Áńgime Poezd «Otar» stansıasynan ótisimen-aq Shonaı shaldan maza kete bastady. Ony -munysyn qorjynyna salyp, shapanyn ıyǵyna ilip, tereze aldyna kelip, shoqsha saqalyn ýmajdap shoqıyp otyryp aldy. Almatynyń tóbesi áni-mine kórinetindeı - aq aryq moınyn alǵa sozyp qaraı beredi. Jolserigi — Aıymjan deıtin qyz bala. Eldegi Ulman aqsaqaldyń Almatyda oqıtyn qyzy. Betinen ıman nury tógilgen bir ádepti bala eken ózi. Áıteýir, jolshybaı Shókeńdi shaıdan taryqtyrǵan joq. Qazir joǵarǵy tekshede poezd yrǵaǵyna terbelip kitap oqyp jatyr. Shonaı ımeńdegen uzyn boıly, iri súıekti, óńkıgen qara shal. Ústine kıetin shapany da uzyn. Onyń belin oramalmen býyp alady. Kórshiles qaraqalpaq, ózbek, túrikpen shaldarynan úırengen ádeti. Shonaıdyń týǵan jeri Ústirt ústi bolǵanymen, es bilip, etek japqan jeri Qaraqalpaqtyń Shomanaı, Qońyrat aýdandary. Qazir de sol elden keledi. Baǵyty — Almaty. Sonda adam bolǵan uly týraly. Saǵynyp kele jatqany biraq ol emes. Anaý Edige deıtin jeti jasar nemeresi. Sol jamany aldan qol bulǵap turǵandaı, tynyshy ketip, moınyn sozyp terezege qaraı beredi. «Áı, kúshik - aı» deıdi nemeresiniń keıbir súıkimdi qylyqtaryn eske alyp. Jazǵa salym bul elge júreıin dep jatsa, «Ata!» dep balpyldap, janqaltasyna áldeneni tyqqyshtap jatyr. «Áı, bunyń ne?» dese, nemeresi: «Bul qalta! Aýyldan asyq alyp kel!» deıdi. Eki beti tompıyp, erni salbyrap ketipti. «Áı, kúshik - aı...» Shonaı alty aı jaz Qońyrat, Hojeli, Shomanaı, Nókistegi aǵaıyn, jekjattardy aralap qonaqasy jegen saıyn, asyǵyn álgi nemeresi berip jibergen kishkentaı qaltaǵa sala berdi. Ol qalta jaz aıaǵyna taman tolǵan. Qazir qorjyn túbinde jatyr. Qalta toly asyqty qolyna ustata salǵanda, nemeresiniń tóbesi kókke bir-aq jeteri sózsiz. Jol jaqyn qalǵan saıyn poezdyń júrisi óner emes. Shonaı qart Almatydaǵy jalǵyz uly Toqtasynnyń qolynda tura bastaǵaly kóp bolǵan joq. Osydan eki jyl buryn qyltamaqtan kempiri qaıtty da, Qońyrattaǵy qańyraǵan tórt bólmeli úıde Shonaıdyń soqa basy sopaıyp jalǵyz qaldy. «Toqsan bes kórem degen jasym ba edi, bylamyq ishem degen asym ba edi» degendeı, sóıtip bir qıyn kún týdy basyna. Uly men kelini (kempiriniń qyrqy ótpeı jatyp-aq) buny sonaý qıandaǵy Almatyǵa kóshirip áketemiz dep qıǵylyqty salǵany... «Kórmegen jer — kóristan». Almatyǵa alda-jalda keshem - aý degen oı bolyp pa eken Shonaıda. Tabandap otyryp aldy. «Oý, qara orman elden shyǵyp, qartaıǵanda qaıda qańǵymaq? Marqum Ráýish ekeýi tirnektep júrip jınaǵan mal-múlkin, dańǵyraǵan qara shańyraǵyn qaıda tastamaq?» Qalaı úgittese de kónbedi. Tapjylmady. Tek, uly men kelini kishkentaı Edigeni qolynan jetektep aýyldan alyp shyǵa bergende ǵana syr bildirdi. Kózine jas aınalyp, shańyraǵynyń ortaǵa túskenin sonda baıqady. Jaman nemeni kempiri ekeýi es bilgeli baýyryna basyp ósirip edi. Qozǵalyp júre bergen poezd beıne bunyń júrek etin julyp áketip bara jatqandaı kóz jasy saqalyn jýyp edi sonda. Úsh kún udaı jastyǵyn qushaqtap tóseginen turmady. «El ishi — altyn besik» degen, Shonaıdyń qapalanyp jatqanyn bilip, kórshi-qolań, jaqyn-jýyqtyń aıaǵy úzilmeı, bireýi shaıyn qaınatyp, bireýi peshin jaǵyp, bireýi úıin sypyryp, qarasyp jatty. Bir úıde qazan kóterilse, qonaqqa aldymen Shonaı shaqyryldy. Biraq qansha aıtqanmen óz ot basynyń qańǵyr - kúńgirine ne jetsin. Shonaı kempirin (Ráýish alpys úsh jasynda qaıtqan edi), kóziniń qarashyǵyndaı Edigeni oılaı-oılaı ish qustap, kúıi tómendeýge aınaldy. Qatar -qurbylarynyń: «Qoı, kempir al, eń bolmasa sýyńdy. jylytyp, shaıyndy qaınatyp beretin bireý kerek qoı. Endi qansha oılaǵanmen, Ráýish qaıtyp kelmes. Tiri tirligin istegen abzal», — dep keý-keýlegenine qulaq asyp otyrǵanmen, ońasha qalǵanda oılaıtyny — marqum Ráýish. Ráýishten keıin qalyp, búıtip qartaıǵanda