Tili men dinin umyta bastaǵan urpaǵynyń bolashaǵyna alańdaǵan sheteldegi qazaqtar Qazaqstanǵa kóshkisi keledi,-dep jazdy informburo.kz saıty. Biraq mundaǵy zeınetaqyǵa ómir súre almaımyz deıdi.

Atajurtqa oralýdy ańsap júrgen qazaqtardyń biri – Mahmýd Naıman. Germanıanyń Múnhen qalasynda turady. Kezinde atalary qylyshyn jalańdatqan qyzyldardan qashyp, Qytaı asqan, keıin Túrkıa jerine taban tiregen. Bastarynan keshpegenderi joq. Talaı eńseni ezgen ashtyq pen joqtyqty kórse de, elge degen saǵynyshy men túbi bir oralarmyn degen armandary ǵana jandaryn aman alyp qalǵan.

Tusaýy qylyshpen kesilgen urpaq

– Qytaıda turaqtaı almaǵan atalarymyz, 1937 jyly aty ańyzǵa aınalǵan Elisqan Álipulynyń bastaýymen uly kóshke ilesip, Túrkistannan Úndistanǵa bet alady.

18 000 myńdaı otbasy kóshkenmen, dittegen jerine jete almaı, jolaı birazy sýyqtan, ashtyqtan, aýrýdan qyrylady. Taklamakan shólinen ótip, dunǵandar ólkesi Gansýdyń elsiz dalasyna da barǵan.

Biraq qytaı úkimetiniń qýǵynynan qutyla almaı, olar Qashqarıany basyp, Tańǵut asyp, Tıbet jotalaryna shyqqan. Odan ári Gımalaı taýynan tek 4000 otbasy aman asyp ótken eken.

Bul jóninde Shárip Naıman óz estelik-kitabynda "Tusaýymyz toımen emes, qylyshpen kesilip, "attyń jaly, túıeniń qomynda" kete berippiz. Tilimiz besik jyrymen, shildehana-toılarda aıtylatyn óleńmen emes, qansyraǵan halyqtyń joqtaýymen shyǵypty" dep jazady.

Kósh Úndi elinen Túrkıaǵa deıin sozyldy

500-deı qazaq Úndistannyń Bopal aýdanynda 25 jyldaı turaqtaıdy. Bul jer "Qazaqabad" ıaǵnı, "Qazaq aýyly" dep atalǵan. 92 balanyń saýatyn ashqan bir bastaýysh mektebi de bolǵan eken. Alaıda qazaq otbasylary úshin balalarynyń joǵary bilim alýy úlken armanǵa aınalady.

Al 1947 jyly Brıtanıalyq Indıa Pákistan jáne Úndistan dep eki táýelsiz memleketke aınalǵannan keıin, 1948 jyly Bopaldaǵy qazaqtardyń kóbi balalarynyń bolashaǵyn oılap, Kalkýtta men Delı arqyly Pákistanǵa ótedi. "Qazaqabadta" úsh-tórt otbasy qalady.

1960 jyly "Túbi bir túrki elmiz" dep túrikter Haıdarabadqa (Andra Pradesh ólkesiniń ortalyǵyna) kóship barǵan olarǵa Túrkıanyń Stambul qalasynan jer berip, Halyqaralyq Qyzyl Kres uıymynyń kómegimen kóshirip alady. Bul kezde Naıman Shárip eki qyz, bir uldyń ákesi bolatyn.

Biraq bir jyldan keıin ákesi ulynyń naýqasyna baılanysty Saýd Arabıaǵa kóshipti. Mahmud Naıman sol Saýd Arabıanyń Djıdda qalasynda 1964 jyly dúnıege kelgen.

Saýd Arabıasynan aman-esen oralǵan soń ákesi 1972 jyly Túrkıa azamattyǵyn alyp, jumys isteý úshin otbasymen Germanıaǵa kóship barady.

Mahmýdtyń ákesi Naıman Shárip Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin elge kelip, ózi kózimen kórgen kóshtiń qıyndyǵyn tarıhı derekterge súıene otyryp, kitap qurastyrǵan. Alaıda kitap basylymǵa shyǵardan bir jyl buryn 81 jasynda dúnıeden ótken. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń qurylýyna da úlken úles qosqan.

Urpaǵyn qýǵynǵa salǵan úkimet atasynyń mektebin mýzeıge aınaldyrypty

Mahmýd Naıman Qazaqstanǵa birinshi ret kelip otyr. Ol atasy Ábdikerim Erejepulynyń Shyǵys Qazaqstan oblysy Qaton Qaraǵaı jerinde ashqan mektebin kórýge kelgen.

– Atam Ábdikerim Qaton Qaraǵaı jerinde bolys bolǵan. Sol kezde, osydan 110 jyl buryn mektep ashqan eken. Munda Oralhan Bókeı de bilim alǵan. Qýǵynǵa ushyrǵan soń kóship ketken. Qazir mektep mýzeıge aınaldy.

