Almaty qalasynyń Tilderdi damytý basqarmasy QR tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi Almaty qalasynyń 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan is-sharalar josparyn júzege asyrý maqsatynda jáne Basqarmanyń 2017 jylǵa arnalǵan jumys josparyna sáıkes 29 qyrkúıekte «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaq álipbıin latyn qarpine kóshirýdiń ózekti máseleleri» atty konferensıa bolyp ótti, dep habarlaıdy Qamshy.kz aqparat agenttigi.

Atalmysh is-sharaǵa Almaty qalasy Tilderdi damytý basqarmasynyń basshysy Mamaı Ahetov, Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, Latyn álipbıine kóshý jónindegi Ulttyq komısıa jetekshisi Erden Qajybek, fılologıa ǵylymdarynyń doktory Faýzıa Orazbaeva, Zeınep Bazarbaeva jáne de ózge de til bilimi ǵylymdary, fılologıa ǵylymynyń doktorlary qatysty.

«Qazaq álipbıin latyn qarpine kóshirýdiń ózekti máseleleri» atty konferensıada qazaq álipbıin birtindep latyn qarpine kóshirý máselelerin jan-jaqty talqylap, olardy sheshý joldaryn usyndy.

Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory, profesor Erden Qajybek bul jıynda qazaq álipbıin latyn qarpine kóshirýdiń ózekti máselelerine toqtalyp ótti.

«Elimizdiń negizgi maqsaty – rýhanı qundylyqtar bolyp otyr. Damyǵan órkenıetti elderdiń ereksheligi  - memlekettegi basty saıasat rýhanı qundylyq bolyp tabylýynda. Elbasy belgilep bergen úlken baǵyttardyń biri – til reformasy. Al tildik reforma – rýhanı jańǵyrýdyń ózegi. Ókinishke oraı, bizdiń elimizde til máselesi qazirgi tańda ótkir bolyp tur.

Rýhanı jańǵyrýdyń basy – álipbı aýystyrý, al álipbı aýystyrý ol tek basy ǵana. Negizgi jumystar sonan soń bastalady. Baıqasańyzdar, Parlamentte bekitý bolǵan joq, jáı ǵana tyńdaý bolyp, halyqqa jańa nusqa tanystyryldy. Óıtkeni, Til bilimi ınstıtýtynyń qurastyrǵan nusqasy burynnan tanymal. Eń bastysy, bul máseleni halyqpen birlese otyryp talqylap, birinshi kezekte qoǵamnyń pikirin eskerý qajet ekendigi atap ótildi. Naqty nusqany tek halyq maquldaǵan jaǵdaıda bekitý qajet.

Latyn qarpiniń belgili bir nusqasyn bekitkende ondaǵy tilimizdiń zańdylyqtaryn umytpaı, oqýǵa da, jazýǵa da yńǵaı túrin qarastyrǵan jón. Sonymen qatar, latyn álipbıine kóshýde baýyrla túrki tildes elderdiń qateligin qaıtalamaı, jan-jaqty oılastyrýymyz qajet. Mysaly, Ázirbaıjan halqy, Túrkıa eli latyn álipbıine kóshkende asyǵystyq tanytyp, birshama áripter qalyp qaldy da, dybystar joǵaldy. Sol sekildi qatelikterdi qaıtalap, qazaqtyń tól dybystarynyń joǵalyp ketýine jol bermeýimiz qajet», - deıdi Erden Qajybek.

«Latyn álipbıine kóshkende til erejeleri qaıtadan jasalynady. Kirme sózderdi shet tilinde qalaı aıtylsa, solaı dybystap júrdik. Álemniń eshbir tilinde ondaı joq. Bizdiń gramatıkamyzdyń erejeleri orys tilinen kóshirilgeni belgili. Endi sóz joq orfoepıkalyq, sózjasam, fonetıkalyq, morfologıalyq erejelerdiń bári jańadan qarastyrylady da, óte qarapaıym til tabıǵatyna tán nusqalar shyǵarylady», - dep qosa aıytp ótti Erden Qajybek.

Onyń aıtýynsha, tilshi ǵalymdar álipbıimizdi ana tilimizdiń tabıǵatyna sáıkestendirip alý qajettigin táýelsizdik alǵan kúnnen bastap kóterip keledi.

«1991 jyly Táýelsizdik alǵannan keıin, Til bilimi ınstıtýty birden osy máseleni kóterdi. Sol kezde akademık Ábdiýalı Qaıdar birden Memleket basshysyna hat jazdy. Hatynda «Táýelsiz el boldyq, endi tilimizge sáıkes álipbı jasaıyq, tilimizdi jańǵyrtýdy qolǵa alaıyq» dep kórsetti. 1990-shy jyldardyń basynda Elbasy birinshi tapsyrma berdi, 2006 jyly másele etip kóterdi, 2012 jyly strategıamyzǵa engizdi. Endi mine, naqty qolǵa alyndy. Qazirgi álipbımen biz alysqa bara almaımyz. Til erejesin buzý búgingi kúni «dástúrge» aınaldy. Óıtkeni, búgingi dybystardy tańbalaıtyn qazirgi qoldanystaǵy álipbı kóp shatastyryp jiberdi. Mysaly, orys tilindegi «Y» árpi men qazaq tilindegi «Y» árpi arasynda aıyrmashylyq bar. Ekinshiden, bizdiń tilimizdiń damýynyń keıbir zańdylyqtary qazaq tiliniń erejelerine sáıkes jasalynbaǵan. Qazaq tili ekonomıkanyń, saıasattyń tili bolýy kerek. Ony órge súıreý úshin osy máselege nazar aýdarýymyz qajet», - dedi profesor Erden Qajybek.