jalǵyzdyq kórem - aý dep oılamaǵan eken eshqashan. Bir úıdiń sharýasyn bas qosqaly dóńgelentip kele jatqan Ráýish búıtip erte ketedi dep kim oılaǵan. Ýá, bul jazmyshqa ne daýa. Sóıtip júrip Shonaı syrqatqa ushyrady. Basynyń qany tasıtyndy shyǵardy. Bir kúni sup-sýyq úıinde tóseginen tura berip, murttaı ushyp qulap ta qaldy. Jalǵyzdyń haly múshkil ekenin sonda uqty. Uqty da shoshydy. Qolyndaǵy jalǵyz aty men buzaýly sıyry, bes-on qoıy kózderi jaýdyrap qaraýsyz qaldy. Aldan qylyshyn súıretip qys ta kele jatyr edi. Kórshileri telegrammamen dereý Almatydaǵy ulyn shaqyrtty. Toqtasyn kelgesin úıdi, maldy, múlikti kórshi-qolańǵa kótere sattyrdy. Toqtalsyn yrǵap-jyrǵap bunyń dúnıesin buldap satýǵa kónbedi. Ýaqyty tar. Sodan Shonaı kórmegen jeri Almatydan bir-aq shyqty. Úıleri besinshi qabatta. Túsip – shyǵýy - aq muń. Ermegi — Edige... Erteden keshke deıin sonymen sóılesedi. Bul ertegi aıtýdan jalyqpaıdy. Anaý tyń alýdan jalyqpaıdy. Uly da, kelini de qyzmette. Tańerteń ala kóleńkede ketkennen, qas qaraıa úıde bastary bir-aq qosylady. Lajy bitip, ishinen tynǵany bolmasa, Shonaı úshin myna ómir erkińmen kirgen túrmeden sál-aq artyq. Qys, odan soń shylqyǵan sýly kóktem ótip kún jaltyrap, jer qurǵaǵanǵa sheıin áreń shydady da, maıdyń ortasyna taman aldy-artyna qaramaı elge tartty. Shonaıdy eli beıne aıdaýdan qaıtqan jandaı dúrligip qarsy aldy. Qurdastary qushaqtasyp kórisip, kempirler jaǵy kózderin sýlady. Qoldan-qolǵa tıgizbeı qonaqqa shaqyryp, jaz boıy Shonaıdyń jambasyn jerge tıgizbedi... Kún keshke taıanǵanda, poezd Almatynyń shetine de ilikti. — Jettik pe, qyzym?! — dep qoıady Shonaı kóńildenip. Aıymjan kózi mólt etip tómen qarap kúledi. Ózine Qudaı ajardy aıamaı bergen kelisti bala. Jolshybaı ózin talaı jigit tóńirektep, qyljaqtap mazasyn da aldy. Biraq solardyń birine de ezý tartpady - aý, ezý tartpady. Shonaı ishinen osyndaı qyz tárbıelegen Ulmanǵa rıza bolyp otyr. Vokzaldan ekeýi taksıge otyrdy da, ekinshi Almatyǵa bet aldy. Shokeń shoferdiń qolyna bir qaǵazdy ustatty. — Bul ne, aqsaqal? — dedi taksı jigit. — Adres, — dedi Shonaı. Shokeń el aralap qydyryp júrgende Almatydan telegramma kelgen. Uly men kelini úıdi shýy azdaý tynysh bir aýdanǵa aıyrbastaımyz ba dep júrgen. Shamasy, sol jobalary iske assa kerek, uly: «Kóke, úıdi aıyrbastadyq» dep jańa adresti jazyp jiberipti. Álgi shoferdiń qolyna ustatqany sol telegramma edi. Shokeń kóńildi. Kósheden portfelin súıretip ótken bala kórinse, shuqshıyp qaraı qalady. Álgi bıyl mektepke barýǵa tıis jaman nemesi Edige júrgendeı solardyń ishinde. «Qansha oqymysty bop ketseń de, asyqty umyta qoımaǵan shyǵarsyń áli». — Qyzym, jataqhanańa jatarda barsań da jaramaı ma?! Úıge túsip, shaı-sý iship ket! Asyqpa! — dep jolserigine meziret jasady. Qaıtsyn, eńbegi sińdi. Ózi bir bolaıyn dep turǵan bala eken. — Raqmet, ata, kesh túsip ketti ǵoı? — dep qyz bala uıala qarsylasyp keledi. Álde, Toqtasynnyń shákirti bolǵasyn, úıge kirýge jasqana ma, belgisiz. Toqtasyn da qyzyq. Burnaǵy jyly osy balanyń baǵasyn qoıyp bermeı, biraz qınapty. Jerlesim dep súıeýdiń ornyna, «jóndep oqysyn» dep kúnshi bola qalypty. «Oý, ózi Almatyǵa jylyna bir kelip syrttan oqıdy eken, ózi qyz bala eken, sonda onyń qaı jerinen bilim shyqpaq?» dep, bul sumdyqty estigende, Shókeń kúıip-pisti. Sodan kórshi aýylda turatyn qyzdyń ákesi Ulman shal Shonaıǵa habar salyp, Shonaı Almatyǵa telefon soǵyp, balasyna ursyp qyzyq bolǵan. «Atasy basqa demeseń, kóz kórip júrgen adam ǵoı, qoıyp ber baǵasyn!» dep zirkildegen eldi «umytyp» ketken ulyna. Sol jaqsylyqty myna qarshadaı bala áli umytpaǵan eken. Úsh kún udaı jol boıy elpildep qyzmet etti Shonaıǵa. «Oı, aınalaıyn-aı, baǵy ashylǵan bala eken ózi». — Keldik, — dedi shofer, qalanyń