Elbasynyń qazaq álipbıin latyn tańbasyna kóshirý máselesi kázirgi jahandaný zamanynda der kezinde aıtylǵan óte ózekti uıǵarym. Óıtkeni búkilálemdik aqparattyq orta latyn áripteriniń negizinde qurylǵan. Búgingi qazaqttyń qoldanys aıasy tar kırıllısa negizinde túzilgen 42 áripten turatyn álipbıdiń ornyna qoldanys aıasy keń, órisi zor 26-34 latyn árpinen turatyn, barshaǵa mektep jasynan tanys álipbıge kóshý tıimdi ekeni aıdan anyq. Jáne bul álemdik aqparattyq ortaǵa ený degen sóz.
Barshamyzǵa belgili álemdik ádebıet, ǵylym, búkil aqparat aǵylshyn tilinde taraıdy, mine osy til latyn tańbalaryna negizdelgen. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N. Nazarbaev asa kóregendikpen 2007 jyly bolashaqta latyn álipbıine ótýimiz qajettigin aıtqan edi. Elbasynyń bul kemeńger oıyn kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattar qoldaǵan. Men de osy úrdisti múmkindiginshe qoldaǵan edim. Bul - búgingi zaman talaby ekenin dana ýaqyt kórsetip otyr.
Qazaqqa jat, qoldanysqa tıimsiz kırıllısa 1940 jyly KSRO-nyń otarshyldyq saıasatynyń negizinde májbúrli túrde engizilgen.
Egerde turmysymyzǵa tól aqshany engizý ekonomıka salasyndaǵy sheshýshi qadam iri jeńisimiz bolsa tól álipbıimizdi qoldanysqa engizý táýelsizdigimizdi taıǵa tańba basqandaı aıqyndap beretini daýsyz. Bul Qazaqstandy mekendeıtin barlyq ult ókilderin memleket quryp otyrǵan ulttyń tilindegi memlekettik til tóńireginde toptastyrý. Bul sondaı-aq bolashaqta baýyrlas elderdiń ortaq álipbıi rólin atqara alar edi.
Bul Qazaqstannyń álemdik aqparattyq ortaǵa kirýine damyǵan, órkennıetti elderdiń aqparattyq tehnologıasyn utymdy pıdalanýǵa zor yqpal etetini beseneden belgili. Sondaı-aq, latyn árpi osy zamanǵy álemdik komýnıkasıalyq keńistikte ústemdik alyp tur. Sondyqtan latynsha álipbıge kóshý arqyly ana tilimizdiń aqparattyq múmkindigi ólsheýshiz artady.
Latyn álipbıine kóshý memlekettik tildiń damýymen de tyǵyz baılanysty júrgiziletin is, sondyqtan latyn álipbıine kóshpes buryn aldymen qazaq tilin tolyq meńgerip alǵanymyz jón.
Memlekettiń negizin belgili bir dini, dili, tili bar memleket qurýshy ult qalaıdy. Qazaqstanda ol qazaq ulty ekeni taıǵa tańba basqandaı aıqyn.
Memleket qurýshy ulttyń tili sol eldiń memlekettik tiliniń negizin qalaıtyny barshaǵa beseneden belgili daýsyz aqıqat. Tilsiz adam bolmaıtyndaı, ulttyq tilsiz memleket joq. Ortaq tilsiz memleket birtutas bolmaıdy. Táýelsiz eldiń ulttyq tili bolýy qajet. Bul esh kúmánsiz aqıqat. Qoǵamdy ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası jaǵynan damytý qandaı qajet bolsa, ulttyq tildi damytý asa mańyzdy qajettilik.
Eldiń baılyǵyna ıe bolyp ony arttyrý, ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etip onyń táýelsizdigin baıandy etý – óz otanyn súıetin, ultjandy azamattardyń ǵana qolynan keletin aksıoma. Ana tilinde oqyp, tárbıe alǵan, tól tarıhyn, mádenıetin, tilin jetik biletin adam ǵana ultjandy bolyp otanyn súıe alady. Bul uǵymdar ózgelerdiń sanasyna jat jáne olar oǵan múddeli emes.
Sondyqtan qazaq tiliniń mártebesin memlekettik til mártebesi deńgeıine kóterý jóninde memlekettik saıasat júrgizilýi qajet. Ol úshin:
-memlekettik til mártebesi týraly memlekettik baǵdarlama jasalynyp, onda sýbektilerge qatysty naqty sharalar kórsetilip olardyń oryndalý merzimi jáne jaýapkershiligi belgileniý kerek.
Otbasynda, tárbıe kórsetetin mekemelerdiń bárinde (balabaqsha, mektep, t.b. oqý oryndarynda) memlekettik organdar men mekemelerde, buqaralyq aqparat quraldarynda, ómirdiń barlyq salasynda memlekettik tildiń basymdylyqqa ıe bolý múmkindigin týǵyzýymyz qajet.