Atalmysh is-sharaǵa qatysýshylardyń biri – QR Ulttyq ǵylym akademıasynyń korespondent-múshesi, fılologıa ǵylymdarynyń doktory Faýzıa Orazbaeva latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıdiń sapasy jaıynda baıandap berdi. Parlamentte usynylǵan latyn álipbıiniń jańa nusqasy men Til bilimi ınstıtýty qurastyrǵan nusqalarǵa toqtala ketip, olardyń kemshilikteri men paıdaly tustaryn aıtyp ótti.

«Latyn álipbıine kóshý máselesi búgingi tańda jıi talqylanyp, kóptegen adamdar ózindik pikirlerin bildirip jatyr. Erden Zadauly aıtqandaı, latyn álipbıine kóshý – Uly dala eliniń eń úlken, kiltti máselesi. Qazaq eliniń negizgi maqsaty – saýatty, ıntellektýaldy tulǵa tárbıeleý. Al Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi parametri – adamı kapıtal sapasyn jaqsartý. Adamı kapıtal degenimiz – adam men adamnyń, ult pen ulttyń, jalpy halyqtyń bir-birimen túsinikti til tabysýy, saýatty jazyp, oıyn erkin jetkizýi.

Ahmet Baıtursynuly aıtqan álipbı túzýdiń 4 parametri bar: 1) Jazýǵa jeńil, tilge shaq bolý kerek;

2) Árip sýretteri ońaı, músheleri az bolǵan tıimdi;

3) Ońaı tiziletin, oryndy az alatyn álipbı tıimdi jáne baspasózdi arzandatady;

4) Úırenýge qolaıly bolýy tıis, baspasy men sýreti jaqyn álipbıdi úırený ońaı bolady.

Qazirgi kezde latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıdiń nusqasy óte kóp, Til bilimi ınstıtýty bul másele jóninde óte kóp eńbektenýde.

Qazirgi kezde Parlamentte talqylanǵan joba – ınternet joba dep atalady. Bul jobadan basqa Til bilimi ınstıtýty usynǵan tiltanymdyq jobasy bar. Sonymen qatar, bul eki jobanyń biriktirilgen nusqasy da birshama talqylanyp jatyr. Meniń oıymsha, qandaı joba bolmasyn, latyn álipbıine negizdelgen joba ulttyq joba bolǵanda ǵana utymdy bolady.

Internet jobanyń utymdy tutaryna toqtala ketsek: ekonomıkalyq shyǵyny az; kompterlik arnaıy joba jasaýdy qajet etpeıdi; kez kelgen jerde ınternetpen qarym-qatynasqa túsýge yńǵaıly; aǵylshyn tilin ıgerýge ońtaıly. Árıne, bul  jobany usynyp jatqan avtorlardyń pikirine qaraǵanda, ekonomıkalyq shyǵyny az degen óte jaqsy. Alaıda, kem-ketik tustary da jeterlik. Mysaly, osy álipbı boıynsha bizdiń qazaqı ulttyq mánerdegi árbir dybys, belgili fonema, maǵynany bildiretin bolǵandyqtan, bir sóz birneshe uzartylǵan tańbamen belgilenedi. Sonda onyń shyǵyny az bolady ma? Mysaly, Abaı jolynyń bir tomdyǵy bir jarym esege kóbeıedi. Jalpy, ǵylymı derekterge sáıkes, sózder óziniń jazylý ólshemin 30%-ǵa deıin uzartady eken. Demek, árbir tól árpimiz bar sózder osylaı uzarýǵa tıisti bolyp otyrsa, onyń ekonomıkalyq shyǵyny rasymen de az bolady ma? Buǵan kelise alamyz ba? Sonymen qatar, leksıko-grammatıkalyq, fonetıkalyq, fonologıalyq jáne saıası-áleýmettik parametrlerdi qamtıdy. Mysaly, fonetıka-fonologıalyq jaǵynan os álipbımen jazylǵan sózderdi býynǵa qalaı bólemiz? Dıgraftary bar sózderdi býynǵa bólgende qandaı erejelerge súıenemiz? Mundaı dybystardan bastalatyn sózderdiń bas árpi qalaı jazylady? Mundaı máselelerdi úıretýde biz balalardy shatastyrmaımyz ba? Al qysqarǵan sózderdiń jaǵdaıy qalaı bolady, olardy qalaı jazamyz? degen sıaqty ózekti suraqtar týyndaıdy», - deıdi Faýzıa Orazbaeva.

Aıta ketsek, Parlament tyńdalymynda tanystyrylǵan nusqaǵa baılanysty qoǵamda túrlishe pikirler týyndap, tól dybystarymyzdyń dıgraftar arqyly tańbalanýyna kópshilik qarsy pkir bildirgen bolatyn.