batys qanatyn ala kirpishteı tizilgen kóp úılerdiń biriniń aldyna toqtap. Shonaı qyz balaǵa taǵy qolqa saldy. — Al qalqam, tús! Úıge kelip turyp irgeden qaıtpa endi! — dep shyn qıyldy. Mańdaıy jarqyraǵan qyz bala ádemi jińishke qasy shytynap: — Joq, ata! Men osy mashınamen jataqhanama baryp qalaıyn! Raqmet, — dep azar da bezer boldy. Qyz balanyń úıge kirmegeni Toqtasynnan shyǵar dep oılady shal. Áıtpese, úsh kún udaı tuz - dámdes bolǵan jaqsy jolseriginiń bul úıge bir bas suǵyp ketetin reti bar edi. Shókeń mashına ketken soń belin jazyp, qara kóleńke aýlada qalqıyp sál turdy. Esik aldynda tizilip otyrǵan ózi tárizdi kári-qurtań. Shýlap júrgen balalar. Shonaıǵa solardyń bári beıtanys. Edige kórinbes pe eken dep qarańǵyǵa úńilip kep qarady. Kóre almady. «Áı, kúshik! Kúshik, qaıda júr eken ózi!» Shókeń qorjynyn kóterip ıyǵyna salyp, esik aldynda otyrǵan orys kempirlerge jaqyndady: — Shonaev izdes! — dedi. — Neshinshi kvartıra? — dedi shetki kempir, tatar eken. — Qyryq jeti. — Kempir joǵary qarap, úshinshi qabattaǵy balkondy kórsetti. — Anaý úı. Shókeń uzyn boıy ımeń-ımeń etip baspaldaqpen joǵary kóterilip keledi. Burynǵysy kirpish úı tárizdi edi, mynaý tas úı me, qalaı. Qyryq jetinshi páterge de jetti. Áldeqaıdan shińgirlep qulaǵyna bala úni kelgendeı boldy. Edigesi júgirip kep moınyna asylǵandaı júregi dúrs-dúrs soqty. Esik ashyq eken. Tabaldyryqty attaı berip, qorjynyn tas edenge sylq etkizip tastaı saldy. — Edige - e! — Bul kim? — degen Toqtasynnyń úni estildi tór bólmeden. — A. Biz... — Oý, kóke! — shashy ýdar-dýdar, ústinde halaty, Toqtasyn kórindi. — Aý, Edige qaıda? — dep Shonaı qorjynyn aqtaryp, asyq toly qaltany izdep jatty. — Úıleriń qutty bolsyn. Sál bıikteý eken. — Edige joq bop tur úıde... joǵary shyq! — Áı, olar qaıda júr? Kelin qaıda? — Qazir... joǵary shyq... Edige sheshesiniń qasynda... — Balasy jelkesin qasyp kekesh bolyp, ishine bir syrdy búkkendeı qıpaqtaıdy. Shaldyń álginde esik aldynda órekpigen kóńili bul kezde sý sepkendeı basylǵan. At jaqty, ájim aıqyshtaǵan qarasur óńi túnere qalypty. Tórgi úıge anyqtańqyrap qarasa, mynaý nebary bir bólmeli úı tárizdi. Shókeńniń júregi sý ete tústi. Iegindegi aıdalada umyt qalǵan shómeledeı shoqsha saqalyn syǵymdap oılanyp qaldy. Ózi tárizdi uzyn, biraq áljýazdaý qara balasy qorjyndy súırep, as úıge betteı bergen edi. Kári júregi bir jamanatty sezip, qaltyrap barady. Tula boıyna da bir qaltyraý engendeı. Galoshyn sheship, temeki ıistengen jalǵyz bólmeniń ortasyna taman baryp soraıyp tur. Shaldyń úlken kózi alaryp, úı ishine shoshyna qaraǵyshtaıdy. Bólmede jalǵyz kereýet, jalǵyz stoldan ózge kózge iler múlik joqtyń qasy. Shette, tekshede biraz kitap kórinedi. As úı jaqtan sháınek syldyrlady. Shókeń tize búkpesten solaı buryldy. — Áı, ıttiń asyraǵan tóli! Myna úıdi jaý shapqan ba? Qybyjyqtamaı, habaryńdy aıt, tez! — dep aqyrdy. Toqtasyn ýdar-dýdar buıra shashyn taǵy bir sıpap, ótkir kezi jylt etip ákesine buryldy. Beti búlk etpesten bunyń janynan óte berip temeki tutatty da, tútin soryp jan shaqyryp alǵan soń, ımeńdep kelip oryndyqqa otyrdy. Shal baǵjıyp odan kez almaı tur. — Kóke! Óziń kórip tursyń ǵoı, nesin suraısyń! — Neni kórip turmyn men? Atańnyń basyn kórip turmyn, ıttiń tóli! Sózdiń ashyǵyn aıt, kelin qaıda, bala qaıda? — dep taǵy aqyrdy shal. — Óı, aqyryn, kóke, kórshilerdi shoshytarsyń! — dedi balasy qabaq shytyp. — Sózdiń ashyǵy... ajyrasyp ketkenbiz... — Ajyrasqany qalaı? — Óı, kóke, ol uzaq jyr. — Edige qaıda? Ittiń tapqan tóli! Ajyrasyp qana emes, atysyp nege ketpeńder! Bala qaıda? — Kózi jarq etip, Shókeń balasynyń janyna judyryǵyn bilep jetip bardy. — Alyp qalǵan... Esi kirgenshe shesheden aıyrmaıdy balany. Zań solaı, — dep Toqtasyn shaldyń ekpininen