Atalary "Naıman" dep jazdyrtqan búgingi urpaq qazaqshaǵa shorqaq

– Kóship-qonyp júrgen qazaqta qujat bolmaǵan. Ákem Naıman Shárip Túrkıa jerine taban tiregende ózara kelisip, jeke kýálikke teginiń ornyna rýyn jazdyrtqan. Urpaǵy qazaqtyń qaı rýynan shyqqanyn umytyp qalmasyn degen nıet qoı. Meniń balalarymnyń tegi de qujattarynda Naıman dep kórsetilgen.

Mahmud Naıman bes balanyń ákesi. Esbol, Janmyrza, Ábilǵazy jáne Gúlsim men Gúlsara esimdi qyzdary bar. Úlken eki uly Túrkıada dúnıege kelgendikten áli azamattyq almaǵan.

– Qazir Germanıaǵa kóship kelgen qazaqtardyń úshinshi urpaǵy joǵary bilim alyp jatyr dese bolady. Al bilim alǵan jastar qıyndyqsyz jumysqa turady. Meniń úlken ulymnyń jasy 27-de. Germanıanyń Fraızıng qalasynda magıstratýrada oqyp jatyr.

– Esbol Eýropadaǵy qazaq balalarymen birge fýtbol oınaıdy. Tipti óz komandasyn quryp alǵan. Ózara qazaq tilinde sóılesedi dep aıta almaımyn. Úıde qazaqsha sóıleskenmen ortasy basqa. Sondyqtan aralastyryp jaýap beredi. Qazaqshaǵa tym shorqaq.

Mahmýdtyń aıtýynsha, 55 jyl buryn Germanıaǵa jumys izdep, jaqsy ómirdi ańsap kelgen qazaqtar úshin onyń óteýi tym qymbatqa túsken. Óıtkeni Eýropa mádenıetin boıyna sińirgen urpaqtary Qazaqstanǵa kóship kelgisi kelmeıdi.

Mahmýdtyń qalǵan balalary da stýdent. Janmyrza men Ábilǵazy da bilim alyp jatyr. Al qyzy Gúlsara Holan qalasynda jumys isteıdi. Tek kenje qyzy Gúlsim mektepte 12 synypta oqıdy. Mahmýd qazaqstandyq stýdenttermen de tyǵyz qarym-qatynas ornatqan.

– Qazaqstandyq jastarmen aralasyp turamyz. Áleýmettik jeli arqyly tanysqanmen, úıge jıi kelip turady. Eýropa memleketterin aralatamyz. Kelgende qazaqsha sóılesip, máz bolyp qalamyz, – deıdi ol.

"Aılyǵym 2000 eýro, al páteraqy – 1500 eýro... Qymbatshylyq" deıdi germanıalyq qazaq

Mahmýdtyń negizgi mamandyǵy – qarjyger. Alaıda Múnhende qara jumys jasaıdy. Onyń aıtýynsha, Múnhen qalasynda shamamen 150 qazaq otbasy turady.

– Men pochtada qyzmet jasaımyn. Biz qatarly qazaqtardyń kóbi qara jumys isteıdi. Óıtkeni qara jumys jasaǵandardyń eńbegi joǵary baǵalanady. Sondyqtan bolar jergilikti jastar da joǵary bilim alýǵa umtyla bermeıdi. Jalpy munda kez kelgen jumysqa turatyn kezde ultyna qaraıdy. Aldymen jergilikti halyqty jumyspen qamtýyn qadaǵalaıdy. Sodan keıin Eýropa memleketterinen kelgenderdi jumysqa alady. Biz sıaqty syrttan kelgenderdi úshinshi kezekte qabyldaıdy.

– Aılyq tabysym 2000 myń evro bolǵanmen, munda qymbatshylyq. Jaldap turatyn páterge aıyna 1500 evro tóleımin. Al tamaqqa 500 evro jumsaımyz. Eger zeınetker jasyna jetsem, 1500 evro zeınetaqy taǵaıyndalady. Al zeınet jasyna erte shyqsam, onda az tólenedi. Sondyqtan amandyq bolsa, ýaqytynda shyǵýdy josparlap otyrmyn. Óıtkeni áıelim Núrıfa eshqashan jumys jasaǵan emes. Bes balany baǵýmen aınalysty.

Germanıadaǵy qazaqtar beske bólinip júr

– Jalpy osyndaǵy jastar qazaqsha sóıleıdi dep aıta almaımyn. Kezdeskende bir-birimen nemisshe sóılesedi. Toılarda, ártúrli merekelerde bas qosyp turamyz. Biz úshin eń úlken mereke – naýryz. Aldyn ala daıyndyq jasaımyz. Sosyn eki kún toılatamyz. Alaıda biz úshin jumys birinshi kezekte. Jaýapkershilikpen qaramasań, jumysyńnan aıyrylyp qalýyń múmkin.

