qýanyshym qoınyma syımaı redaksıaǵa keldim. Kelgen soń kórgen-bilgenimdi redaksıadaǵy apaılarǵa sondaı bir ásermen aıtyp berdim. Ol kisiniń meniń aýylymdy jaqsy biletinin de aıtyp, maqtanyp úlgerdim. Al ózimniń tóbem kókke eki-aq eli jetpeı turǵan bolatyn! Sosyn, árıne, almamdy kórsettim. Sol-aq eken álgi kisiler «Úıııı baǵandan beri osydan bastamaısyń ba?! Qane, bizge de ber! Ondaı adamnyń qolynan dám aýyz tıgen de bar, tımegen de a bar. Balalarymyzǵa aparyp bereıik!» dep yrymdap, bári qyldaı etip bólip úılerine alyp ketti. Al keıbir aǵalarymyz «Endi ol kisimen amandasqan qolyńdy bir apta jýmasań da bolady!» dep jatty. Ol kezde uıaly telefon degen joq. Fotoaparat degen ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin baılyq. Ózi ázer kúneltip júrgen stýdentte ol qaıdan bola qoısyn?! Al aldyn ala fotograf ertip aparyp, sýretke túsý týraly oılamappyn da. Bul bir ókinishim. Al ekinshisi 12 qańtar ol kisiniń týǵan kúni bolatyn. Álgi kisi "Sol kúni kel, atańnyń týǵan kúnine birge kirip shyǵamyz» dep edi. Ózimniń erensizdigimnen barmaı qaldym. Soǵan áli kúnge deıin ókinem. Sol jyly jazda Dinmuhammed atamyz baqılyq boldy. Bul meniń ózi ómir súrgen ýaqyttyń adal perzenti, taǵylymy tereń bıik parasat ıesi, eliniń syı-qurmetine bólenip, ulttyq tulǵaǵa aınalǵan, kózi tirisinde-aq el-jurty óz kósemi retinde tanyǵan ǵajap adam Dinmuhammed Ahmetuly Qonaev aqsaqaldy ómirimde birinshi jáne sońǵy kórgenim edi.
Janar Orazymbet