seskenip qısaıa berdi. — Má, zań! — Shókeńniń ashýmen siltegen judyryǵy Toqtasynnyń qulaq shekesine sart etti. Toqtasyn qulaǵyn sıpalap, bólmeni aınala qashty. — Dońyz! Qartaıǵanda kórsetpek áýseleń osy ma edi?! — Shókeń jóndep bir uraıyn dep umtylsa, Toqtasyn bulqyp ustatar emes. Entigip, aqyry shal toqtady. Basyndaǵy japyraıǵan eski qalpaǵyn, ústindegi qyzǵylt jibek shapanyn sheship, kereýet basyna ildi. — Edigeni tap!.. Áıtpese, senimen áńgime basqa bolady! — dep entigip, tize búkti kereýet jıegine. Toqtasyn sónip qalǵan shylymyn qaıta tutatty. — Kóke - aý, tappaq turmaq, mańyna jolatpaıdy. — Áı, ıttiń tóli! — dep kózi shaqshıyp shańq etti Shonaı. — Zańyńdy qaltańa salyp qoı ári! Edigeni tap, áńgime sol... — Ózi bylaı tursyn. Edigeniń basqan izin de kórsetpeımin dep ant iship otyr ol... Álgi sheshesi. — Maǵan da kórsetpeı me? — Kórsetpeıdi. — Sonshama... ol ne qylǵan Qudaıdan bezgen jan? Qoı ári! Ashýlansa, saǵan ashýlanǵan shyǵar. Meni men Edigede ne sharýasy bar?! Ertip bar meni!.. — Bolmaıdy, kóke. Bosqa tili tıedi... Syılamaıdy... — Áı, ıttiń tóli, sonda óstip qý tizemizdi qushyp, aıdyń - kúnniń amanynda baladan aırylyp otyra beremiz be? «Atam keledi» dep eki kózi tórt bolyp kútip otyrǵany qaıda Edigeniń? Aıttym ǵoı, ajyrasyp qana qoımaı, atysyp ketseńder de, meni Edigeden, Edigeni menen aıyra almassyńdar. Shal sóziniń sońyn jutyp, qaltasynan oramal alyp, kózin súrtti. Toqtasyn bezireıip temekisin sorǵylap otyr. — Sútteı uıyp otyrǵan úı emes pe ediń, bul ne kórindi senderge, aıdyń - kúnniń amanynda óz uıalaryńdy ózderiń buzyp? — Ol uzaq jyr dedim ǵoı, kóke. — Seni adam boldy dep qolyńa kelip júrgen men de aqymaq ekenmin. Seni arqa kórip júrgen artyndaǵy el de aqymaq eken... — dep kúrsindi shal. Shókeń sodan shapanyn jamylyp, teris qarap jatyp aldy. Toqtasyn qaınatqan shaıdan da tatyp alǵan joq. Basynyń qany tasyp, ystyǵy kóterilip, Toqtasyn tún ortasynda úıge dáriger shaqyrdy. Ýkol salǵannan keıin ǵana Shókeńniń azdap jany tynshydy. Sodan sáske túste bir-aq oıandy. Onda da kóldeneń bir tyqyrdan oıanyp ketken edi. Kózin ashsa, bólme ishi samala jaryq. Toqtasyn áldeqashan turyp, qyzmetine ketip qalǵan sıaqty. Tósek - orny jınaýly jatyr. — Ký-kýk! — degen ún shyqty esik jaqtan. Jińishke, áıel úni. «Mynaý nesi?» dep shal shoshyp ketip, tósekten basyn kóterdi. — Ký-kýk! — dep taǵy suńq etti daýys. Iesi kórinbeıdi. — Bul qaısyń?! — shaldyń úni qatqyl shyqty. Sym kıip, syptaı bolǵan bir beıtanys qyz bala esik jaqtan boı kórsetti. Iyǵynda — dorbasy. Kekili mańdaıyna túsken, úrip aýyzǵa salǵandaı, ádemishe qyz bala aýzy ashylyp, Shonaıǵa qarap qalypty. — Aman ba, balam! Tórlet! — dedi Shókeń shapanyn ıyǵyna jamylyp jatyp. — Sálemetsiz be? — dedi qyz bala daýysy syńǵyr etip, bet ushy lyp qyzaryp. — Toqtasyn... úıde... joq pa? — Qyzmetinde bolar... — Izvınıte... Saý bolyńyz! — dep qyz bala esikke jalt berdi. Beıne bul ustap alatyndaı zyp berip shyǵa jóneldi. Shókeń túkke túsinbeı ańyryp otyryp qalǵan. «Bunysy nesi, Jasaǵan Iem. Uıalyp tura qashqany nesi?» Shaldyń oıy san saqqa júgirdi. «Álde sabaq jóninen Toqtasyndy izdegen stýdent pe, álde nálet, myna balasy qurymaǵan, ajyraspaı jatyp úılenýdiń qamyna kiriskeni me?» Beıtanys qyzdyń bul beı saý kelisin qalaı joryryn bilmeı, Shókeńniń basy qatty. Esine keshegi ózimen birge elden kelgen jibekteı esilgen qyz bala Aıymjan tústi. «Qatynsyrap bara jatsa, sol qyz qolaıly ǵoı. Mynaýyń jaratylǵan attaı borbaıy soraıyp qatyn bolyp jarytar deısiń be?» Uly túste keldi. — Seni surap túrik penniń tekesinde uzyn borbaı bir qyz kelip ketti, — dedi shal. — E... — deı saldy Toqtasyn, óńi nemquraıdy. Aljapqyshyn beline baılap, jeńin túrip, as úıge qaraı óte berdi. — O ne qylǵan bala? — dedi