– Toılarymyz da qazaqsha dástúrmen ótedi. Degenmen Germanıadaǵy qazaqtar bas qosqan kezde ózara til tabysyp ketedi deý qıyn. Munda jańadan kóship kelgen qazaqtardy "jańa qazaqtar" dep ataımyz. Óıtkeni oryssha sóıleıdi. Sondyqtan bir-birimizdi túsinbeımiz.

Jalpy mundaǵy qazaqtar ózderin beske bólip qarastyrady. Bas qosqanda nemis tili arqyly túsinisedi eken.

– Orta Azıadan erterekte kóship kelip, nemis ultynyń ajyramas bóligine aınalǵandardy "baıaýar" dep ataımyz. Olardy nemisterden ajyratý múmkin emes. Ózderi "baıaýarmyz" dep maqtanady. Negizgi ulttyq aspaby – qyl qobyz.

Sosyn ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinnen turaqtap qalǵandar bar. Olar ózderi bir top bolyp bólinedi.

Al Túrkıadan kelgen qazaqtar qazaqsha sóıleýge beıim.

Sodan keıin Qazaqstannan kelgenderdi qazaq tilin bilgenderine qaraı "eski" jáne "jańa qazaqtar" dep bólemiz.

Qazaqstanǵa kelse, zeınetaqydan qaǵylady

Zeınetkerlikke shyqqan soń, atajurtqa qaıtyp kelý Mahmýttyń oıynda bar. Ol qarttyqty óz qandastarynyń ortasynda qarsy alǵysy keledi. Alaıda Qazaqstanda shetelden kóship kelgen azamattardyń sol jaq bekitken zeınetaqysy saqtalmaıdy ma dep júreksinedi.

Almaty qalasy boıynsha eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon departamentiniń zeınetaqy jáne áleýmettik qamsyzdandyrý bóliminiń basshysy Ardaq Shámshıevanyń aıtýynsha, shetelden kóship kelgen azamattarǵa Qazaqstan azamattyǵyn alǵannan keıin memlekettik bazalyq zeınetaqy (14 358 teńge – avt.) tólenedi.

– Zeınet jasyna jetken Qazaqstan azamaty zeınetaqyny alyp júrip, biraz jyldar shetelde turyp, otanyna oralǵan soń qaıta taǵaıyndaýdan ótedi. Shetelden kelgenderge eń tómengi bazalyq zeınetaqy (2017 jylǵy bektiligen eń tómengi zeınetaqy 30 988 teńge – avt.) taǵaıyndalady. Biraq zeınetaqy alý úshin shetel azamatynyń oralman kýáligin nemese azamattyqty alýy shart. Azamattyq alǵanǵa deıin kún kóris deńgeıiniń jartysy (2017 jylǵy eń tómengi kún kóris deńgeıi 24 459 teńge – avt.) tólenedi.

Qazaqstan Respýblıkasy zeınetaqy taǵaıyndaý máselesi jóninde tek Baltyq jaǵalaýyndaǵy eldermen kelisim shartqa otyrǵan. Kelisim shartqa sáıkes, Baltyq jaǵalaýynan kelgen azamattardyń eńbek ótili esepke alynyp, qaıta esepteledi. Biraq kóship kelgen elinde alyp júrgen zeınetaqy saqtalmaıdy.

Qytaıdan kelgen azamattardyń bala baqqan nemese oqý oqyǵan jyldary ǵana esepke alynyp, eń tómengi zeınetaqy taǵaıyndalady.

Al Germanıadan kóship kelgen azamattar basqa elderden kelgen azamattarmen teń azamattyq alǵan soń, eń tómengi zeınetaqy alady. Demek olardyń sheteldegi zeınetaqysy saqtalmaıdy. Al azamattyq alǵanǵa deıin áleýmettik járdemaqy alyp turady, – deıdi Ardaq Shámshıeva.

Sheteldik kólemdi zeınetaqy qaldyramyn degender azamattyq ala almaıdy

– Eger shet elderden kelgen qazaqtar tek yqtıarhat (yqtıarhat (vıd na jıtelstvo) – bir jerde oryn teýip turýǵa beriletin qujat) arqyly kelip, tirkeýge turmasa, buryn turǵan elinde taǵaıyndalǵan zeınetaqyny alyp turýyna bolady.

Al azamattyq almaǵanyna qaramastan tirkeýge tursa, sodan keıin ǵana shetelde taǵaıyndalǵan zeınetaqysy toqtatylady. Óıtkeni járdemaqy men zeınetaqyny bizdiń el qaıta esepteıdi. Eki memleketten birdeı zeınetaqy tólenbeıdi, – deıdi Ardaq Shamshıeva.

Shetel azamattaryna yqtıarhat on jyl merzimge beriledi. Keıin merzimin taǵy uzartýǵa bolady. Qazaqstanǵa kelemin degen shetel azamattaryna yqtıarhatqa qatysty qosymsha málimetti egov.kzsaıtynan alýlaryna bolady.