Ol mynalar: Buqaralyq aqparat quraldary (ásirese telebaǵdarlamalar) arqyly qazaq halqynyń tarıhyn, mádenıetin, dástúrin, tilin turaqty nasıhattaý;
- memlekettik qyzmette eńbek etkisi keletinderge qoıylatyn eń basty talap qazaq tilin erkin bilý (memlekettik tildi bilý memlekettik qyzmetkerlerdiń kásibı biliktiligine qoıylatyn talaptardyń eń bastysy bolýy kerek);
- basshylyq qyzmetterge qazaq tilin jetik biletin mamandardy alý;
- memlekettik qyzmetkerlerdiń qazaq tili jónindegi bilim deńgeıin jylyna bir ret arnaıy komısıa tekserip, onyń qorytyndysy boıynsha qyzmetkerdi jaýapqa tartý nemese yntalandyrý;
- qazaq tilin jaqsy biletin, ony kúndelikti jumysynda tıimdi paıdalana biletin memlekettik qyzmetkerlerdi yntalandyrý;
- memlekettik tildi úırenýge yqylasy joq qyzmetkerlerdi tártiptik jaýapqa tartý;
- tilder týraly zańdy júzege asyrýǵa qajetti ǵylymı-ádistemelik, materıaldyq-tehnıkalyq jáne kadrlyq resýrstardy barynsha tıimdi paıdalaný;
- tildi oqytý men úıretýdi ozyq ádistemeleri men jańa tehnologıalaryn engize otyryp tildi oqytý men úıretýdi barlyq orynda, ıaǵnı balabaqshadan bastap mekemelerge deıin jappaı engizip, ony oqyp úırenýdi jalpyǵa birdeı mindetti qylý.
Mekemelerde qazaq tilin oqytýshynyń eńbegin baǵalaý jáne oqýshyny (qyzmetkerdi) qadaǵalaý úshin oqýshylardyń tildi meńgerý deńgeıin árbir belgilengen merzimde anyqtap baǵalaý úshin, oqytý baǵdarlamasy jasalynyp onda oqýshynyń eńbegine baǵa qoıyp otyrý kerek. Oqýshylardyń tildi meńgerý deńgeıin jylyna bir ret arnaıy komısıa tekserip, komısıa qorytyndysy boıynsha oqýshyny (qyzmetshini) jaýapqa tartý nemese yntalandyrý qajet.
Qazaqstannyń bolmysynda qazaqsha sóılep, qazaqsha oılaý (ásirese qazaqtarǵa) asa zárý qajettilik. Respýblıka turǵyndarynyń ultjandylyq minezinsiz, otansúıgishtik seziminsiz eldi kórkeıtýdi bylaı qoıǵanda tipti táýelsizdikti ornyqtyrý eshqandaı múmkin emes. Sondyqtan da Elbasynyń qazaqstandyqtar memlekettik tildi bilýge mindetti degen baılamy asa kóregendik, asa kemeńgerlik. Óıtkeni balaǵa deni saý adam bolý úshin ananyń súti qandaı qajet bolsa tolyqqandy ultjandy azamat bolý úshin ana tili sondaı qajet.
Árbir adamnyń ultjandylyǵy onyń qorshaǵan ortasyna, qaı tilde tálim-tárbıe alyp, qandaı mádenıettiń túrimen sýsyndaǵanyna tyǵyz baılanysty.
Búgingi kúni ǵasyrlar boıy bolǵan otarshyldyq saıasattyń saldarynan qazaqtar mádenıeti, tárbıesi, tili boıynsha ekige bólinip otyr. Qandastarymyzdyń kópshiligi, ókinishke oraı, ultqa jat tárbıe kórip ana tilinen maqurym qalǵan máńgúrtter. Osy oraıda, bir jolaýshynyń: «Maqulyq qurly joq – ana tilinde sólemeıtin kisini adam deýge bola ma ?» degen saýaly eriksiz esime túsedi. Sondyqtan da Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń memlekettik qyzmetker memlekettik tildi bilýge mindetti degeni óte oryndy. Óıtkeni qazaq tili shyn máninde memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is qaǵazdaryn júrgizý tili bolýy tıis. Sondaı-aq, ózin qazaqpyn, qazaqstandyqpyn dep sanaıtyn ar-uıaty, namysy bar azamat memlekettik tildi bilýge jáne qazaqsha sóıleýge mindetti.
Memlekettik tildi ómirdiń barlyq salalarynda qoldaný men ony odan ári damytý búgingi tańda memlekettik saıasattyń eń negizgi basymdylyǵy bolýy kerek.
Qazaq tilin úırenińder, sóıleńder dep nemquraıly urandaǵannan góri, qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine ıe bolyp ony ómirdiń barlyq salalarynda paıdalanýdy júzege asyrý úshin naqty sharalardy qoldanatyn ýaqyt jetti. Ol úshin, orys tilin ózgelerge májbúrlegendeı, memlekettik tildi jappaı bilýge májbúrleıtin jaǵdaılar týǵyzý qajet.
Táýelsizdigimiz baıandy bolsyn desek, qazaq tiliniń mártebesin arttyryp ony meńgerý árkimniń qajettiligine aınalýy qajet.
Amanqajy Zeıneluly