shal tamaǵyn kenep. — Stýdentim ǵoı... bir sharýamen kelgen ǵoı... Toqtasyn as úıdi tútindetip júrip bir nárse shyjǵyryp jatyr. As ústinde shal: — Sonymen, sen jónińdi aıtshy, ajyrasqannyń túr-túri bolady dep estýshi edik. Seniki qaı ajyrasý? Ornyna qaıta keletin ajyrasý ma álde at quıryǵyn kesisken ajyrasý ma? — dedi. — Túbegeıli... sot arqyly. Bul sonymen bitken sharýa... Shókeń lám - mımsiz otyryp qaldy. Toqtasyn ákesiniń tuńǵysh ret sharasyz, jetimsiregen halin kórip aıady. Biraq ne isteıdi. Bul úı bolmaıyn degen joq... Kelinsheginiń minezi tym solaqaı, alǵan betinen qaıtpaıtyn qatal bolyp shyqty. Onyń ústine, bul da jastyqtyń shalyǵymen shalqımyn dep shalqasynan túskeni bar. Qurysyn, nede bolsa ótti-ketti. «Qutyrǵannan — qutylǵan». — Keshe poıyzda Ulman shaldyń osynda oqıtyn qyzymen birge keldik. Ózi bir myń bolǵan bala eken, — dedi Shonaı birazdan soń. Toqtasyn úndemedi. Sireńke qara óńi sazarǵan kúıi sazaryp otyr. Basy aýyryp qalǵan Shókeń shaıdan molyraq ishti. Tús qaıta kilttiń bireýin Shókeńniń qolyna ustatty da, Toqtasyn qyzmetine ketti. Shókeń qorjyndy sheship, asyq qaltany alyp, mol beshpentiniń tós qaltasyna saldy da, esikti bekitip, kóshege shyqty. Aqshasyn tólese, taksı jaryqtyq suraǵan jerine alyp baratynyn biledi. Kósheniń arǵy betinde taksı aıaldamasy bar edi, Shókeń tizilip turǵan taksılerge jaqyndap, alǵy sheptegi bireýiniń esigin ashty. — Qaıda? — dedi taksı esinep. — Qazaq mektebine alyp barshy, balam! — Qazaq mektebi jalǵyz emes, ata, bul qalada. — Birinshi klasty oqytatyn qazaq mektebine. — Ymm, — dep oılanyp qaldy shofer. — Otyryńyz! Uly kelininiń jańa adresin aıtqan joq. Sondyqtan Shókeń nemeresin mektepten taýyp alam dep oılady. Qalany eki aınalyp shyǵyp, bir mekteptiń aldyna kelip toqtady bular. — Segiz som, — dedi shofer. «Eńbegi bar ǵoı» dep, Shókeń on som tastady. Mezgil kishi besin kezi. Mektep aýlasy dop qýalap ońdy-soldy júıtkip júrgen óńsheń qara domalaq balalarǵa toly. Shókeń solardyń qalyń ortasynda sopaıyp tur. Keıbir támpish muryndar: «Sálemetsiz be, ata!» — dep kúlip ótedi janynan. Shókeń máz bolyp: «Salamat bol, qalqam!» — dep, sálem bergenderine aınalyp kep shuqshıa qaraıdy. Álginiń Edige emes ekenine kózi jetkennen keıin: — Áı, balam, toqta! Osynda birinshi klasta oqıtyn balalar bar ma? — deıdi. — Bar, — deıdi qaırylyp toqtaı qalǵan bala. — Shonaev Edigeni bilesiń be? — dep Shókeń uzyn boıy eki búktetilip eńkeıe túsedi. Bala bas shaıqap, júgirgen balalarǵa erip jylystap taıyp turady. Shókeńdi birinshi klasqa eresekteý bir qyz bala ertip apardy. Beý, aınalaıyn-aı, buny qolynan jetektep keledi. Sabaq bastalǵaly jatyr eken. Muǵalim bir egdeleý, samaıyna aq túsken áıel kisi eken: — Ondaı bala bizde bolǵan emes, atasy! — dep baısaldy jaýap berdi. — Al balam, endeshe, bul mańda basqa qazaq mektebi bar ma? — Bar. Osy Kırov kóshesiniń boıynda, atasy. Alys emes. Shókeń kóshedegi jurttan suraı-suraı ol mektepti de tapty. Birinshi klass degenińniń kókesi sonda eken. — Balańyz «A»-da ma, «B»-da ma, bu jerde «V», «G», «D» deıtin klastar da bar? — Qalqam-aý, osy bıyl birinshige baratyn edi balam. Pámılesi Shonaev qoı. Ózi Edige deıtin eki urty salbyraǵan, naǵashysyna tartyp ketken tompaq sary bala, — dep saıraı jóneledi Shókeń. Sabaǵy bastalyp, asyǵyp turǵan muǵalim kelesi klasqa siltep jiberedi. Kelesi klasta da álgindeı suraq-jaýap qaıtalanady. Keıbir klastarǵa Shókeń basa-kóktep kirip te bardy. Sabaqtan jalyǵyp otyrǵan óńsheń jypyrlaǵan maıda balalar, alǵash shapanyn súıretip kirip kelgen uzyn boıly aqsaqalǵa tań qalyp qarasa, lezde «Ata!», «Shopan ata!», «Sálemetsiz be!» dep qoraly qozy-laqtaı jamyrap shýlap qoıa beredi. Shókeń muǵalimdi umytyp, balalarmen bolyp ketedi. Biraq Edigesi munan da tabylmaıdy. Qaladaǵy qazaq mektebiniń azdyǵy nemeresin izdegen Shókeńe ábden yńǵaıly boldy. Eregisse, keshke deıin-aq solardyń bárin adaqtap shyǵatyn túri bar. Shókeń taǵy da taksıge qol kóterdi. Keshke deıin Lenın prospektisiniń boıyndaǵy jáne Baızaqov pen Ǵabdýllın kósheleriniń qıylysqan jerindegi qazaq mektepterine bardy. Shonaev Edige ekeýinde de oqymaıtyn bolyp shyqty. Úıge tıtyqtap kesh oraldy. Kúni boıy bunyń ne bitirgenin balasy suraǵan da joq. Bul aıtqan da joq. Biraq sharshaǵan kisi ashýlanshaq bolady ǵoı. Balasyn jaman kózimen atyp, basy jastyqqa tıgenshe ursyp shyqty. Áıteýir, taksı jaryqtyq pulyn tóleseń zyrlap tur. Ertesinde keshegi jazyp alǵan adrespen birinshi Almatydan bir-aq shyqty. Temirjolshylarǵa qarasty qazaq mektebi eken. «Shonaev Edigeni» izdegen shal ol mektepti de bir dúrliktirdi. Endi Shókeń bas suqpaǵan jalǵyz-aq mektep qaldy. Ol mektep ózi jańadan ashylǵan, altynshy mıkroaýdan deıtin jerde kórinedi. «Jaraıdy. Ony da kóreıik». Shókeń de mashına ustap, zyrlatyp otyryp Almatynyń ekinshi shetine tartty. «Áıteýir, osy qalada bolsa, tappaı qoımaspyn», — dedi ishteı. Myń bolǵan taksı qalany qyryq aınalyp, sharq uryp izdep, áıteýir, tapty -aý álgi mektepti. Taksı ózi bir elgezek jaqsy jigit eken. Qolyna mol aqsha tıgennen keıin tipten yqylasy ózgerip ketti. Shókeńniń aldyna túsip búlkektep jelip berdi. Mektepke de ózi alyp kirdi. Sabaq júrip jatyr eken. Dálizde jan joq. Jabýly esikterdiń ar jaǵynan qozydaı mańyrap balalardyń daýystary estiledi. Taksı bala bir esiktiń aldyna kelip irkildi de, sańylaýdan ishke syǵalap qarady. — Sabaq júrip jatyr, — dedi. Sóıtti de, aqyryn esikti qaqty. Esik ashylyp, etjeńdi, domalanǵan sary óńdi áıel boı kórsetti. Qazaqshalap amandasty. Tatar eken. — Keshirińiz, — dedi taksı bala. — Myna aqsaqal... nemeresin izdep júr eken. Aty-jóni Shonaev Edige. Birinshi klasqa barǵan kórinedi bıyl. Sizde joq pa ondaı bala! — Shonaev Edige me? — dep áıel Shókeńe nazaryn irikti. — Ie, ondaı bala bolǵan... Shókeńniń júregi lyqsyp aýzyna tyǵyldy. — A?! — dep daýysy shyǵyp, tili kúrmetilip, áıelge eńkeıe tústi. Áıel ile: — Biraq sheshesi bir aıdaı buryn kelip ol balany alyp ketken... — dedi. Shaldyń betindegi qyrtysy jazyla bergen ájimderi qaıtadan qatparlana qaldy. — Oı, Alla - aı! — dep shanshý tıgendeı búrisip, janyndaǵy skameıkaǵa otyra berdi. Áıel shalǵa bir, jas jigitke bir jaltaqtap qarap sasyp qaldy. — Aqsaqal... bir jerińiz... aýyrdy ma? — dep taksı jigit Shókeńe eńkeıdi. Shonaı eki búktelip, mańdaıyn únsiz ýqalap otyr. Sóıtkenshe qońyraý soǵyldy. Shókeń azdasyn es jınady. Basyn kóterse, taksı bala áıelge burylyp, bunyń jáıin túsindirip jatyr eken. Áıeldiń de qabaǵy shytylyp, bas ızep tur. Balalar shýyldap dálizge shyqty. — Júrińiz, aqsaqal! Áıel Shókeńdi qoltyqtan demep, shyǵar esikke qaraı qatar júrdi. Ekinshi qoltyǵynan taksı bala demep keledi. — Atasy! Nemereńizdi bul mektepten izdep beker áýrelengen ekensiz? — dedi áıel, mán-jáıdi uqqannan keıin. — Edigeni sheshesi «orys mektebine berem» dep, bul jerden shyǵaryp alyp ketken. Qabiletti - aq bala edi ózi. Aırylǵym kelmeı, biraz tyrysyp kórip em, sheshesi kónbeı-aq qoıdy. — Oı, Alla - aı! Oı, Alla - aı! — dep bas shaıqaı berdi shal. Aýlaǵa shyqqan soń áıelge: — Al endi... qalqam... Endi so balany tabýdyń jolyn aıt! Ákesi men sheshesi qarǵysqa ushyrap, irge bólektep... Nemeresin izdep eki ortada sendelip qalǵan beıbaq shal degen biz bolamyz, — dedi. — Atasy... qaıdan bileıin... Qaısysyna bergenin qaıdan bileıin! Berse, balany osy mańaıdaǵy mekteptiń birine berýge tıis... Óıtkeni osynda Edige únemi jaıaý keletin sıaqty edi... Úıi de alys bolmasa kerek osy mańnan. Myń bolǵan taksı bala: — Ata, otyryńyz, men sizdi jáne bir mektepke alyp baraıyn! — dedi. Eki kóshe ótip jáne bir mekteptiń esigin ashty bular. Taksı bala Shókeńe «kúte turyńyz» dep, ózi júgirip ishke enip ketti. Álden ýaqytta bas shaıqap, taýy shaǵylyp qaıta shyqty. — Joq, — dedi. — Jýrnaldan qarattyrdym. Joq! Sodan keıin Shókeń taksı balaǵa ruqsat berdi de, álgi muǵalim «Edige osy mańda turady» degen soń, olaı-bulaı júrsem, kózge túsip qalmas pa eken dep, kósheni jaıaý aralap ketti. Ótken-ketkendi toqtatyp, júrip kele jatqan kósheleriniń atyn da jattap aldy. «Demek, osy mańda turatyn bolǵany ǵoı. Durys. Qaıda qasharmyn deısiń. Mynaý terezesi jypyrlaǵan úılerde ómir boıy otyryp qalmaı, áıteýir, syrtqa bir shyǵarsyńdar. Aqyry bir kózge túsersińder», — deıdi Shókeń. Edige endi tabatynyna kózi jetkendeı. Keshkisin úıge dińkesi quryp, sharshap qaıtty. Kele jambastap qulaı ketti. «Kóke - aý, kúni boıy qaıda júrsiń?» — degen ulyna da til qatqan joq. Shapanyn basyna búrkep, teris qarap jatyp qaldy. Biraz kóz shyrymyn alyp, tynyqqannan keıin ǵana shaı ústinde kún uzyn mektep aralap, Edigeni izdegenin ańǵartty. Toqtasyn shoshyp: — Oıbaı-aý, kóke - aý, osynsha álek bolǵansha, menen nege suramadyń. Ajyrasqan kúnniń ertesine - aq famılıasyn ózgertip jiberdi ǵoı Edigeniń... Bizge jolatpaýdy amaly... — dep Toqtasynnyń qabaǵy túsip tómen qarady. — Burynǵy mektebinde júrgende baryp turýshy edim... Biraq balaǵa da, ózińe de qıyn eken... Ásirese balaǵa. Sony oılap, kórinbegendi jón kórdim... Qaıtesiń, kóke! — Ózgertpek turmaq, órtep jiberse de qoımaspyn... Kúlin qaldyrsa da tabarmyn... Óı, óńsheń azǵyn?! — dep burq-sarq etken Shókeń qolyndaǵy kesemen jiberip urdy balasyn. Kese Toqtasynnyń basynan asyp baryp qabyrǵaǵa soǵyldy da, kúl-talqany shyqty. Osydan keıin ne istep, ne qoıyp júrgenin ulyna aıtýdy qoıdy. Kúzdiń qara sýyǵyn arty uzamaı qarǵa aınalǵan. Sońǵy aıdyń ishinde Shókeń barmaǵan jer, baspaǵan kóshe bul qalada kem de kem. Reti kelse, kólikpen, kelmese, jaıaý aralaıdy. Baıaǵy jamanshylyq jyldary Ústirtten Bes qalaǵa jaıaý asqan Shekeńe, táıiri, bir qalany aınalyp shyǵý sóz bolyp pa? Galoshy sarpyldap, kóshe boılap ımeńdep tarta beredi. Talaı kisini irkip, talaı kisiden jón surady. Jaqsylar kóp qoı. Talaıy jolynan qalyp, bul suraǵan jerge deıin jetkizip te salady. Mektepten mektep qalmady aralamaǵan. Taksıden aqsha aıamasań, olar da ýaqytyn aıamaıdy. Baıaǵy mal-múlikti satyp Almatyǵa kelerde qaltasynda on myń somdaı aqsha bolatyn. Onyń beseýin kele salysymen qarjylary jetpeı jatqan uly men kelinine «ympyrtnoı garnıtor» alýǵa berdi. Úsh myń somyn, «jan bar jerde qaza bar ǵoı» dep, kasaǵa saldyrtty. Qazirgi shashyp júrgeni sodan qalǵan aqsha ǵoı. Shókeń ásirese kóp aıaldaıtyn aýdan «Edige osy mańaıda turýǵa tıis» degen tóńirek edi. Bul aranyń qazir ár úı, ár buryshyn jattap alatyn halge jetti. Qoıyn qaltasynda asyǵy. Tiri júrsem, Edigeni áıteýir bir kezdestirermin degen úmitpen salpıyp kele jatady. Qaı úıde turatynyn bilmese de, áıteýir, osy mańǵa kelse, Edigesi bir esikten «Ata!» dep júgirip shyǵatyndaı baýyr eti eljireı bastaıdy. Portfel kóterip kele jatqan bala kórinse: «Áı, balam, toqta! — dep irkip alyp: — Edige degen balany tanymaısyń ba, qalqam!» — dep jón suraıdy. Bul qalada ne kóp, bala kóp. Solardyń ishinde Edige tustas kishkentaı oqýshylardy Shókeńniń kózi kórgish - aq. «Qaı mektepte oqysyn, bir bilse, Edigeni osy balalar bilýi kerek qoı». Olardyń kóbi Shókeńe jaýap bere almaı, kózderi jáýteńdep qysylyp qalady. «Men... bilmeıdi!» deýge tili áreń kelip, jylystaı beredi. «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» degen ataly sózdiń rastyǵyna tań qalyp, keshe boılap ımeńdep kele jatady Shekeń. Óńsheń yqsham, kózdiń jaýyn alardaı qyzyl-jasyl kıingen qala jurtynyń arasynda bul kózge shyqqan súıeldeı, búgin bolmasa, erteń umytylýǵa tıis eski jurnaq ekenin sezedi. «Aý, kárıa, jol bolsyn» dep, keıde ózi qatarlas eski kóz shaldar da kezdesip qalyp júr. Biraq sonyń bári myna Shókeńe túsiniksiz quj-quj qala ómiriniń qonaǵy ispetti... Kesh qarańǵysy úıirilgen. «Qursyn, kóz baılanbaı turǵanda úıge jetip alaıyn» dep kóshe jıegine toqtap, máshıne bitkenge qalbalaqtap qol kótere bastady. Turǵan jeri aıaldamanyń qasy edi. «Óstip júrgende, eń bolmasa baıaǵy Aıymjan deıtin qyz bala da kezdespeıdi eken. Saýaty bar ǵoı, Edigesi áldeqashan-aq taýyp berer edi». Aıaldamada kók beldeýli, kebeje qaryn avtobýsqa jurt japatarmaǵaı asyǵyp jatyr. Azdasyn avtobýs zor yshqynyp aýyr qozǵaldy. Syımaǵan jurt júgire túsip, aǵyp-tamyp keıindep qaldy. Avtobýs bunyń tusynan óte bergende, kózi toqtaǵaly kele jatqan bos taksıge tústi. Sol sát áldeqaıdan: — Ata - a! Ata - a! — degen bala aıqaıy shyqty. Shonaı jalt burylyp, jan-jaǵyna qarady. Qapelimde daýystyń qaıdan shyqqanyn ańǵarmaı qalǵan. Sóıtkenshe avtobýs terezesin qos qoldap uryp bara jatqan Edigeni shalyp qaldy kózi. Tura umtyldy: — Ata – a - a! — bala daýysy ap - ashshy estilip uzaı tústi. Avtobýs balany alyp qashqan kebeje qaryn maqluqtaı júrisin údetip bezip barady. — Toqta! Áı! Toqta! Edige! — dep dalaqtap, tonynyń etegin jel keýlep, trotýarmen ushyp keledi Shókeń. Aqtarylyp jol bere serpilgen jurtta sharýasy joq, Baraq ata pirine syıynyp yzǵyp keledi. «Iá, jar bola gór!» dep sarnap keledi. Baıqasa, kókala avtobýs kelesi kósheni kesip ótetin tusta irkilgendeı. — Iá, Alla! — dep Shókeń odan saıyn dalaqtap umtyldy. — Áı, kók temir, qolyma bir tússeń edi! — dep tistenip júgirip keledi. Qolyna bir tıse, ıman shyny, aırylmas edi avtobýstan. Aırylmas edi. — Edige – e - e! — dep daýysy tarǵyldanyp aıqaılap jan ushyryp keledi. Qulaǵy azan-qazan, ý-shýǵa bitelgendeı. Dúnıe «atalap» aıqaılaǵan tıtimdeı Edigeniń ashshy daýysyna lyqa tolyp, astan-kesten shaıqalǵandaı. Kóshe boılap jyn qýǵandaı dalaqtap júgirgen shalǵa jurt ań-tań qaırylyp qaraıdy. Aldyndaǵysy úrke jol berip, osharylyp qalady. Shókeń kóz aıyrmaı kele jatqan kókala avtobýs qaıta shabys ashyp, ara úzýge aınaldy. Shókeńniń jany muryn ushyna taqaldy. — Toqta! — dep asa taıaǵyn kóterip ekpindetken qalpy, qatty yshqyndy. Sol-aq eken, tabany taptaýryn qatqaq qarǵa taıyp ketip, aıaq-qoly erbeńdep, uzyn tura Shonaı shal murttaı ushyp, kók asfáltqa qanatyn jaıa qulady. Oń jambasy, muzǵa ma, tasqa ma, qatty soǵyldy. Taıaǵy qaıda túskeni belgisiz. Asyǵy da shashylyp qalypty. Oǵan kóńil aýdarýǵa mursha joq. Eki kózi uzap bara jatqan avtobýsta. Bar kúshin salyp, shapshań umtylyp túregele berdi de, qıralań etip taǵy qulady. Bul joly taıǵan joq edi. Jambasy jan ketip qalǵandaı zildeı eken. Kózinen jasy yrshyp ketti. «Áttegen-aı» dep, qos qoldap jer taıandy. Kóz aldy buldyrap, endi avtobýsty kóre almady. Bir bala jigit áldeqaıdan bunyń taıaǵyn taýyp ákep, qolyna ustatyp jatyr. Ekinshi qolymen qoltyǵynan súıedi. Shal tistenip, turmaq bolyp edi, biraq zildeı bóksesin kótere almady. Kózin jumyp, tistenip alǵan. — Tura alasyz ba, aqsaqal! — dedi jigit, Shókeń bas shaıqady. Kózi jumýly. — Tımeńiz! — dedi ekinshisi, — jambasy syndy - aý deımin. Qatty qulady. Tez dáriger shaqyrý kerek. — Durys. — «Jedel járdemge» telefon soq! Tez! — dep qaýqyldasty bul kezde tóńiregin qorshaı jınalyp qalǵan jurt. Shókeń kózi jumýly, trotýar shetinde sulap jatyr. Erni jybyrlaıdy. — Bir nárse dep jatyr, — dedi turǵandardyń bireýi. Sóıtkenshe ekinshi bireýi eńkeıip kelip, qulaǵyn tosty. Shókeń: «Óı, áttegen-aı!» dep kúbirlep jatqan edi. Biraq jurt ersili-qarsyly júıtkigen mashına gúriliniń janynda myna yńyrsyǵan shal únin qalaı estı qoısyn. 1980